Adhyaya 153: The Glory of the Mathurā Sacred Landscape: Saṃyamana Tīrtha and the Twelve Sacred Forests

Verse 1

अथ मथुरातीर्थमाहात्म्यम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ उत्तरे शिवकुण्डाच्च तीर्थानां नवकं स्मृतम् ॥ नवतीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥

आता मथुरा-तीर्थांचे माहात्म्य. श्रीवराह म्हणाले—शिवकुंडाच्या उत्तरेस नऊ तीर्थांचा समूह प्रसिद्ध आहे. या नऊ तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ तीर्थ पूर्वी नव्हते, पुढेही होणार नाही.

Verse 2

तत्रैव स्नानमात्रेण सौभाग्यं जायते परम् ॥ रूपवन्तः प्रजायन्ते स्वर्गलोके न संशयः ॥

तेथेच केवळ स्नान केल्याने परम सौभाग्य उत्पन्न होते। रूपवान संतती जन्मास येते आणि स्वर्गलोकाचे पुण्यफळ प्राप्त होते—यात संशय नाही।

Verse 3

तस्मिन् स्नातो नरो देवि मम लोके प्रपद्यते ॥ तत्र संयमनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥

हे देवी, त्या तीर्थात स्नान केलेला मनुष्य माझ्या लोकास प्राप्त होतो. तेथे ‘संयमन’ नावाचे तीर्थ आहे, जे त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे.

Verse 4

तत्र स्नातो मृतो वापि मम लोकं स गच्छति ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

तेथे स्नान करून जर कोणी तेथेच मरण पावला तरी तो माझ्या लोकास जातो. आता मी पुढे आणखी सांगतो—हे वसुंधरे, ते ऐक.

Verse 5

तस्मिन् संयमने तीर्थे यद्यद्वृत्तं पुरातनम् ॥ कश्चित्पापसमाचारो निषादो दुष्टमानसः ॥

त्या संयमन तीर्थात एक प्राचीन घटना घडली होती. एक निषाद होता, ज्याचे आचरण पापमय होते आणि मन दुष्ट होते.

Verse 6

वसते नैमिषारण्ये सुप्रतीतेऽतिपापकृत् ॥ केनचित्त्वथ कालेन सोऽगच्छन्मथुरां प्रति ॥

तो सुप्रसिद्ध नैमिषारण्यात राहात असे, अत्यंत पाप करणारा. मग काही काळाने तो मथुरेकडे निघाला.

Verse 7

तत्र प्राप्य च कालिन्दीं कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ॥ स निषादस्तर्त्तुकामस्तस्यां चैव तिथौ ततः ॥

तेथे कालिंदी (यमुना) नदीस पोहोचून कृष्णपक्षातील चतुर्दशी तिथीस तो निषाद पार जाण्याची इच्छा धरून त्याच तिथीस प्रयत्न करू लागला।

Verse 8

ततार यमुनां सोऽथ प्राप्य संयमनं शुभे ॥ ममज्जासौ ततः पापस्तस्मिंस्तीर्थे वरे शुभे ॥

मग त्याने यमुना पार केली आणि, हे शुभे, संयमनास पोहोचला। त्यानंतर तो पापी पुरुष त्या श्रेष्ठ, शुभ तीर्थात बुडून गेला।

Verse 9

मग्नमात्रस्ततः पापः सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ तत्तीर्थस्य प्रभावेण जातोऽसौ पृथिवीपतिः ॥

बुडताच तो पापी तत्क्षणी प्राणांपासून वियुक्त झाला. त्या तीर्थाच्या प्रभावाने तो पुढे पृथ्वीपती—राजा—म्हणून जन्मला।

Verse 10

पालयामास वसुधां क्षत्रधर्मं समाश्रितः ॥ तेनोढा काशिराजस्य पीवरी नामतः शुभा ॥

त्याने क्षत्रधर्माचा आश्रय घेऊन पृथ्वीचे पालन केले. त्याने काशीराजाची शुभा ‘पीवरी’ नावाची (कन्या) पत्नी म्हणून विवाहिली।

Verse 11

पत्नी शतानां मुख्यानां प्रवरा सा वसुङ्घरे॥ तां चैव रमयामास उद्यानेषु वनेषु च॥

हे वसुंघरे, शेकडो प्रमुख पत्न्यांमध्ये ती सर्वश्रेष्ठ होती; आणि तो तिला उद्यानांत व वनांतही आनंद देत असे।

Verse 12

प्रासादेषु च रम्येषु नदीनाṃ पुलिनेṣu च॥ प्रजाः पालयतस्तस्य दानानि ददतस्तथा॥

रम्य प्रासादांत आणि नद्यांच्या वाळूच्या तीरांवरही, तो प्रजांचे पालन करीत यथाविधी दाने देत असे।

Verse 13

कालो गच्छति राजा तु भोगासक्तिं च विन्दति॥ भोगासक्तस्य वसुधे वर्षाणि सप्तसप्ततिः॥

काळ पुढे सरकला आणि राजा भोगासक्त झाला। हे वसुधे, भोगासक्तासाठी वर्षे सत्त्याहत्तर झाली।

Verse 14

पुत्राः सप्त तथा जाताः कन्याः पञ्च सुषोभनाः॥ राज्ञां पञ्चसुता दत्ताः कन्याः कमललोचनाः॥

सात पुत्र झाले आणि पाच अतिशय शोभिवंत कन्या झाल्या। कमललोचना त्या पाच कन्या राजांना (विवाहार्थ) दिल्या गेल्या।

Verse 15

पुत्रान्संस्थापयामास स्थानेषु वसुधाधिपान्॥ पीवर्या सह सुप्तः स रात्रौ च वसुधाधिपः॥

त्याने पुत्रांना त्यांच्या-त्यांच्या स्थानी वसुधाधिपती म्हणून नेमले। आणि तो वसुधाधिपती पीवरीसह रात्री झोपला।

Verse 16

तत्र प्रबुद्धो नृपतिर् हाहेति वदते मुहुः॥ स्मृत्वा तु मथुरां देवि स्मृत्वा संयमनं परम्॥

तेथे जागा झाल्यावर नृपती वारंवार ‘हाय!’ असे म्हणू लागला—हे देवी, मथुरा आणि परम संयमन यांचे स्मरण करून।

Verse 17

ततः सा पीवरी प्राह किमेवं भाषसे नृप॥ प्रियाया वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत्॥

तेव्हा पीवरी म्हणाली— “हे नृप, तुम्ही असे का बोलता?” प्रियाचे वचन ऐकून राजाने उत्तर दिले.

Verse 18

मत्तः सुप्तः प्रमत्तश्च असम्बद्धं प्रभाषते॥ निद्रावश्यस्य वचनं न सम्प्रष्टुं त्वमर्हसि॥

मत्त, झोपलेला किंवा प्रमत्त मनुष्य असंबद्ध बोलतो; निद्रावश झालेल्याच्या वचनांची तू फारशी चौकशी करू नकोस.

Verse 19

प्रियाया वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नराधिपः॥ अवश्यं यदि वक्तव्यं गच्छावो मथुरां पुरीम्॥

प्रियाचे वचन ऐकून नराधिप म्हणाला— “जर हे नक्कीच सांगायचे असेल, तर चला मथुरा नगरीस जाऊ.”

Verse 20

तत्र गत्वा यथातत्त्वं वदिष्यामि शुभानने॥ ददस्व विपुलं दानं ब्राह्मणेभ्यः सुलोचने॥

तेथे जाऊन, हे शुभानने, मी यथातत्त्व सत्य सांगीन. हे सुलोचने, ब्राह्मणांना विपुल दान दे.

Verse 21

पुत्रान्संस्थाप्य दौहित्रान्स्वे स्थाने शुभान्प्रिये ॥ ग्रामांश्च कोशं रत्नानि पुत्रान्वीक्ष्य पुनः पुनः ॥

हे प्रिये! पुत्र व दौहित्रांना त्यांच्या त्यांच्या शुभ स्थानी बसवून, तो वारंवार गावे, कोश, रत्ने आणि पुत्र यांच्याकडे पाहू लागला.

Verse 22

ततः सम्मानयामास जनं पुरनिवासिनम् ॥ पितृपैतामहं राज्यं पालनीयं यथाक्रमम् ॥

त्यानंतर त्याने नगरनिवासी जनांचा यथोचित सन्मान केला। पित्यापितामहांकडून प्राप्त झालेले राज्य योग्य क्रमाने व विधिपूर्वक चालविले पाहिजे॥

Verse 23

राज्ये पुत्रान्नियोक्ष्यामि यदि वो रोचतेऽनघाः ॥ राज्यपुत्रकलत्राणि बन्धुवर्गं तथैव च ॥

हे निष्पाप जनांनो, तुम्हाला मान्य असल्यास मी माझ्या पुत्रांना राज्यकार्यात नेमीन। राज्याची कामे, पुत्र व पत्नी, तसेच बंधुवर्ग—यांचाही विचार करा॥

Verse 24

नित्यमिच्छन्ति वै लोको यमस्येच्छन्ति नान्यथा ॥ एवं ज्ञात्वा प्रसन्नेन कर्त्तव्यं चात्मनो हितम् ॥

लोक नेहमीच इच्छा करीत असतात; ते यमाच्या अधिकारातीलच वस्तू इच्छितात, अन्यथा नाही। हे जाणून प्रसन्न व स्थिर चित्ताने आपले हित करावे॥

Verse 25

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गच्छावो मथुरां पुरीम् ॥ अहो कष्टं यदस्माभिः पुरा राज्यमनुष्ठितम् ॥

म्हणून सर्व प्रयत्नाने आपण मथुरा नगरीस जाऊया। अहो, किती कष्ट की पूर्वी आपण राजधर्माचे ओझे उचलले होते॥

Verse 26

इदानीं तु मया ज्ञातं त्यागान्नास्ति परं सुखम् ॥ नास्ति विद्यसमं चक्षुर्नास्ति चक्षुस्समं बलम् ॥

आता मला कळले आहे—त्यागापेक्षा मोठे सुख नाही। विद्येसारखा नेत्र नाही, आणि नेत्रासारखे बल नाही॥

Verse 27

नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागात्परं सुखम् ॥ यः कामान्कुरुते सर्वान्यश्चैतान्केवलाṃस्त्यजेत् ॥

आसक्तीसारखे दुःख नाही, आणि त्यागापेक्षा श्रेष्ठ सुख नाही. जो सर्व कामनांचा पाठपुरावा करतो—आणि जो त्या पूर्णपणे त्यागतो—(असा विरोध येथे दर्शविला आहे).

Verse 28

ततः पौरजनं दृष्ट्वा चतुरङ्गबलान्वितः ॥ ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम् ॥

त्यानंतर नगरजनांना पाहून, चतुरंगिणी सैन्याने युक्त होऊन, बराच काळ लोटल्यावर तो मथुरा नगरीस पोहोचला.

Verse 29

तेन दृष्टा पुरी रम्या वासवस्य पुरी यथा ॥ तीर्थैर्द्वादशभिर्युक्ता पुण्या पापहरा शुभा ॥

त्याने ती रम्य नगरी पाहिली, जी वासव (इंद्र) यांच्या पुरीसारखी होती. ती बारा तीर्थांनी युक्त, पुण्यदायिनी, पापहरिणी व शुभ मानली जाते.

Verse 30

रम्यं मधुवनं नाम विष्णुस्थानमनुत्तमम् ॥ तं दृष्ट्वा मनुजो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

हे देवि! ‘मधुवन’ नावाचे रम्य वन आहे, जे विष्णूचे अनुपम स्थान आहे. ते पाहिल्यावर मनुष्य खरोखरच कृतकृत्य होतो.

Verse 31

एकादशी शुक्लपक्षे मासि भाद्रपदे तथा ॥ तस्यां स्नातो नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

हे देवि! भाद्रपद महिन्यातील शुक्लपक्षातील एकादशीला, त्या दिवशी स्नान केलेला मनुष्य निश्चयच कृतकृत्य होतो.

Verse 32

वनं कुन्दवनं नाम तृतीयं चैवमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

कुंदवन नावाचे वन तिसरे व अत्यंत उत्तम सांगितले आहे. हे देवी, तेथे गेल्यावर मनुष्य कृतकृत्य होतो.

Verse 33

एकादशी कृष्णपक्षे मासि भाद्रपदे हि वा ॥ तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥

किंवा भाद्रपद महिन्यातील कृष्णपक्षातील एकादशीला—हे देवी—तेथे स्नान केलेला मनुष्य रुद्रलोकी मान पावतो.

Verse 34

चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि मम लोके महीयते ॥

चौथे काम्यकवन आहे, जे वनांमध्ये सर्वोत्तम आहे. हे देवी, तेथे गेल्यावर मनुष्य माझ्या लोकी मान पावतो.

Verse 35

विमलस्य च कुण्डे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ यस्तत्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

विमलकुंडात सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. जो तेथे प्राण सोडतो, तो माझ्या लोकी जातो.

Verse 36

पञ्चमं बकुलं नाम वनानामुत्तमं वनम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि अग्निस्थानं स गच्छति ॥

पाचवे बकुल नावाचे वन आहे, जे वनांमध्ये उत्तम आहे. हे देवी, तेथे गेल्यावर मनुष्य अग्निस्थानी जातो.

Verse 37

तत्र गत्वा तु वसुधे मद्भक्तो मत्परायणः ॥ तद्वनस्य प्रभावेण नागलोकं स गच्छति ॥

हे वसुधे! तेथे जाऊन जो माझा भक्त व माझ्यातच परायण आहे, तो त्या वनाच्या प्रभावाने नागलोकास जातो.

Verse 38

सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ तत्र गत्वा नरो भद्रे मम लोकं स गच्छति ॥

हे भूमे! सातवे वन ‘खादिर’ लोकांत प्रसिद्ध आहे. हे भद्रे! तेथे गेल्यावर मनुष्य माझ्या लोकास प्राप्त होतो.

Verse 39

महावनं चाष्टमं तु सदैव तु मम प्रियम् ॥ यत्र गत्वा तु मनुज इन्द्रलोके महीयते ॥

आठवे ‘महावन’ आहे, जे सदैव मला प्रिय आहे. तेथे गेल्यावर मनुष्य इंद्रलोकी सन्मानित होतो.

Verse 40

लोहजङ्घवनं नाम लोहजङ्घेन रक्षितम् ॥ नवमं तु वनं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥

‘लोहजङ्घवन’ नावाचे वन लोहजङ्घाने रक्षित आहे. हे नववे वन असून सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 41

वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥ तत्र गत्वा तु मनुजो ब्रह्मलोके महीयते ॥

दहावे वन ‘बिल्ववन’ नावाचे असून देवांनी पूजिलेले आहे. तेथे गेल्यावर मनुष्य ब्रह्मलोकी प्रतिष्ठित होतो.

Verse 42

एकादशं तु भाण्डीरं योगिनः प्रियमुत्तमम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण नरो गर्भं न गच्छति ॥

अकरावे (वन) भाण्डीर हे, योगींना परम प्रिय व उत्तम आहे. त्याचे केवळ दर्शन झाल्याने मनुष्य पुन्हा गर्भात जात नाही (म्हणजे पुनर्जन्मातून मुक्त होतो).

Verse 43

भाण्डीरं तमनुप्राप्य वनानां वनमुत्तमम् ॥ वासुदेवं ततो दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥

तो भाण्डीर—वनांमध्ये श्रेष्ठ उपवन—प्राप्त करून, नंतर वासुदेवाचे दर्शन घेतल्यास पुनर्जन्म होत नाही.

Verse 44

वृन्दावनं द्वादशकं वृन्दया परिरक्षितम् ॥ मम चैव प्रियं भूमे महापातकनाशनम् ॥

बारावे (वन) वृन्दावन आहे, जे वृंदेने संरक्षित आहे. हे भूमे, ते मला देखील प्रिय असून महापातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 45

वृन्दावनं च गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे ॥ न ते यमपुरं यान्ति यान्ति पुण्यकृतां गतिम् ॥

हे वसुंधरे, जे वृन्दावन व गोविंद यांचे दर्शन करतात, ते यमपुरीस जात नाहीत; ते पुण्यकर्म करणाऱ्यांची गती प्राप्त करतात.

Verse 46

सौराष्ट्रविषये देवि क्षत्रियोऽभूद् धनुर्धरः ॥ नाम्ना यक्ष्मधनुर्नाम सोऽभवत् प्रियदर्शनः ॥

हे देवी, सौराष्ट्र प्रदेशात एक धनुर्धर क्षत्रिय होता. त्याचे नाव यक्ष्मधनु होते आणि तो मनोहर दर्शनाचा होता.

Verse 47

पृथिव्युवाच ॥ कथयस्व ममाद्य त्वं यद्यहं वल्लभा तव ॥ प्राणांस्त्यक्ष्याम्यहं देव गोपयिष्यसि मे यदि ॥

पृथ्वी म्हणाली—आज मला सांग, जर मी खरोखरच तुला प्रिय असेन. हे देव, तू माझे रक्षण करशील तर मी प्राण त्यागीन.

Verse 48

प्रायेण सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ अभिषिच्य सुतं ज्येष्ठमनुयोज्य परान्बहून् ॥

साधारणतः सर्व कामनांचा त्याग श्रेष्ठ मानला जातो—ज्येष्ठ पुत्राचा अभिषेक करून आणि इतर अनेकांना योग्य त्या कर्तव्यांत विधिपूर्वक नेमून।

Verse 49

यमुनायाः परे पारे देवानामपि दुर्लभम् ॥ अस्ति भद्रवनं नाम षष्ठं वनमनुत्तमम् ॥

यमुनेच्या पलीकडील तीरावर—जे देवांनाही दुर्लभ—‘भद्रवन’ नावाचे एक वन आहे; ते सहावे आणि वनांमध्ये अनुपम आहे.