Adhyaya 153: The Glory of the Mathurā Sacred Landscape: Saṃyamana Tīrtha and the Twelve Sacred Forests
Mathurātīrthamāhātmya (Saṃyamanatīrtha and the Twelve Forests of Mathurā)
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) with Ethical-Discourse (Renunciation and Moral Transformation)
ਪ੍ਰਿਥਵੀ (ਵਸੁੰਧਰਾ) ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵਕੁੰਡ ਨੇੜੇ ਨੌਂ-ਗੁਣਾ ਤੀਰਥ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਕੇ ਸੰਯਮਨ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯਾਤਰਾ-ਘਾਟ ਵਜੋਂ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਦੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਣਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦਾ ਪਾਪੀ ਨਿਸ਼ਾਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਯਮੁਨਾ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸੰਯਮਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਸਨਾਨ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਦੇ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਯਕਸ਼ਮਧਨੁਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ-ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਮਗਰੋਂ ਮਥੁਰਾ ਤੇ ਸੰਯਮਨ ਦੀ ਯਾਦ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਰਾਹ ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ-ਰਚਨਾ—ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਵਨਾਂ—ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਚੰਦਰੀ ਤਿਥੀਆਂ, ਯਾਤਰਾ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਮਰਨੋਪਰਾਂਤ ਗਤੀਆਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 153
Verse 1
अथ मथुरातीर्थमाहात्म्यम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ उत्तरे शिवकुण्डाच्च तीर्थानां नवकं स्मृतम् ॥ नवतीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥
ਹੁਣ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਿਵਕੁੰਡ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਨੌਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 2
तत्रैव स्नानमात्रेण सौभाग्यं जायते परम् ॥ रूपवन्तः प्रजायन्ते स्वर्गलोके न संशयः ॥
ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਭਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਸੰਤਾਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 3
तस्मिन् स्नातो नरो देवि मम लोके प्रपद्यते ॥ तत्र संयमनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ‘ਸੰਯਮਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 4
तत्र स्नातो मृतो वापि मम लोकं स गच्छति ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
ਉੱਥੇ ਜੋ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਰ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕੁਝ ਕਹਾਂਗਾ—ਉਹ ਸੁਣ, ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ (ਧਰਤੀ)।
Verse 5
तस्मिन् संयमने तीर्थे यद्यद्वृत्तं पुरातनम् ॥ कश्चित्पापसमाचारो निषादो दुष्टमानसः ॥
ਉਸ ਸੰਯਮਨ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ: ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਦ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਪਾਪਮਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਸੀ।
Verse 6
वसते नैमिषारण्ये सुप्रतीतेऽतिपापकृत् ॥ केनचित्त्वथ कालेन सोऽगच्छन्मथुरां प्रति ॥
ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਅਤਿ ਪਾਪਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮਥੁਰਾ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 7
तत्र प्राप्य च कालिन्दीं कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ॥ स निषादस्तर्त्तुकामस्तस्यां चैव तिथौ ततः ॥
ਉੱਥੇ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਦ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸੇ ਤਿਥੀ ਉੱਤੇ (ਉਤਰਿਆ)।
Verse 8
ततार यमुनां सोऽथ प्राप्य संयमनं शुभे ॥ ममज्जासौ ततः पापस्तस्मिंस्तीर्थे वरे शुभे ॥
ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਯਮੁਨਾ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ, ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਪੁਰਖ, ਸੰਯਮਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਾਪੀ ਉਸ ਉੱਤਮ, ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 9
मग्नमात्रस्ततः पापः सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ तत्तीर्थस्य प्रभावेण जातोऽसौ पृथिवीपतिः ॥
ਡੁੱਬਦੇ ਹੀ ਉਹ ਪਾਪੀ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਤੀ—ਰਾਜਾ—ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਿਆ।
Verse 10
पालयामास वसुधां क्षत्रधर्मं समाश्रितः ॥ तेनोढा काशिराजस्य पीवरी नामतः शुभा ॥
ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਪੀਵਰੀ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਭਾ ਨੂੰ ਵਿਆਹਿਆ।
Verse 11
पत्नी शतानां मुख्यानां प्रवरा सा वसुङ्घरे॥ तां चैव रमयामास उद्यानेषु वनेषु च॥
ਹੇ ਵਸੁੰਗਰਾ! ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਵਨਾਂ ਅਤੇ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 12
प्रासादेषु च रम्येषु नदीनाṃ पुलिनेṣu च॥ प्रजाः पालयतस्तस्य दानानि ददतस्तथा॥
ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਯਥਾਵਿਧਿ ਦਾਨ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 13
कालो गच्छति राजा तु भोगासक्तिं च विन्दति॥ भोगासक्तस्य वसुधे वर्षाणि सप्तसप्ततिः॥
ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਆਸਕਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੇ ਵਸੁਧਾ! ਭੋਗਾਸਕਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵਰ੍ਹੇ ਸਤੱਤਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 14
पुत्राः सप्त तथा जाताः कन्याः पञ्च सुषोभनाः॥ राज्ञां पञ्चसुता दत्ताः कन्याः कमललोचनाः॥
ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਧੀਆਂ; ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਉਹ ਪੰਜ ਧੀਆਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ (ਵਿਵਾਹ ਲਈ) ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
Verse 15
पुत्रान्संस्थापयामास स्थानेषु वसुधाधिपान्॥ पीवर्या सह सुप्तः स रात्रौ च वसुधाधिपः॥
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ-ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀਪਤੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੀਵਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਸੀ।
Verse 16
तत्र प्रबुद्धो नृपतिर् हाहेति वदते मुहुः॥ स्मृत्वा तु मथुरां देवि स्मृत्वा संयमनं परम्॥
ਉੱਥੇ ਜਾਗ ਪਿਆ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਮੁੜ ਮੁੜ “ਹਾਏ!” ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮਥੁਰਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੰਯਮਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ।
Verse 17
ततः सा पीवरी प्राह किमेवं भाषसे नृप॥ प्रियाया वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत्॥
ਤਦ ਪੀਵਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਤੂੰ ਐਸਾ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ?” ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
मत्तः सुप्तः प्रमत्तश्च असम्बद्धं प्रभाषते॥ निद्रावश्यस्य वचनं न सम्प्रष्टुं त्वमर्हसि॥
ਜੋ ਮੱਤੇ, ਸੁੱਤੇ ਜਾਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਸੰਬੱਧ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਖੰਗਾਲ ਕੇ ਨਾ ਪੁੱਛ।
Verse 19
प्रियाया वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नराधिपः॥ अवश्यं यदि वक्तव्यं गच्छावो मथुरां पुरीम्॥
ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨਰਾਧਿਪ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਜੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਓ ਮਥੁਰਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਚੱਲੀਏ।”
Verse 20
तत्र गत्वा यथातत्त्वं वदिष्यामि शुभानने॥ ददस्व विपुलं दानं ब्राह्मणेभ्यः सुलोचने॥
ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਹੇ ਸ਼ੁਭਾਨਨੇ, ਮੈਂ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹਾਂਗਾ; ਹੇ ਸੁਲੋਚਨੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਾਨ ਦੇ।
Verse 21
पुत्रान्संस्थाप्य दौहित्रान्स्वे स्थाने शुभान्प्रिये ॥ ग्रामांश्च कोशं रत्नानि पुत्रान्वीक्ष्य पुनः पुनः ॥
ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਹਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਿੰਡਾਂ, ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ, ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 22
ततः सम्मानयामास जनं पुरनिवासिनम् ॥ पितृपैतामहं राज्यं पालनीयं यथाक्रमम् ॥
ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਨਗਰ-ਨਿਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਜ ਨੂੰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 23
राज्ये पुत्रान्नियोक्ष्यामि यदि वो रोचतेऽनघाः ॥ राज्यपुत्रकलत्राणि बन्धुवर्गं तथैव च ॥
‘ਜੇ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਾਂਗਾ। (ਇਸ ਨਾਲ) ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਰਜ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਚਾਰੋ।’
Verse 24
नित्यमिच्छन्ति वै लोको यमस्येच्छन्ति नान्यथा ॥ एवं ज्ञात्वा प्रसन्नेन कर्त्तव्यं चात्मनो हितम् ॥
ਲੋਕ ਸਦਾ ਹੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੈ ਉਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गच्छावो मथुरां पुरीम् ॥ अहो कष्टं यदस्माभिः पुरा राज्यमनुष्ठितम् ॥
ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਓ ਮਥੁਰਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਚੱਲੀਏ। ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ।
Verse 26
इदानीं तु मया ज्ञातं त्यागान्नास्ति परं सुखम् ॥ नास्ति विद्यसमं चक्षुर्नास्ति चक्षुस्समं बलम् ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਵਿਦਿਆ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਅੱਖ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਬਲ ਨਹੀਂ।
Verse 27
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागात्परं सुखम् ॥ यः कामान्कुरुते सर्वान्यश्चैतान्केवलाṃस्त्यजेत् ॥
ਰਾਗ (ਆਸਕਤੀ) ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਵਿਰੋਧ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 28
ततः पौरजनं दृष्ट्वा चतुरङ्गबलान्वितः ॥ ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम् ॥
ਫਿਰ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਚਤੁਰੰਗ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮਥੁਰਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 29
तेन दृष्टा पुरी रम्या वासवस्य पुरी यथा ॥ तीर्थैर्द्वादशभिर्युक्ता पुण्या पापहरा शुभा ॥
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਪੁਰੀ ਹੋਵੇ। ਬਾਰਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉਹ ਪੁੰਨਮਈ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਪਾਪਹਰਣੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 30
रम्यं मधुवनं नाम विष्णुस्थानमनुत्तमम् ॥ तं दृष्ट्वा मनुजो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
ਮਧੁਵਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਰਮਣੀਕ ਵਨ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਅਨੁੱਤਮ ਧਾਮ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
एकादशी शुक्लपक्षे मासि भाद्रपदे तथा ॥ तस्यां स्नातो नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਾਸ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਦਿਨ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ—ਅਰਥਾਤ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਪੂਰਨ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
वनं कुन्दवनं नाम तृतीयं चैवमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
ਕੁੰਦਵਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਨ ਤੀਜਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
एकादशी कृष्णपक्षे मासि भाद्रपदे हि वा ॥ तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥
ਜਾਂ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਾਸ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि मम लोके महीयते ॥
ਚੌਥਾ ਕਾਮ੍ਯਕਵਨ ਹੈ, ਜੋ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਨ ਹੈ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
विमलस्य च कुण्डे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ यस्तत्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
ਵਿਮਲਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
पञ्चमं बकुलं नाम वनानामुत्तमं वनम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि अग्निस्थानं स गच्छति ॥
ਪੰਜਵਾਂ ‘ਬਕੁਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਨ ਹੈ, ਵਨਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਗਨਿਸਥਾਨ, ਅਗਨੀ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
तत्र गत्वा तु वसुधे मद्भक्तो मत्परायणः ॥ तद्वनस्य प्रभावेण नागलोकं स गच्छति ॥
ਹੇ ਵਸੁਧੇ, ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਹੈ—ਉਸ ਵਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਨਾਗਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ तत्र गत्वा नरो भद्रे मम लोकं स गच्छति ॥
ਹੇ ਭੂਮੀ, ਸੱਤਵਾਂ ਵਨ ‘ਖਾਦਿਰ’ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
महावनं चाष्टमं तु सदैव तु मम प्रियम् ॥ यत्र गत्वा तु मनुज इन्द्रलोके महीयते ॥
ਅੱਠਵਾਂ ‘ਮਹਾਵਨ’ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
लोहजङ्घवनं नाम लोहजङ्घेन रक्षितम् ॥ नवमं तु वनं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥
‘ਲੋਹਜੰਘਵਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਨ, ਲੋਹਜੰਘ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਨੌਵਾਂ ਵਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 41
वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥ तत्र गत्वा तु मनुजो ब्रह्मलोके महीयते ॥
ਦਸਵਾਂ ਵਨ ‘ਬਿਲ੍ਵਵਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
एकादशं तु भाण्डीरं योगिनः प्रियमुत्तमम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण नरो गर्भं न गच्छति ॥
ਗਿਆਰਵਾਂ (ਵਨ) ‘ਭਾਣਡੀਰ’ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 43
भाण्डीरं तमनुप्राप्य वनानां वनमुत्तमम् ॥ वासुदेवं ततो दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥
ਉਸ ਭਾਣਡੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ—ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 44
वृन्दावनं द्वादशकं वृन्दया परिरक्षितम् ॥ मम चैव प्रियं भूमे महापातकनाशनम् ॥
ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ (ਵਨ) ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਖਿਆ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਤੀ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 45
वृन्दावनं च गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे ॥ न ते यमपुरं यान्ति यान्ति पुण्यकृतां गतिम् ॥
ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਜੋ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਮਪੁਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਉਹ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 46
सौराष्ट्रविषये देवि क्षत्रियोऽभूद् धनुर्धरः ॥ नाम्ना यक्ष्मधनुर्नाम सोऽभवत् प्रियदर्शनः ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਨੁਧਾਰੀ ਕਸ਼ਤਰੀਯ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਯਕਸ਼ਮਧਨੁਸ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 47
पृथिव्युवाच ॥ कथयस्व ममाद्य त्वं यद्यहं वल्लभा तव ॥ प्राणांस्त्यक्ष्याम्यहं देव गोपयिष्यसि मे यदि ॥
ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਜੇ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋਗੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗੀ।
Verse 48
प्रायेण सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ अभिषिच्य सुतं ज्येष्ठमनुयोज्य परान्बहून् ॥
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰ ਕੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 49
यमुनायाः परे पारे देवानामपि दुर्लभम् ॥ अस्ति भद्रवनं नाम षष्ठं वनमनुत्तमम् ॥
ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ—ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ—ਭਦ੍ਰਵਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਉਪਵਨ ਹੈ, ਜੋ ਛੇਵਾਂ ਅਤੇ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁੱਤਮ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames sacred geography as a catalyst for ethical reorientation: immersion at Saṃyamanatīrtha is narrated as interrupting entrenched pāpa and enabling an elevated rebirth, while the later royal episode explicitly contrasts bhogāsakti (attachment to pleasures) with tyāga (renunciation) as a superior form of well-being. The text presents moral self-governance (saṃyamana) and deliberate relinquishment as practical teachings emerging from remembrance of place and ritual encounter.
The narrative specifies Kṛṣṇapakṣa Caturdaśī for the niṣāda’s crossing and immersion at the Yamunā/Saṃyamana. It also assigns Bhādrapada Ekādaśī in Śuklapakṣa for bathing associated with Madhuvana, and Bhādrapada Ekādaśī in Kṛṣṇapakṣa for bathing associated with Kundavana (with the stated result of honor in Rudraloka).
Through Varāha’s instruction to Pṛthivī, the chapter encodes an Earth-centered sacred ecology: rivers (Yamunā/Kālindī), kuṇḍas, and a regulated network of vanas function as sites where human conduct is disciplined (saṃyamana) and redirected. The text implicitly links terrestrial landscapes to social ethics by presenting place-based practices—bathing, pilgrimage, controlled desire—as mechanisms that reduce harm (pāpa) and stabilize human–environment relations via ritual stewardship of groves and waters.
A niṣāda (hunter/forest-dweller figure) from Naimiṣāraṇya is used as the moral exemplar; he is reborn as the Saurāṣṭran kṣatriya archer Yakṣmadhanur. The narrative references a marital alliance with the Kāśīrāja (king of Kāśī) through the queen Pīvarī, and it depicts royal succession by installing sons in governance, reflecting courtly-administrative norms rather than naming a continuous dynasty.