Adhyaya 153: The Glory of the Mathurā Sacred Landscape: Saṃyamana Tīrtha and the Twelve Sacred Forests

Verse 1

अथ मथुरातीर्थमाहात्म्यम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ उत्तरे शिवकुण्डाच्च तीर्थानां नवकं स्मृतम् ॥ नवतीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥

এবার মথুরার তীর্থগুলির মাহাত্ম্য। শ্রীবরাহ বললেন—শিবকুণ্ডের উত্তরে নয়টি তীর্থের সমষ্টি স্মৃত। এই নয় তীর্থের চেয়ে শ্রেষ্ঠ তীর্থ অতীতে ছিল না, ভবিষ্যতেও হবে না।

Verse 2

तत्रैव स्नानमात्रेण सौभाग्यं जायते परम् ॥ रूपवन्तः प्रजायन्ते स्वर्गलोके न संशयः ॥

সেখানেই কেবল স্নানমাত্রে পরম সৌভাগ্য জন্মায়। সুন্দর-রূপী সন্তান জন্মে, এবং স্বর্গলোকে পুণ্যফল লাভ হয়—এতে সন্দেহ নেই।

Verse 3

तस्मिन् स्नातो नरो देवि मम लोके प्रपद्यते ॥ तत्र संयमनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥

হে দেবী, সেই তীর্থে স্নানকারী মানুষ আমার লোক প্রাপ্ত হয়। সেখানে ‘সংযমন’ নামে এক তীর্থ আছে, যা ত্রিলোকে প্রসিদ্ধ।

Verse 4

तत्र स्नातो मृतो वापि मम लोकं स गच्छति ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

সেখানে স্নান করে যদি কেউ সেখানেই মৃত্যুবরণ করে, তবুও সে আমার লোক প্রাপ্ত হয়। আবার অন্য কথা বলছি—হে বসুন্ধরা, তা শোনো।

Verse 5

तस्मिन् संयमने तीर्थे यद्यद्वृत्तं पुरातनम् ॥ कश्चित्पापसमाचारो निषादो दुष्टमानसः ॥

সেই সংযমন তীর্থে এক প্রাচীন ঘটনা ঘটেছিল। এক নিষাদ ছিল, যার আচরণ পাপময় এবং মন ছিল দুষ্ট।

Verse 6

वसते नैमिषारण्ये सुप्रतीतेऽतिपापकृत् ॥ केनचित्त्वथ कालेन सोऽगच्छन्मथुरां प्रति ॥

সে সুপ্রসিদ্ধ নৈমিষারণ্যে বাস করত, অতিশয় পাপকারী। তারপর কিছু কালের পরে সে মথুরার দিকে রওনা হল।

Verse 7

तत्र प्राप्य च कालिन्दीं कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ॥ स निषादस्तर्त्तुकामस्तस्यां चैव तिथौ ततः ॥

সেখানে কালিন্দী (যমুনা) নদীতে পৌঁছে কৃষ্ণপক্ষের চতুর্দশী তিথিতে সেই নিষাদ পার হতে ইচ্ছুক হয়ে সেই তিথিতেই উদ্যোগী হল।

Verse 8

ततार यमुनां सोऽथ प्राप्य संयमनं शुभे ॥ ममज्जासौ ततः पापस्तस्मिंस्तीर्थे वरे शुभे ॥

তারপর সে যমুনা পার হয়ে, হে শুভে, সংযমন নগরে পৌঁছাল। অতঃপর সেই পাপী ব্যক্তি সেই শ্রেষ্ঠ, পবিত্র তীর্থে ডুবে গেল।

Verse 9

मग्नमात्रस्ततः पापः सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ तत्तीर्थस्य प्रभावेण जातोऽसौ पृथिवीपतिः ॥

ডুবতেই সেই পাপী তৎক্ষণাৎ প্রাণত্যাগ করল। সেই তীর্থের প্রভাবে সে পরে পৃথিবীপতি—রাজা—রূপে জন্ম নিল।

Verse 10

पालयामास वसुधां क्षत्रधर्मं समाश्रितः ॥ तेनोढा काशिराजस्य पीवरी नामतः शुभा ॥

সে ক্ষত্রধর্ম অবলম্বন করে পৃথিবী শাসন করল। তার দ্বারা কাশীরাজার শুভা পীবরী নাম্নী (কন্যা) পত্নীরূপে বিবাহিতা হল।

Verse 11

पत्नी शतानां मुख्यानां प्रवरा सा वसुङ्घरे॥ तां चैव रमयामास उद्यानेषु वनेषु च॥

হে বসুঙ্ঘরে, শতাধিক প্রধান পত্নীর মধ্যে সে ছিল সর্বশ্রেষ্ঠা; আর সে তাকে উদ্যান ও অরণ্যে আনন্দিত করত।

Verse 12

प्रासादेषु च रम्येषु नदीनाṃ पुलिनेṣu च॥ प्रजाः पालयतस्तस्य दानानि ददतस्तथा॥

মনোরম প্রাসাদে এবং নদীর বালুচরে, তিনি প্রজাদের পালন করতে করতে বিধিমতো দানও করতেন।

Verse 13

कालो गच्छति राजा तु भोगासक्तिं च विन्दति॥ भोगासक्तस्य वसुधे वर्षाणि सप्तसप्ततिः॥

কাল অতিক্রান্ত হলো, আর রাজা ভোগে আসক্ত হলেন। হে বসুধা, ভোগাসক্তের জন্য বছর হলো সাতাত্তর।

Verse 14

पुत्राः सप्त तथा जाताः कन्याः पञ्च सुषोभनाः॥ राज्ञां पञ्चसुता दत्ताः कन्याः कमललोचनाः॥

সাত পুত্র জন্মাল, আর পাঁচটি অতিশয় শোভন কন্যা। কমলনয়না সেই পাঁচ কন্যাকে রাজাদের কাছে (বিবাহে) দেওয়া হলো।

Verse 15

पुत्रान्संस्थापयामास स्थानेषु वसुधाधिपान्॥ पीवर्या सह सुप्तः स रात्रौ च वसुधाधिपः॥

তিনি পুত্রদের নিজ নিজ স্থানে পৃথিবীর অধিপতি হিসেবে প্রতিষ্ঠা করলেন। আর সেই ভূ-অধিপতি পীবরীর সঙ্গে রাত্রিতে শয়ন করলেন।

Verse 16

तत्र प्रबुद्धो नृपतिर् हाहेति वदते मुहुः॥ स्मृत्वा तु मथुरां देवि स्मृत्वा संयमनं परम्॥

সেখানে জেগে উঠে নৃপতি বারবার ‘হায়!’ বলে উঠলেন—হে দেবী, মথুরা স্মরণ করে এবং পরম সংযমন স্মরণ করে।

Verse 17

ततः सा पीवरी प्राह किमेवं भाषसे नृप॥ प्रियाया वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत्॥

তখন পীবরী বলল— “হে নৃপ! আপনি এমন কথা কেন বলেন?” প্রিয়ার বাক্য শুনে রাজা উত্তর দিলেন।

Verse 18

मत्तः सुप्तः प्रमत्तश्च असम्बद्धं प्रभाषते॥ निद्रावश्यस्य वचनं न सम्प्रष्टुं त्वमर्हसि॥

মত্ত, নিদ্রিত বা প্রমত্ত ব্যক্তি অসংলগ্ন কথা বলে; নিদ্রাবশ ব্যক্তির কথার বিষয়ে তোমার অতিরিক্ত জিজ্ঞাসা করা উচিত নয়।

Verse 19

प्रियाया वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नराधिपः॥ अवश्यं यदि वक्तव्यं गच्छावो मथुरां पुरीम्॥

প্রিয়ার বাক্য শুনে নরাধিপ উত্তর দিলেন— “যদি অবশ্যই বলতে হয়, তবে চলো মথুরা নগরীতে যাই।”

Verse 20

तत्र गत्वा यथातत्त्वं वदिष्यामि शुभानने॥ ददस्व विपुलं दानं ब्राह्मणेभ्यः सुलोचने॥

সেখানে গিয়ে, হে শুভাননে, আমি বিষয়ের যথার্থ সত্য বলব। হে সুলোচনে, ব্রাহ্মণদের প্রচুর দান দাও।

Verse 21

पुत्रान्संस्थाप्य दौहित्रान्स्वे स्थाने शुभान्प्रिये ॥ ग्रामांश्च कोशं रत्नानि पुत्रान्वीक्ष्य पुनः पुनः ॥

হে প্রিয়ে! পুত্র ও দৌহিত্রদের নিজ নিজ শুভ স্থানে প্রতিষ্ঠা করে, তিনি বারবার গ্রাম, কোষাগার, রত্ন এবং পুত্রদের দিকে তাকালেন।

Verse 22

ततः सम्मानयामास जनं पुरनिवासिनम् ॥ पितृपैतामहं राज्यं पालनीयं यथाक्रमम् ॥

তখন তিনি নগরবাসী জনসাধারণকে যথোচিত সম্মান করলেন। পিতা ও পিতামহের উত্তরাধিকারসূত্রে প্রাপ্ত রাজ্যকে ক্রমানুসারে বিধিপূর্বক পালন করা উচিত॥

Verse 23

राज्ये पुत्रान्नियोक्ष्यामि यदि वो रोचतेऽनघाः ॥ राज्यपुत्रकलत्राणि बन्धुवर्गं तथैव च ॥

হে নিষ্পাপগণ, যদি তোমাদের সম্মতি থাকে তবে আমি আমার পুত্রদের রাজকার্যে নিয়োজিত করব। রাজ্যের বিষয়াবলি, পুত্র ও পত্নীগণ এবং আত্মীয়বর্গ—এসবও বিবেচনা করো॥

Verse 24

नित्यमिच्छन्ति वै लोको यमस्येच्छन्ति नान्यथा ॥ एवं ज्ञात्वा प्रसन्नेन कर्त्तव्यं चात्मनो हितम् ॥

মানুষ সর্বদাই কামনা করে; তারা যমের অধিকারের বস্তুই কামনা করে, অন্যথা নয়। এ কথা জেনে প্রশান্তচিত্তে নিজের মঙ্গলসাধন করা উচিত॥

Verse 25

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गच्छावो मथुरां पुरीम् ॥ अहो कष्टं यदस्माभिः पुरा राज्यमनुष्ठितम् ॥

অতএব সর্বপ্রযত্নে আমরা মথুরা নগরীতে যাই। হায়, কত দুঃখ যে আমরা পূর্বে রাজকার্যের ভার গ্রহণ করেছিলাম॥

Verse 26

इदानीं तु मया ज्ञातं त्यागान्नास्ति परं सुखम् ॥ नास्ति विद्यसमं चक्षुर्नास्ति चक्षुस्समं बलम् ॥

এখন আমি বুঝেছি—ত্যাগের চেয়ে বড় সুখ নেই। বিদ্যার সমান কোনো চক্ষু নেই, আর চক্ষুর সমান কোনো বল নেই॥

Verse 27

नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागात्परं सुखम् ॥ यः कामान्कुरुते सर्वान्यश्चैतान्केवलाṃस्त्यजेत् ॥

আসক্তির মতো দুঃখ নেই, আর ত্যাগের চেয়ে উচ্চতর সুখ নেই। যে সকল কামনা অনুসরণ করে—এবং যে এগুলি সম্পূর্ণরূপে ত্যাগ করে—(এই বৈপরীত্যই নির্দেশিত)।

Verse 28

ततः पौरजनं दृष्ट्वा चतुरङ्गबलान्वितः ॥ ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम् ॥

তারপর নগরবাসীদের দেখে, চতুরঙ্গিনী সেনাবাহিনীসহ, দীর্ঘ সময় অতিবাহিত হলে তিনি মথুরা নগরীতে পৌঁছালেন।

Verse 29

तेन दृष्टा पुरी रम्या वासवस्य पुरी यथा ॥ तीर्थैर्द्वादशभिर्युक्ता पुण्या पापहरा शुभा ॥

তিনি সেই মনোরম নগরী দেখলেন, যা বাসব (ইন্দ্র)-এর পুরীর ন্যায়। বারোটি তীর্থে সমন্বিত, তা পুণ্যময়, শুভ এবং পাপহর বলে বর্ণিত।

Verse 30

रम्यं मधुवनं नाम विष्णुस्थानमनुत्तमम् ॥ तं दृष्ट्वा मनुजो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

হে দেবী! ‘মধুবন’ নামে এক মনোরম বন আছে, যা বিষ্ণুর অনুত্তম ধাম। তা দর্শন করলে মানুষ নিঃসন্দেহে কৃতকৃত্য হয়।

Verse 31

एकादशी शुक्लपक्षे मासि भाद्रपदे तथा ॥ तस्यां स्नातो नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

হে দেবী! ভাদ্রপদ মাসের শুক্লপক্ষের একাদশীতে, সেই দিনে স্নান করলে মানুষ নিঃসন্দেহে কৃতকৃত্য হয়।

Verse 32

वनं कुन्दवनं नाम तृतीयं चैवमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

কুন্দবন নামে যে বন, তা তৃতীয় এবং অতিশয় উৎকৃষ্ট বলা হয়েছে। হে দেবী, সেখানে গেলে মানুষ কৃতকৃত্য হয়।

Verse 33

एकादशी कृष्णपक्षे मासि भाद्रपदे हि वा ॥ तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥

অথবা ভাদ্রপদ মাসের কৃষ্ণপক্ষের একাদশীতে—হে দেবী—সেখানে স্নান করলে মানুষ রুদ্রলোকে সম্মানিত হয়।

Verse 34

चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि मम लोके महीयते ॥

চতুর্থ হলো কাম্যকবন, বনসমূহের মধ্যে সর্বোত্তম বন। হে দেবী, সেখানে গেলে মানুষ আমার লোকে সম্মানিত হয়।

Verse 35

विमलस्य च कुण्डे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ यस्तत्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

বিমলকুণ্ডে সকল পাপ থেকে মুক্তি লাভ হয়। যে সেখানে প্রাণ ত্যাগ করে, সে আমার লোকে গমন করে।

Verse 36

पञ्चमं बकुलं नाम वनानामुत्तमं वनम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि अग्निस्थानं स गच्छति ॥

পঞ্চম হলো বকুল নামে বন, বনসমূহের মধ্যে উৎকৃষ্ট বন। হে দেবী, সেখানে গেলে মানুষ অগ্নিস্থানে গমন করে।

Verse 37

तत्र गत्वा तु वसुधे मद्भक्तो मत्परायणः ॥ तद्वनस्य प्रभावेण नागलोकं स गच्छति ॥

হে বসুধা! সেখানে গিয়ে যে আমার ভক্ত ও আমাতেই পরায়ণ, সে সেই বনের প্রভাবে নাগলোক প্রাপ্ত হয়।

Verse 38

सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ तत्र गत्वा नरो भद्रे मम लोकं स गच्छति ॥

হে ভূমে! সপ্তম বন ‘খাদির’, লোকমধ্যে প্রসিদ্ধ। হে ভদ্রে! সেখানে গেলে মানুষ আমার লোক প্রাপ্ত হয়।

Verse 39

महावनं चाष्टमं तु सदैव तु मम प्रियम् ॥ यत्र गत्वा तु मनुज इन्द्रलोके महीयते ॥

অষ্টমটি ‘মহাবন’, যা সদা আমার প্রিয়। সেখানে গেলে মানুষ ইন্দ্রলোকে সম্মানিত হয়।

Verse 40

लोहजङ्घवनं नाम लोहजङ्घेन रक्षितम् ॥ नवमं तु वनं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥

‘লোহজঙ্ঘবন’ নামে বন, লোহজঙ্ঘ দ্বারা রক্ষিত। এটি নবম বন, সর্ব পাপের নাশক।

Verse 41

वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥ तत्र गत्वा तु मनुजो ब्रह्मलोके महीयते ॥

দশম বন ‘বিল্ববন’, যা দেবতাদের দ্বারা পূজিত। সেখানে গেলে মানুষ ব্রহ্মলোকে সম্মানিত হয়।

Verse 42

एकादशं तु भाण्डीरं योगिनः प्रियमुत्तमम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण नरो गर्भं न गच्छति ॥

একাদশ (বন) ভাণ্ডীর, যোগীদের পরম প্রিয় ও শ্রেষ্ঠ। তার কেবল দর্শনমাত্রেই মানুষ আর গর্ভে প্রবেশ করে না (অর্থাৎ পুনর্জন্ম থেকে মুক্ত হয়)।

Verse 43

भाण्डीरं तमनुप्राप्य वनानां वनमुत्तमम् ॥ वासुदेवं ततो दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥

সেই ভাণ্ডীর—বনসমূহের মধ্যে শ্রেষ্ঠ উপবন—প্রাপ্ত হয়ে, পরে বাসুদেবকে দর্শন করলে পুনর্জন্ম আর হয় না।

Verse 44

वृन्दावनं द्वादशकं वृन्दया परिरक्षितम् ॥ मम चैव प्रियं भूमे महापातकनाशनम् ॥

দ্বাদশ (বন) বৃন্দাবন, যা বৃন্দা দ্বারা রক্ষিত। হে ভূমি, এটিও আমার প্রিয় এবং মহাপাপ বিনাশকারী বলে বর্ণিত।

Verse 45

वृन्दावनं च गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे ॥ न ते यमपुरं यान्ति यान्ति पुण्यकृतां गतिम् ॥

হে বসুন্ধরা, যারা বৃন্দাবন ও গোবিন্দকে দর্শন করে, তারা যমপুরে যায় না; তারা পুণ্যকর্মীদের গতি লাভ করে।

Verse 46

सौराष्ट्रविषये देवि क्षत्रियोऽभूद् धनुर्धरः ॥ नाम्ना यक्ष्मधनुर्नाम सोऽभवत् प्रियदर्शनः ॥

হে দেবী, সৌরাষ্ট্র দেশে এক ধনুর্ধর ক্ষত্রিয় ছিলেন। তাঁর নাম ছিল যক্ষ্মধনু, এবং তিনি মনোহর দর্শনীয় ছিলেন।

Verse 47

पृथिव्युवाच ॥ कथयस्व ममाद्य त्वं यद्यहं वल्लभा तव ॥ प्राणांस्त्यक्ष्याम्यहं देव गोपयिष्यसि मे यदि ॥

পৃথিবী বলল—আজ আমাকে বলুন, যদি আমি সত্যই আপনার প্রিয়া হই। হে দেব, আপনি যদি আমাকে রক্ষা করেন তবে আমি প্রাণ ত্যাগ করব।

Verse 48

प्रायेण सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ अभिषिच्य सुतं ज्येष्ठमनुयोज्य परान्बहून् ॥

সাধারণত সকল কামনার পরিত্যাগই শ্রেষ্ঠ বলে মানা হয়—জ্যেষ্ঠ পুত্রকে অভিষিক্ত করে এবং অন্য অনেককে যথাযথ কর্তব্যে নিয়োজিত করে।

Verse 49

यमुनायाः परे पारे देवानामपि दुर्लभम् ॥ अस्ति भद्रवनं नाम षष्ठं वनमनुत्तमम् ॥

যমুনার অপর পারে—যা দেবতাদের পক্ষেও দুর্লভ—‘ভদ্রবন’ নামে এক বন আছে; তা ষষ্ঠ, এবং বনসমূহের মধ্যে অনুত্তম।