Adhyaya 153: The Glory of the Mathurā Sacred Landscape: Saṃyamana Tīrtha and the Twelve Sacred Forests
Mathurātīrthamāhātmya (Saṃyamanatīrtha and the Twelve Forests of Mathurā)
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) with Ethical-Discourse (Renunciation and Moral Transformation)
வசுந்தரையுடன் உரையாடும் வராகர், மதுராவின் தீர்த்தச் சுழற்சியின் மகிமையை எடுத்துரைக்கிறார். சிவகுண்டத்திற்கு அருகிலுள்ள ஒன்பது வகை தீர்த்தத் தொகுப்பின் சிறப்பை வலியுறுத்தி, ஸம்யமன தீர்த்தத்தைப் புகழ்பெற்ற யமுனைத் துறைமுகமாகக் கூறுகிறார்; அங்கு நீராடுதல் பாபநாசமும் மோட்சப் பயனும் தரும் என விளக்குகிறார். எடுத்துக்காட்டாக நைமிஷாரண்யத்தைச் சேர்ந்த பாவமிகு நிஷாதன், கிருஷ்ணபக்ஷ சதுர்தசியன்று யமுனையைத் தாண்ட முயன்று ஸம்யமனத்தில் நீராடியபோது உயிர்நீத்தான்; பின்னர் சௌராஷ்டிரத்தில் யக்ஷ்மதனு எனும் க்ஷத்திரியனாகப் பிறக்கிறான். பல ஆண்டுகள் அரசாட்சியும் இன்பங்களும் அனுபவித்த பின், மதுரா–ஸம்யமன நினைவு அவனில் வைராக்யத்தை எழுப்புகிறது. பின்னர் வராகர் மதுராவின் தீர்த்தங்களையும் பன்னிரண்டு வனங்களையும் வரைபடம்போல் கூறி, ஒவ்வொரு இடத்திற்கும் உரிய திதிகள், யாத்திரைச் செயல்கள், மரணத்திற்குப் பிந்தைய நிலைகள் ஆகியவற்றை இணைத்து விளக்குகிறார்.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 153
Verse 1
अथ मथुरातीर्थमाहात्म्यम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ उत्तरे शिवकुण्डाच्च तीर्थानां नवकं स्मृतम् ॥ नवतीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥
இப்போது மதுரா தீர்த்தங்களின் மஹாத்மியம். ஸ்ரீவராஹர் கூறினார்—சிவகுண்டத்தின் வடக்கில் ஒன்பது தீர்த்தங்களின் தொகுதி கூறப்படுகிறது. அந்த ஒன்பது தீர்த்தங்களை விட உயர்ந்த தீர்த்தம் முன்பு இல்லை; இனியும் இருக்காது.
Verse 2
तत्रैव स्नानमात्रेण सौभाग्यं जायते परम् ॥ रूपवन्तः प्रजायन्ते स्वर्गलोके न संशयः ॥
அங்கேயே வெறும் நீராடுதலாலே உன்னதமான நல்வாழ்வு உண்டாகிறது. அழகிய வடிவமுடைய சந்ததி பிறக்கிறது; சுவர்க்கலோகப் புண்ணியப் பயன் கிடைக்கும்—சந்தேகம் இல்லை.
Verse 3
तस्मिन् स्नातो नरो देवि मम लोके प्रपद्यते ॥ तत्र संयमनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
தேவி, அந்தத் தீர்த்தத்தில் நீராடிய மனிதன் என் லோகத்தை அடைகிறான். அங்கே ‘ஸம்யமன’ எனப்படும் தீர்த்தம் மூவுலகிலும் புகழ்பெற்றது.
Verse 4
तत्र स्नातो मृतो वापि मम लोकं स गच्छति ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
அங்கே நீராடி அங்கேயே இறந்தாலும் அவன் என் லோகத்தை அடைகிறான். மீண்டும் இன்னொன்றை விளக்குகிறேன்—வசுந்தரையே, அதை கேள்.
Verse 5
तस्मिन् संयमने तीर्थे यद्यद्वृत्तं पुरातनम् ॥ कश्चित्पापसमाचारो निषादो दुष्टमानसः ॥
அந்த ஸம்யமன தீர்த்தத்தில் ஒரு பழங்கால நிகழ்வு நடந்தது. பாவச் செயல்களில் ஈடுபடும், தீய மனமுடைய ஒரு நிஷாதன் இருந்தான்.
Verse 6
वसते नैमिषारण्ये सुप्रतीतेऽतिपापकृत् ॥ केनचित्त्वथ कालेन सोऽगच्छन्मथुरां प्रति ॥
அவன் புகழ்பெற்ற நைமிஷாரண்யத்தில் வாழ்ந்தான்; மிகுந்த பாவங்களைச் செய்தவன். பின்னர் சில காலத்திற்குப் பின் மத்துராவை நோக்கி புறப்பட்டான்.
Verse 7
तत्र प्राप्य च कालिन्दीं कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ॥ स निषादस्तर्त्तुकामस्तस्यां चैव तिथौ ततः ॥
அங்கே காலிந்தி (யமுனை) நதியை அடைந்து, கிருஷ்ணபக்ஷ சதுர்தசி திதியில், அந்த நிஷாதன் கடக்க விரும்பி அதே திதியிலேயே முயன்றான்।
Verse 8
ततार यमुनां सोऽथ प्राप्य संयमनं शुभे ॥ ममज्जासौ ततः पापस्तस्मिंस्तीर्थे वरे शुभे ॥
பின்னர் அவன் யமுனையைத் தாண்டி, ஓ சுபமே, ஸம்யமனத்தை அடைந்தான். அதன் பின் அந்தப் பாவி அந்தச் சிறந்த, புனித தீர்த்தத்தில் மூழ்கினான்।
Verse 9
मग्नमात्रस्ततः पापः सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ तत्तीर्थस्य प्रभावेण जातोऽसौ पृथिवीपतिः ॥
மூழ்கிய மாத்திரத்தில் அந்தப் பாவி உடனே உயிர் நீங்கினான். அந்தத் தீர்த்தத்தின் பிரபாவத்தால் பின்னர் அவன் பூமிபதி—அரசனாகப் பிறந்தான்।
Verse 10
पालयामास वसुधां क्षत्रधर्मं समाश्रितः ॥ तेनोढा काशिराजस्य पीवरी नामतः शुभा ॥
அவன் க்ஷத்திரிய தர்மத்தைப் பற்றிக் கொண்டு பூமியை ஆட்சி செய்தான். அவனால் காசி அரசனின் சுபமான ‘பீவரி’ என்னும் (மகள்) மனைவியாக மணந்துகொள்ளப்பட்டாள்।
Verse 11
पत्नी शतानां मुख्यानां प्रवरा सा वसुङ्घरे॥ तां चैव रमयामास उद्यानेषु वनेषु च॥
ஓ வசுங்கரே, நூற்றுக்கணக்கான முக்கிய மனைவியரிலும் அவளே சிறந்தவள்; அவனை அவளைத் தோட்டங்களிலும் காடுகளிலும் மகிழ்வித்தான்।
Verse 12
प्रासादेषु च रम्येषु नदीनाṃ पुलिनेṣu च॥ प्रजाः पालयतस्तस्य दानानि ददतस्तथा॥
அழகிய மாளிகைகளிலும் நதிகளின் மணற்பரப்புகளிலும், அவன் குடிகளைப் பாதுகாத்தபடியே விதிப்படி தானங்களையும் அளித்தான்।
Verse 13
कालो गच्छति राजा तु भोगासक्तिं च विन्दति॥ भोगासक्तस्य वसुधे वर्षाणि सप्तसप्ततिः॥
காலம் சென்றது; அரசன் இன்பங்களில் ஆசக்தியடைந்தான். ஓ வசுதையே, இன்பாசக்தனுக்குக் ஆண்டுகள் எழுபத்தேழாக ஆனது।
Verse 14
पुत्राः सप्त तथा जाताः कन्याः पञ्च सुषोभनाः॥ राज्ञां पञ्चसुता दत्ताः कन्याः कमललोचनाः॥
ஏழு மகன்கள் பிறந்தனர்; மேலும் ஐந்து மிக அழகிய மகள்கள். தாமரை-கண்களையுடைய அந்த ஐந்து மகள்களும் அரசர்களுக்கு (திருமணமாக) அளிக்கப்பட்டனர்।
Verse 15
पुत्रान्संस्थापयामास स्थानेषु वसुधाधिपान्॥ पीवर्या सह सुप्तः स रात्रौ च वसुधाधिपः॥
அவன் தன் மகன்களை அவரவர் இடங்களில் பூமியின் அதிபதிகளாக நிறுவினான். அந்த பூமியதிபதி பீவரியுடன் இரவில் உறங்கினான்।
Verse 16
तत्र प्रबुद्धो नृपतिर् हाहेति वदते मुहुः॥ स्मृत्वा तु मथुरां देवि स्मृत्वा संयमनं परम्॥
அங்கே விழித்த அரசன் மீண்டும் மீண்டும் ‘அய்யோ!’ என்று கூறினான்—ஓ தேவியே, மதுராவை நினைத்து, உன்னத சஞ்யமனத்தையும் நினைத்து।
Verse 17
ततः सा पीवरी प्राह किमेवं भाषसे नृप॥ प्रियाया वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत्॥
அப்போது பீவரீ கூறினாள்— “அரசே, நீங்கள் ஏன் இவ்வாறு பேசுகிறீர்கள்?” பிரியையின் சொற்களை கேட்ட அரசன் பதிலளித்தான்.
Verse 18
मत्तः सुप्तः प्रमत्तश्च असम्बद्धं प्रभाषते॥ निद्रावश्यस्य वचनं न सम्प्रष्टुं त्वमर्हसि॥
மதமுற்றவனும், உறங்குபவனும், கவனமற்றவனும் தொடர்பற்ற சொற்களைப் பேசுவான்; தூக்கத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டவனின் வார்த்தைகளை நீ நெருக்கமாக விசாரிக்க வேண்டாம்.
Verse 19
प्रियाया वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नराधिपः॥ अवश्यं यदि वक्तव्यं गच्छावो मथुरां पुरीम्॥
பிரியையின் சொற்களை கேட்ட மனிதர்களின் அதிபதி பதிலளித்தான்— “இதை நிச்சயமாகச் சொல்ல வேண்டுமெனில், மথுரா நகரத்திற்குச் செல்வோம்.”
Verse 20
तत्र गत्वा यथातत्त्वं वदिष्यामि शुभानने॥ ददस्व विपुलं दानं ब्राह्मणेभ्यः सुलोचने॥
அங்கே சென்று, அழகிய முகத்தையுடையவளே, நிகழ்வின் உண்மையைத் தக்கவாறு நான் கூறுவேன். ஒளிவிழியாளே, பிராமணர்களுக்கு பெருந்தானம் அளி.
Verse 21
पुत्रान्संस्थाप्य दौहित्रान्स्वे स्थाने शुभान्प्रिये ॥ ग्रामांश्च कोशं रत्नानि पुत्रान्वीक्ष्य पुनः पुनः ॥
அன்பே! மகன்களையும் பேரன்களையும் தத்தம் மங்களமான இடங்களில் நிறுவி, அவர் மீண்டும் மீண்டும் கிராமங்கள், களஞ்சியம், ரத்தினங்கள் மற்றும் மகன்களை நோக்கினார்.
Verse 22
ततः सम्मानयामास जनं पुरनिवासिनम् ॥ पितृपैतामहं राज्यं पालनीयं यथाक्रमम् ॥
பின்னர் அவர் நகரில் வாழும் மக்களை முறையாக மதித்து கௌரவித்தார். தந்தை மற்றும் பாட்டனிடமிருந்து வந்த அரசை ஒழுங்கான வரிசைப்படி நீதிமுறையுடன் ஆள வேண்டும்॥
Verse 23
राज्ये पुत्रान्नियोक्ष्यामि यदि वो रोचतेऽनघाः ॥ राज्यपुत्रकलत्राणि बन्धुवर्गं तथैव च ॥
களங்கமற்றவர்களே, உங்களுக்கு உடன்பாடாக இருந்தால் என் மக்களை அரசாட்சியில் நியமிப்பேன். அரசின் காரியங்கள், மகன்கள் மற்றும் மனைவிகள், மேலும் உறவினர் வட்டம்—இவற்றையும் கருத்தில் கொள்ளுங்கள்॥
Verse 24
नित्यमिच्छन्ति वै लोको यमस्येच्छन्ति नान्यथा ॥ एवं ज्ञात्वा प्रसन्नेन कर्त्तव्यं चात्मनो हितम् ॥
மக்கள் எப்போதும் ஆசைப்படுகிறார்கள்; யமனுக்குரியவற்றையே அவர்கள் விரும்புகிறார்கள், வேறல்ல. இதை அறிந்து அமைதியான மனத்துடன் தமக்கு நன்மையானதைச் செய்ய வேண்டும்॥
Verse 25
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गच्छावो मथुरां पुरीम् ॥ अहो कष्टं यदस्माभिः पुरा राज्यमनुष्ठितम् ॥
ஆகையால் எல்லா முயற்சியுடனும் நாம் மதுரா நகரத்திற்குச் செல்வோம். அய்யோ, முன்பு நாம் அரசாட்சியின் பாரத்தை ஏற்றது மிகுந்த துயரம்॥
Verse 26
इदानीं तु मया ज्ञातं त्यागान्नास्ति परं सुखम् ॥ नास्ति विद्यसमं चक्षुर्नास्ति चक्षुस्समं बलम् ॥
இப்போது நான் அறிந்தேன்—துறவினை விட உயர்ந்த இன்பம் இல்லை. கல்வியினைப் போன்ற கண் இல்லை; கண்போன்ற வலிமை இல்லை॥
Verse 27
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागात्परं सुखम् ॥ यः कामान्कुरुते सर्वान्यश्चैतान्केवलाṃस्त्यजेत् ॥
பற்றுதலுக்கு ஒப்பான துன்பம் இல்லை; துறவுக்கு மேலான இன்பம் இல்லை. யார் எல்லா ஆசைகளையும் நாடுகிறாரோ—யார் அவற்றை முற்றிலும் துறக்கிறாரோ—(இந்த எதிர்மறை ஒப்பீடு கூறப்படுகிறது).
Verse 28
ततः पौरजनं दृष्ट्वा चतुरङ्गबलान्वितः ॥ ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम् ॥
பின்னர் நகர மக்களைப் பார்த்து, நான்கு அங்கங்களுடைய படையுடன் கூடி, நீண்ட காலம் கடந்த பின் அவர் மதுரா நகரை அடைந்தார்.
Verse 29
तेन दृष्टा पुरी रम्या वासवस्य पुरी यथा ॥ तीर्थैर्द्वादशभिर्युक्ता पुण्या पापहरा शुभा ॥
அவர் அந்த அழகிய நகரை கண்டார்; அது வாசவனின் (இந்திரனின்) நகரைப் போன்றது. பன்னிரண்டு தீர்த்தங்களால் கூடியது; புண்ணியமிக்கது, மங்களமானது, பாவநாசினி எனப் போற்றப்படுகிறது.
Verse 30
रम्यं मधुवनं नाम विष्णुस्थानमनुत्तमम् ॥ तं दृष्ट्वा मनुजो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
தேவி! ‘மதுவனம்’ எனப்படும் இனிய வனம் உள்ளது; அது விஷ்ணுவின் ஒப்பற்ற திருத்தலம். அதைத் தரிசித்தால் மனிதன் நிச்சயமாக கൃതக்ருத்யன் (கடமை நிறைவேற்றியவன்) ஆகிறான்.
Verse 31
एकादशी शुक्लपक्षे मासि भाद्रपदे तथा ॥ तस्यां स्नातो नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
தேவி! பாத்ரபத மாதத்தின் சுக்லபட்ச ஏகாதசி நாளில், அந்த நாளில் நீராடும் மனிதன் நிச்சயமாக கൃതக்ருத்யன் ஆகிறான்.
Verse 32
वनं कुन्दवनं नाम तृतीयं चैवमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
குந்தவனம் எனப்படும் வனம் மூன்றாவதாகவும் மிகச் சிறந்ததாகவும் கூறப்படுகிறது. தேவி, அங்கு சென்ற மனிதன் கृतக்ருத்யனாகிறான்.
Verse 33
एकादशी कृष्णपक्षे मासि भाद्रपदे हि वा ॥ तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥
அல்லது பாத்ரபத மாதத்தின் கிருஷ்ணபக்ஷ ஏகாதசியில்—தேவி—அங்கு நீராடியவன் ருத்ரலோகத்தில் போற்றப்படுவான்.
Verse 34
चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि मम लोके महीयते ॥
நான்காவது காம்யகவனம்; அது வனங்களில் சிறந்த வனம். தேவி, அங்கு சென்றவன் என் லோகத்தில் போற்றப்படுவான்.
Verse 35
विमलस्य च कुण्डे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ यस्तत्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
விமலகுண்டத்தில் எல்லாப் பாவங்களிலிருந்தும் விடுதலை கிடைக்கும். அங்கே உயிரை விடுபவன் என் லோகத்தை அடைவான்.
Verse 36
पञ्चमं बकुलं नाम वनानामुत्तमं वनम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि अग्निस्थानं स गच्छति ॥
ஐந்தாவது பகுலம் எனப்படும் வனம்; அது வனங்களில் சிறந்த வனம். தேவி, அங்கு சென்றவன் அக்னிஸ்தானத்தை அடைவான்.
Verse 37
तत्र गत्वा तु वसुधे मद्भक्तो मत्परायणः ॥ तद्वनस्य प्रभावेण नागलोकं स गच्छति ॥
ஏ வஸுதே! அங்கு சென்று என்னை பக்தியுடன் வழிபட்டு என்னையே சரணமாகக் கொண்டவன், அந்த வனத்தின் பிரபாவத்தால் நாகலோகத்தை அடைகிறான்.
Verse 38
सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ तत्र गत्वा नरो भद्रे मम लोकं स गच्छति ॥
ஏ பூமியே! ஏழாவது வனம் ‘காதிரம்’ என்று உலகில் புகழ்பெற்றது. ஏ பத்திரே! அங்கு சென்ற மனிதன் என் லோகத்தை அடைகிறான்.
Verse 39
महावनं चाष्टमं तु सदैव तु मम प्रियम् ॥ यत्र गत्वा तु मनुज इन्द्रलोके महीयते ॥
எட்டாவது ‘மகாவனம்’; அது எப்போதும் எனக்கு பிரியமானது. அங்கு சென்ற மனிதன் இந்திரலோகத்தில் மதிக்கப்படுகிறான்.
Verse 40
लोहजङ्घवनं नाम लोहजङ्घेन रक्षितम् ॥ नवमं तु वनं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥
‘லோஹஜங்கவனம்’ எனப்படும் வனம் லோஹஜங்கனால் காக்கப்படுகிறது. இது ஒன்பதாவது வனம்; எல்லாப் பாபங்களையும் நாசம் செய்கிறது.
Verse 41
वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥ तत्र गत्वा तु मनुजो ब्रह्मलोके महीयते ॥
பத்தாவது வனம் ‘பில்வவனம்’ எனப்படுகிறது; அது தேவர்களால் போற்றிப் பூஜிக்கப்படுகிறது. அங்கு சென்ற மனிதன் பிரம்மலோகத்தில் மதிக்கப்படுகிறான்.
Verse 42
एकादशं तु भाण्डीरं योगिनः प्रियमुत्तमम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण नरो गर्भं न गच्छति ॥
பதினொன்றாவது (வனம்) பாண்டீரம்; அது யோகிகளுக்கு மிகப் பிரியமான உத்தமம். அதை ஒருமுறை தரிசித்தாலே மனிதன் மீண்டும் கர்ப்பத்தில் புகுவதில்லை (அதாவது மறுபிறவி இல்லை).
Verse 43
भाण्डीरं तमनुप्राप्य वनानां वनमुत्तमम् ॥ वासुदेवं ततो दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥
அந்த பாண்டீரம்—வனங்களில் சிறந்த தோட்டம்—அடைந்து, பின்னர் வாசுதேவரை தரிசித்தால் மறுபிறவி இல்லை என்று கூறப்படுகிறது.
Verse 44
वृन्दावनं द्वादशकं वृन्दया परिरक्षितम् ॥ मम चैव प्रियं भूमे महापातकनाशनम् ॥
பன்னிரண்டாவது (வனம்) விருந்தாவனம்; அது விருந்தா தேவியால் பாதுகாக்கப்படுகிறது. ஓ பூமியே, அது எனக்கும் பிரியமானது; மகாபாதகங்களை அழிப்பதாக கூறப்படுகிறது.
Verse 45
वृन्दावनं च गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे ॥ न ते यमपुरं यान्ति यान्ति पुण्यकृतां गतिम् ॥
ஓ வசுந்தரையே, விருந்தாவனத்தையும் கோவிந்தனையும் தரிசிப்போர் யமபுரிக்கு செல்லார்; புண்ணியம் செய்தோரின் நிலையை அடைவர்.
Verse 46
सौराष्ट्रविषये देवि क्षत्रियोऽभूद् धनुर्धरः ॥ नाम्ना यक्ष्मधनुर्नाम सोऽभवत् प्रियदर्शनः ॥
ஓ தேவியே, சௌராஷ்டிர நாட்டில் வில்லேந்திய ஒரு க்ஷத்திரியன் இருந்தான். அவன் பெயர் யக்ஷ்மதனு; அவன் இனிய தோற்றமுடையவன்.
Verse 47
पृथिव्युवाच ॥ कथयस्व ममाद्य त्वं यद्यहं वल्लभा तव ॥ प्राणांस्त्यक्ष्याम्यहं देव गोपयिष्यसि मे यदि ॥
பூமி கூறினாள்—இன்றே எனக்குச் சொல்வாயாக; நான் உண்மையிலே உமக்கு அன்பானவளாயின். தேவே, நீர் என்னைக் காத்தால் நான் உயிரைத் துறப்பேன்.
Verse 48
प्रायेण सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ अभिषिच्य सुतं ज्येष्ठमनुयोज्य परान्बहून् ॥
பொதுவாக எல்லா ஆசைகளையும் துறப்பதே உயர்ந்ததாகக் கருதப்படுகிறது—மூத்த மகனை அபிஷேகம் செய்து, மற்ற பலரையும் தக்க கடமைகளில் முறையாக நியமித்த பின்.
Verse 49
यमुनायाः परे पारे देवानामपि दुर्लभम् ॥ अस्ति भद्रवनं नाम षष्ठं वनमनुत्तमम् ॥
யமுனையின் அப்பால் கரையில்—தேவர்களுக்கும் எட்டாத அரிய இடத்தில்—‘பத்ரவனம்’ எனப்படும் ஒரு காடு உள்ளது; அது ஆறாவது, காடுகளில் ஒப்பற்றது.
Frequently Asked Questions
The chapter frames sacred geography as a catalyst for ethical reorientation: immersion at Saṃyamanatīrtha is narrated as interrupting entrenched pāpa and enabling an elevated rebirth, while the later royal episode explicitly contrasts bhogāsakti (attachment to pleasures) with tyāga (renunciation) as a superior form of well-being. The text presents moral self-governance (saṃyamana) and deliberate relinquishment as practical teachings emerging from remembrance of place and ritual encounter.
The narrative specifies Kṛṣṇapakṣa Caturdaśī for the niṣāda’s crossing and immersion at the Yamunā/Saṃyamana. It also assigns Bhādrapada Ekādaśī in Śuklapakṣa for bathing associated with Madhuvana, and Bhādrapada Ekādaśī in Kṛṣṇapakṣa for bathing associated with Kundavana (with the stated result of honor in Rudraloka).
Through Varāha’s instruction to Pṛthivī, the chapter encodes an Earth-centered sacred ecology: rivers (Yamunā/Kālindī), kuṇḍas, and a regulated network of vanas function as sites where human conduct is disciplined (saṃyamana) and redirected. The text implicitly links terrestrial landscapes to social ethics by presenting place-based practices—bathing, pilgrimage, controlled desire—as mechanisms that reduce harm (pāpa) and stabilize human–environment relations via ritual stewardship of groves and waters.
A niṣāda (hunter/forest-dweller figure) from Naimiṣāraṇya is used as the moral exemplar; he is reborn as the Saurāṣṭran kṣatriya archer Yakṣmadhanur. The narrative references a marital alliance with the Kāśīrāja (king of Kāśī) through the queen Pīvarī, and it depicts royal succession by installing sons in governance, reflecting courtly-administrative norms rather than naming a continuous dynasty.