Adhyaya 155
Chapter Arc: शरशय्या पर पड़े भीष्म के समीप युधिष्ठिर का प्रश्न उठता है—इस विशाल लोक में वह एक कौन-सा देव है, वह एक कौन-सा परम आश्रय, जिसे स्तुति और अर्चना से मनुष्य कल्याण को प्राप्त हो? → युधिष्ठिर आगे पूछते हैं—सब धर्मों में परम धर्म कौन-सा है, और किसका जप जन्म-संसार के बन्धन से जीव को मुक्त करता है? प्रश्न केवल पूजा-विधि का नहीं, शोकग्रस्त राजा के लिए अंतिम आधार और निश्चय का है। → भीष्म विष्णु के सहस्र नामों का स्तवन आरम्भ करते हैं—गोविन्द, श्रीनिवास, विश्वात्मा, सहस्रशीर्ष, सर्वज्ञ, अनन्तरूप, भयापह, चक्री, महामाया आदि नामों की धारा में एक ही सत्य अनेक रूपों में प्रकट होता है; यही अध्याय का शिखर है—नाम-स्मरण को मोक्ष-मार्ग के रूप में प्रतिष्ठित करना। → स्तोत्र का निष्कर्ष यह स्थापित करता है कि विष्णु-स्मरण मात्र से जन्म-संसार-बन्धन शिथिल होता है; विविध नामों के माध्यम से ईश्वर के गुण, संरक्षण-शक्ति, न्याय, करुणा और सर्वव्यापकता का बोध देकर श्रोता के चित्त को स्थिर किया जाता है। → युधिष्ठिर के प्रश्नों का उत्तर स्तुति के रूप में मिल चुका है; आगे यह ज्ञान उनके आचरण, दान-धर्म और राजधर्म के निर्णयों में कैसे उतरेगा—यह अगले प्रसंगों की ओर संकेत करता है।
Shlokas
Verse 1
अड-#-#क+ एकोनपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: श्रीविष्णुसहसत्रनामस्तोत्रम् (यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात् । विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ସମସ୍ତ ଧର୍ମୋପଦେଶ ଓ ସବୁ ପ୍ରକାରେ ପାପକ୍ଷୟକାରୀ ପବିତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣି, ଧର୍ମପୁତ୍ର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନର୍ବାର ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 2
युधिछिर उवाच किमेकं दैवतं लोके कि वाप्येक॑ परायणम् | स्तुवन्त: क॑ कमर्चन्तः प्राप्तुयु्मानवा: शुभम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଏହି ଲୋକରେ ଏକମାତ୍ର ଦେବତା କିଏ, ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ପରମ ଆଶ୍ରୟ କ’ଣ? କାହାକୁ ସ୍ତୁତି କରି ଓ କାହାକୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଶୁଭ ଲାଭ କରନ୍ତି?
Verse 3
को धर्म: सर्वधर्माणां भवत: परमो मतः । कि जपन् मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात्,आप समस्त धर्मोमें किस धर्मको परम श्रेष्ठ मानते हैं? तथा किसका जप करनेसे जीव जन्म-मरणरूप संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है?
ସମସ୍ତ ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ କେଉଁ ଧର୍ମକୁ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରନ୍ତି? ଏବଂ କାହାର ଜପ କଲେ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁରୂପ ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ?
Verse 4
भीष्म उवाच जगत्प्रभुं देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम् । स्तुवन् नामसहस्रेण पुरुष: सततोत्थित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ପୁରୁଷ ସଦା ସଚେତନ ଓ ଦୃଢ଼ ରହି ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁ, ଦେବଦେବ, ଅନନ୍ତ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସହସ୍ରନାମରେ ନିରନ୍ତର ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଶୋକ-ଦୁଃଖକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
Verse 5
तमेव चार्चयन् नित्यं भकक्त्या पुरुषमव्ययम् | ध्यायन् स्तुवन् नमस्यंश्व॒ यजमानस्तमेव च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅବ୍ୟୟ ସେଇ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ନିତ୍ୟ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ସେଇଁକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସ୍ତୁତି କରି ଓ ନମସ୍କାର କରି, ଯେ ଉପାସକ ସେବାଭାବରେ ନିଜକୁ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 6
अनादिनिधन विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् । लोकाध्यक्षं स्तुवन् नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ, ସର୍ବଲୋକମହେଶ୍ୱର, ଲୋକାଧ୍ୟକ୍ଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯେ ନିତ୍ୟ ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
Verse 7
ब्रह्माण्यं सर्वधर्मज्ञें लोकानां कीर्तिवर्धनम् । लोकनाथं महदभूतं सर्वभूतभवोद्धवम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣହିତକାରୀ, ସର୍ବଧର୍ମଜ୍ଞ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଇବାଳା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଥ, ମହାନ ପରମେଶ୍ୱର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଯେ ନିତ୍ୟ ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 8
एष मे सर्वधर्माणां धर्मोडधिकतमो मत: । यद्धवत्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरचेंन्नर: सदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଧର୍ମମଧ୍ୟରେ ମୋ ମତରେ ଏହି ଧର୍ମ ସର୍ବୋତ୍ତମ: ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିସହିତ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ଭଗବାନ (ବାସୁଦେବ)ଙ୍କୁ ସଦା ସ୍ତବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଚ୍ଚନା କରୁ।
Verse 9
परम यो महत्तेज: परम॑ यो महत्तप: । परम॑ं यो महदब्रह्म परमं यः परायणम्
ସେ ପରମ—ପରମ ତେଜସ୍ବୀ, ପରମ ତପସ୍ବୀ; ସେଇ ପରମ, ସେଇ ମହଦ୍ବ୍ରହ୍ମ, ଏବଂ ସେଇ ପରମ ପରାୟଣ (ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ) ।
Verse 10
पवित्राणां पवित्र यो मड़लानां च मज्जलम् | दैवतं देवतानां च भूतानां योडव्यय: पिता
ସେ ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ପବିତ୍ର, ମଙ୍ଗଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଙ୍ଗଳ; ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦେବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଅବ୍ୟୟ ପିତା।
Verse 11
यतः: सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे । यस्मिंश्व॒ प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये
ଆଦିୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଯୁଗକ୍ଷୟେ ପୁନଃ ଯାହାରେ ପ୍ରଳୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 12
तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते । विष्णोर्नामसहस्नं मे शूणु पापभयापहम्
ହେ ଭୂପତେ! ଲୋକପ୍ରଧାନ, ଜଗନ୍ନାଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହସ୍ରନାମ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ; ତାହା ପାପଜନ୍ୟ ଭୟକୁ ହରେ।
Verse 13
पृथ्वीपते! जो परम महान् तेज:स्वरूप है
ହେ ପୃଥ୍ୱୀପତେ! ଯିଏ ପରମ ମହାନ୍ ତେଜଃସ୍ୱରୂପ, ପରମ ମହାନ୍ ତପଃସ୍ୱରୂପ, ପରମ ମହଦ୍ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମ ଆଶ୍ରୟ; ତୀର୍ଥାଦି ପବିତ୍ରକରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ପବିତ୍ର, ମଙ୍ଗଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଙ୍ଗଳ; ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦେବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅବିନାଶୀ ପିତା; କଳ୍ପର ଆଦିରେ ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଯୁଗକ୍ଷୟେ ମହାପ୍ରଳୟରେ ଯାହାରେ ପୁନଃ ଲୟ ପାଆନ୍ତି—ସେଇ ଲୋକପ୍ରଧାନ, ଜଗନ୍ନାଥ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହସ୍ରନାମ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ; ତାହା ପାପ ଓ ସଂସାର-ଭୟକୁ ଦୂର କରେ। ଏବେ ମୁଁ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୌଣ (ଗୁଣନିମିତ୍ତ) ନାମମାନ—ଯାହାକୁ ଋଷିମାନେ ସର୍ବତ୍ର ଗାଇଛନ୍ତି—ପୁରୁଷାର୍ଥସିଦ୍ଧି ଓ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 14
३० विश्व विष्णुर्वघट्कारों भूतभव्यभवत्प्रभु: । भूतकृद् भूतभूद् भावों भूतात्मा भूतभावन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେଇ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ, ବିରାଟ୍-ସ୍ୱରୂପ; ସେଇ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁ। ସେଇ ବଷଟ୍କାର—ଯଜ୍ଞରେ ଆହୁତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିବା ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ସ୍ୱୟଂ। ସେଇ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅଧିପତି। ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି; ପାଳନଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ ଓ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ସ୍ୱରୂପରେ ନିତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସଦା ପ୍ରକାଶମାନ ‘ଭାବ’। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ଏବଂ ଭୂତଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବୃଦ୍ଧି କରାଇବାଳା।
Verse 15
पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गति: । अव्यय: पुरुष: साक्षी क्षेत्रज्ञो5क्षर एव च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେଇ ପୂତାତ୍ମା ଓ ସେଇ ପରମାତ୍ମା; ମୁକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ପରମ ଗତି। ସେ ଅବ୍ୟୟ—ଦେହାନ୍ତର୍ବର୍ତ୍ତୀ ପୁରୁଷ; ସେ ସାକ୍ଷୀ; ସେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (ଦେହ-ପ୍ରକୃତିକୁ ଜାଣୁଥିବା); ଏବଂ ସେଇ ଅକ୍ଷର—ଅକ୍ଷୟ।
Verse 16
योगो योगविदां नेता प्रधानपुरुषेश्वर: । नारसिंहवपु: श्रीमान् केशव: पुरुषोत्तम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେଇ ଯୋଗ, ଯୋଗବିଦ୍ମାନଙ୍କର ନେତା; ସେଇ ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି) ଓ ପୁରୁଷର ଈଶ୍ୱର। ସେଇ ଶ୍ରୀମାନ୍, ନରସିଂହ-ବପୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା; ସେଇ କେଶବ; ଏବଂ ସେଇ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ—କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର ଉଭୟରୁ ଉତ୍ତମ।
Verse 17
सर्व: शर्व: शिव: स्थाणुर्भूतादिर्निधिरव्यय: । सम्भवो भावनो भर्ता प्रभव: प्रभुरीक्षर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେଇ ସର୍ବ; ସେଇ ଶର୍ବ—ପ୍ରଳୟକାଳେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂହାର କରୁଥିବା; ସେଇ ଶିବ—ମଙ୍ଗଳସ୍ୱରୂପ ଓ ତ୍ରିଗୁଣାତୀତ; ସେଇ ସ୍ଥାଣୁ—ଅଚଳ ଓ ଧ୍ରୁବ। ସେଇ ଭୂତମାନଙ୍କର ଆଦିକାରଣ, ଏବଂ ସେଇ ଅବ୍ୟୟ ନିଧି—ପ୍ରଳୟେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଯେଉଁଠି ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କ କର୍ମଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ ଓ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ସେ ଦିବ୍ୟ-ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦ୍ଭବବାନ, ସର୍ବପ୍ରଭୁ, ଏବଂ ଉପାଧିରହିତ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ଈଶ୍ୱର।
Verse 18
स्वयम्भू: शम्भुरादित्य: पुष्कराक्षो महास्वन: । अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେଇ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ; ସେଇ ଶମ୍ଭୁ—ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଳ୍ୟାଣ ଦାତା; ସେଇ ଆଦିତ୍ୟ—ଦୀପ୍ତ ସୌରଶକ୍ତି; ସେଇ ପୁଷ୍କରାକ୍ଷ—ପଦ୍ମନେତ୍ର। ସେଇ ମହାସ୍ୱନ—ଯାହାଙ୍କର ମହାନାଦ ବେଦସ୍ୱରୂପ। ସେ ଅନାଦି-ନିଧନ—ନ ଆଦି ନ ଅନ୍ତ; ସେଇ ଧାତା—ବିଶ୍ୱଧାରକ; ସେଇ ବିଧାତା—କର୍ମ ଓ ତାହାର ଫଳକୁ ବିଧାନ କରୁଥିବା; ଏବଂ ସେଇ ଧାତୁରୁତ୍ତମ—ସମଗ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ-ପ୍ରପଞ୍ଚର ପରମ ଆଧାର।
Verse 19
अप्रमेयो हृषीकेश: पद्मनाभो5मरप्र भु: । विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठ: स्थविरो ध्रुव:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅପ୍ରମେୟ—ହୃଷୀକେଶ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ; ପଦ୍ମନାଭ, ଯାହାଙ୍କ ନାଭିରେ ଜଗତ୍କାରଣ ପଦ୍ମ ଅବସ୍ଥିତ; ଅମରମାନଙ୍କର ଅଧିପତି। ସେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ଶିଳ୍ପୀ; ମନୁ, ପ୍ରଜାଙ୍କ ଆଦିପିତା ଓ ବିଧିଦାତା; ତ୍ୱଷ୍ଟା, ପ୍ରଳୟକାଳେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ କ୍ଷୀଣ କରୁଥିବା ଶକ୍ତି। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥୂଳ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ, ଏବଂ ଅଚଳ ଧ୍ରୁବ।
Verse 20
अग्राहा: शाश्वत: कृष्णो लोहिताक्ष: प्रतर्दन: । प्रभूतस्त्रिककुब्धाम पवित्र मड़लं परम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ମନସାପି ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଶାଶ୍ୱତ; କୃଷ୍ଣ—ସମସ୍ତଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ନିଜ ପାଖକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିବା ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁ; ଲୋହିତାକ୍ଷ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ନୟନ; ପ୍ରତର୍ଦନ, କାଳାନ୍ତେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରୁଥିବା। ସେ ଜ୍ଞାନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟାଦି ଗୁଣରେ ପ୍ରଚୁର; ଊର୍ଧ୍ୱ-ଅଧଃ-ମଧ୍ୟ—ତ୍ରିଦିଗର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଆଧାର; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା—ନିଶ୍ଚୟ ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ ମଣ୍ଡଳ।
Verse 21
ईशान: प्राणद: प्राणो ज्येष्ठ: श्रेष्ठ: प्रजापति: । हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवों मधुसूदन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଈଶାନ, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ନିୟନ୍ତା; ପ୍ରାଣଦ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରାଣ ଦେଉଥିବା; ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ। କାରଣ ହେବାରୁ ସେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ପ୍ରଜାପତି—ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କର ପ୍ରଭୁ। ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ—ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାଣ୍ଡରେ ସୃଷ୍ଟିବୀଜରୂପେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏବଂ ଭୂଗର୍ଭ—ପୃଥିବୀକୁ ନିଜ ଗର୍ଭରେ ଧାରଣ କରୁଥିବା। ସେ ମାଧବ—ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି; ଏବଂ ମଧୁସୂଦନ—ମଧୁ ଦାନବର ସଂହାରକ।
Verse 22
ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रम: क्रम: । अनुत्तमो दुराधर्ष: कृतज्ञ: कृतिरात्मवान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଈଶ୍ୱର, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ; ବିକ୍ରମୀ, ଶୂର; ଧନ୍ୱୀ, ଧନୁର୍ଧର; ମେଧାବୀ, ଅତିବୁଦ୍ଧିମାନ; ବିକ୍ରମ ଓ କ୍ରମ—ପରାକ୍ରମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟବଦ୍ଧ ପଦକ୍ଷେପର ସ୍ୱରୂପ। ସେ ଅନୁତ୍ତମ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ଦୁରାଧର୍ଷ, ଅଜେୟ; କୃତଜ୍ଞ, ଅଳ୍ପ ଅର୍ପଣକୁ ମଧ୍ୟ ମହାନ ମାନୁଥିବା; କୃତି, ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥର ଆଧାର; ଏବଂ ଆତ୍ମବାନ—ନିଜ ମହିମାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସ୍ୱାଧୀନ।
Verse 23
सुरेश: शरणं शर्म विश्वरेता: प्रजाभव: । अह: संवत्सरो व्याल: प्रत्यय: सर्वदर्शन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସୁରେଶ, ଦେବମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ; ଶରଣ, ଦୀନ-ଦୁଃଖୀଙ୍କର ପରମ ଆଶ୍ରୟ; ଶର୍ମ, ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ। ସେ ବିଶ୍ୱରେତା, ଜଗତର ବୀଜ ଓ କାରଣ; ପ୍ରଜାଭବ, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ। ସେ ଅହଃ, ପ୍ରକାଶସ୍ୱରୂପ; ସଂବତ୍ସର, କାଳସ୍ୱରୂପ; ବ୍ୟାଳ, ଶେଷନାଗସ୍ୱରୂପ ଧାରକ; ପ୍ରତ୍ୟୟ, ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ଅନୁଭୂତ ସତ୍ୟ; ଏବଂ ସର୍ବଦର୍ଶନ—ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ସର୍ବସାକ୍ଷୀ।
Verse 24
अज: सर्वेश्वरः सिद्ध: सिद्धि: सर्वादिरच्युत: । वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनि:सृत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅଜ, ସର୍ବେଶ୍ୱର; ନିତ୍ୟସିଦ୍ଧ। ସେଇ ସର୍ବଙ୍କ ସିଦ୍ଧି, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଆଦିକାରଣ, ଏବଂ ଅଚ୍ୟୁତ—ଯେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେ ବୃଷାକପି—ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ବରାହ-ରୂପ; ତାଙ୍କ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଅମେୟ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ ଯୋଗ-ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ସେଇ ସାକ୍ଷାତ୍କାର୍ଯ୍ୟ।
Verse 25
वसुर्वसुमना: सत्य: समात्मासम्मित: सम: । अमोघ: पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ବସୁ, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ବାସସ୍ଥାନ; ବସୁମନା—ଉଦାର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନଵାନ; ସତ୍ୟ—ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ। ସେ ସମାତ୍ମା—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଏକ ଆତ୍ମାରୂପେ ବିରାଜମାନ; ଅସମ୍ମିତ—କୌଣସି ମାପରେ ଅମାପ୍ୟ; ସମ—ସଦା ସମଭାବ, ନିର୍ବିକାର। ସେ ଅମୋଘ—ଭକ୍ତଙ୍କ ପୂଜା, ସ୍ତବ କିମ୍ବା ସ୍ମରଣକୁ ନିଷ୍ଫଳ ହେବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ; ଯଥାର୍ଥ ଫଳ ଦାନ କରେ। ସେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ—କମଳନୟନ; ବୃଷକର୍ମା—ଧର୍ମମୟ କର୍ମକାରୀ; ଏବଂ ବୃଷାକୃତି—ଧର୍ମସ୍ଥାପନାର୍ଥେ ରୂପ ଧାରଣକାରୀ।
Verse 26
रुद्रो बहुशिरा बश्रुविश्वयोनि: शुचिश्रवा: । अमृतः शाश्वतस्थाणुर्वसरोहो महातपा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ରୁଦ୍ର—ଦୁଃଖନିବାରକ; ବହୁଶିରା—ଅନେକ ଶିର ଥିବା; ବଭ୍ରୁ—ଲୋକମାନଙ୍କ ପୋଷକ; ବିଶ୍ୱୟୋନି—ଯାହାଠାରୁ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଶୁଚିଶ୍ରବା—ପବିତ୍ର କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ; ଅମୃତ—ଅମର; ଶାଶ୍ୱତସ୍ଥାଣୁ—ନିତ୍ୟ ଏକରସ ଓ ଅଚଳ; ବସରୋହ—ପରମ ଆରୋହ୍ୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶରଣ; ଏବଂ ମହାତପା—ମହାନ ତପଃପ୍ରଭାବଯୁକ୍ତ।
Verse 27
सर्वगः सर्वविद्धानुर्विष्वक्सेनो जनार्दन: । वेदो वेदविदव्यज्जी वेदाड़ो वेदवित् कवि:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସର୍ବଗ—କାରଣରୂପେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ; ସର୍ବବିତ୍ ଧାନୁ—ସର୍ବଜ୍ଞ ପ୍ରକାଶସ୍ୱରୂପ; ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ—ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରୁଥିବା; ଏବଂ ଜନାର୍ଦନ—ଯାହାଙ୍କ ନିକଟେ ଭକ୍ତମାନେ ଅଭ୍ୟୁଦୟ ଓ ନିଃଶ୍ରେୟସ ପାଇଁ ଯାଚନା କରନ୍ତି। ସେଇ ବେଦ; ବେଦବିତ୍—ବେଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣୁଥିବା; ଅବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟ—ସର୍ବାଙ୍ଗପୂର୍ଣ୍ଣ, କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ; ବେଦାଙ୍ଗ—ବେଦମାନେ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ; ବେଦବିତ୍—ବେଦବିଚାରକ; ଏବଂ କବି—ସର୍ବଜ୍ଞ ଦ୍ରଷ୍ଟା।
Verse 28
लोकाध्यक्ष: सुराध्यक्षो धर्माध्यक्ष: कृताकृत: । चतुरात्मा चतुर्व्यूहश्चतुर्दष्ट श्चतुर्भुज:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଲୋକାଧ୍ୟକ୍ଷ—ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଅଧିପତି; ସୁରାଧ୍ୟକ୍ଷ—ଦେବମାନଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ; ଧର୍ମାଧ୍ୟକ୍ଷ—ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମର ନ୍ୟାୟକର୍ତ୍ତା, କୃତ ଓ ଅକୃତ ଅନୁସାରେ ଯଥୋଚିତ ଫଳ ଦାନକାରୀ। ସେ କୃତାକୃତ—କାର୍ଯ୍ୟରୂପେ କୃତ ଓ କାରଣରୂପେ ଅକୃତ। ସେ ଚତୁରାତ୍ମା—ଚାରି ସ୍ୱରୂପବାନ; ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ—ଚାରି ବ୍ୟୂହରେ ପ୍ରକଟ; ଚତୁର୍ଦଂଷ୍ଟ୍ର—ଚାରି ଦଂଷ୍ଟ୍ରାବାନ ରକ୍ଷକ-ରୂପ; ଏବଂ ଚତୁର୍ଭୁଜ—ବୈକୁଣ୍ଠବାସୀ ଚାରିଭୁଜ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ।
Verse 29
भ्राजिष्णुभोंजनं भोक्ता सहिष्णुर्जगदादिज: । अनघो विजयो जेता विश्वयोनि: पुनर्वसु:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦୀପ୍ତିମାନ; ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଭୋଗ୍ୟ ଅମୃତସଦୃଶ ‘ଭୋଜନ’ ସେଇ, ଏବଂ ଦେହଧାରୀ ପୁରୁଷରୂପେ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ‘ଭୋକ୍ତା’ ମଧ୍ୟ ସେଇ। ସେ ସହିଷ୍ଣୁ ଓ କ୍ଷମାଶୀଳ; ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟିତ ଜଗତର ଆଦିକାରଣ। ସେ ନିଷ୍କଳୁଷ, ପାପରହିତ; ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ‘ବିଜୟ’। ସ୍ୱଭାବରୁ ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ‘ଜେତା’; ସେଇ ‘ବିଶ୍ୱଯୋନି’—ସର୍ବର କାରଣଗର୍ଭ; ଏବଂ ସେଇ ‘ପୁନର୍ବସୁ’—ଯିଏ ପୁନଃପୁନଃ ଅବତାରଦେହରେ ବସନ୍ତି।
Verse 30
उपेन्द्रो वामन: प्रांशुरमोघ: शुचिरूर्जित: । अतीन्द्र: संग्रह: सर्गो धृतात्मा नियमो यम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଉପେନ୍ଦ୍ର, ସେ ବାମନ; ତ୍ରିବିକ୍ରମରୂପେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଲାଂଘି ପଦକ୍ଷେପ କରୁଥିବା ଉନ୍ନତ। ତାଙ୍କ କ୍ରିୟା ଅମୋଘ; ସେ ଶୁଚି—ସ୍ମରଣ, ସ୍ତୁତି ଓ ପୂଜା କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି; ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ। ସେ ଅତୀନ୍ଦ୍ର—ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ସେ ‘ସଂଗ୍ରହ’—ପ୍ରଳୟେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମେଟନ୍ତି; ସେ ‘ସର୍ଗ’—ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ। ସେ ଧୃତାତ୍ମା—ଅଜନ୍ମା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ‘ନିୟମ’—ଜୀବମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଯଥାଯଥ ସୀମାରେ ରଖନ୍ତି; ଏବଂ ସେ ‘ଯମ’—ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅନ୍ତର୍ନିୟନ୍ତା।
Verse 31
२६३ वेद्य:-कल्याणकी इच्छावालोंके द्वारा जानने योग्य
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ‘ବେଦ୍ୟ’—ଶ୍ରେୟସ୍ ଚାହୁଁଥିବାମାନେ ଯାହାକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି; ସେ ‘ବୈଦ୍ୟ’—ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାତା; ସେ ‘ସଦାଯୋଗୀ’—ସଦା ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ‘ବୀରହା’—ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅସୁରବୀରମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି। ସେ ‘ମାଧବ’—ବିଦ୍ୟାର ଅଧିପତି; ସେ ‘ମଧୁ’—ଅମୃତ ପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ସେ ‘ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ’—ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ; ସେ ‘ମହାମାୟ’—ମାୟାବୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମାୟାରେ ଆବୃତ କରିପାରୁଥିବା ମହାମାୟାବୀ। ସେ ‘ମହୋତ୍ସାହ’—ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଦା ଉଦ୍ୟତ; ଏବଂ ସେ ‘ମହାବଳ’—ମହାବଳଶାଳୀ।
Verse 32
महाबुद्धिर्महावीरयों महाशक्तिर्महाद्युति: । अनिर्देश्यवपु: श्रीमानमेयात्मा महाद्विधृक्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ମହାବୁଦ୍ଧି, ମହାବୀର୍ୟ; ମହାଶକ୍ତି ଓ ମହାଦ୍ୟୁତିରେ ଯୁକ୍ତ। ତାଙ୍କ ରୂପ ଅନିର୍ଦେଶ୍ୟ—ବାଣୀର ଅତୀତ; ସେ ଶ୍ରୀମାନ—ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ। ତାଙ୍କ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଅମେୟ—ଯାହାକୁ ମାପିବା କିମ୍ବା ଅନୁମାନ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏବଂ ସେ ମହାଦ୍ୱିଧୃକ୍—ଲୋକରକ୍ଷା ପାଇଁ ମହାପର୍ବତ ଧାରଣ କରିଥିବା; ଅମୃତମନ୍ଥନେ ମନ୍ଦରାଚଳ ଓ ଗୋରକ୍ଷଣେ ଗୋବର୍ଧନ।
Verse 33
महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवास: सतां गति: । अनिरुद्ध: सुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ମହେଷ୍ୱାସ—ମହାଧନୁର୍ଧର; ସେ ମହୀଭର୍ତ୍ତା—ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଶ୍ରୀନିବାସ—ଯାହାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀଙ୍କ ନିବାସ; ସେ ସତାଂ ଗତି—ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପରମ ଆଶ୍ରୟ। ସେ ଅନିରୁଦ୍ଧ—ଯାହାକୁ କେହି ରୋକିପାରେ ନାହିଁ; ସେ ସୁରାନନ୍ଦ—ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ଗୋବିନ୍ଦ—ବେଦବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ; ଏବଂ ସେ ଗୋବିଦାଂ ପତି—ବେଦଜ୍ଞମାନଙ୍କ ଅଧିପତି।
Verse 34
मरीचिर्दमनो हंस: सुपर्णो भुजगोत्तम: | हिरण्यनाभ: सुतपा: पद्मना भः प्रजापति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ମରୀଚି, ପରମ ତେଜସ୍ବୀ; ଦମନ, ଅନୁଶାସନକାରୀ; ହଂସ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବେଦଜ୍ଞାନ ଦେବା ପାଇଁ ହଂସରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା; ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷବାହୀ ଗରୁଡ; ଭୁଜଗୋତ୍ତମ, ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶେଷ; ହିରଣ୍ୟନାଭ, ସୁବର୍ଣ୍ଣସମ ରମଣୀୟ ନାଭିଯୁକ୍ତ; ସୁତପା, ବଦରିକାଶ୍ରମରେ ନର-ନାରାୟଣରୂପେ ଉତ୍ତମ ତପ କରୁଥିବା; ପଦ୍ମନାଭ, କମଳନାଭ; ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଳକ ଓ ନିୟନ୍ତା।
Verse 35
अमृत्यु: सर्वदृक् सिंह: संधाता सन्धिमान्स्थिर: । अजो दुर्मर्षण: शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅମୃତ୍ୟୁ, ମୃତ୍ୟୁରହିତ; ସର୍ବଦୃକ୍, ସବୁକିଛି ଦେଖୁଥିବା; ସିଂହ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସଂହାରକ। ସେ ସନ୍ଧାତା, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ କର୍ମଫଳ ସହ ଯୋଗ କରୁଥିବା; ସନ୍ଧିମାନ୍, ଯଜ୍ଞ-ତପର ଫଳଭୋକ୍ତା; ସ୍ଥିର, ସଦା ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ। ସେ ଅଜ, ଅଜନ୍ମା; ଦୁର୍ମର୍ଷଣ, ଅପ୍ରତିହତ; ଶାସ୍ତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଶାସକ ଓ ଦଣ୍ଡଦାତା; ବିଶ୍ରୁତାତ୍ମା, ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏବଂ ସୁରାରିହା, ଦେବଶତ୍ରୁଙ୍କ ସଂହାରକ।
Verse 36
गुरुर्गुरुतमो धाम सत्य: सत्यपराक्रम: । निमिषो5निमिष: सत्रग्वी वाचस्पतिरुदारथी:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଗୁରୁ, ପରମ ଉପଦେଷ୍ଟା; ଗୁରୁତମ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଦେଇଥିବା; ଧାମ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ। ସେ ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ; ସତ୍ୟପରାକ୍ରମ, ଯାହାର ପରାକ୍ରମ ଅମୋଘ। ସେ ନିମିଷ, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ନିମୀଳିତ ନୟନ; ଏବଂ ଅନିମିଷ, ମତ୍ସ୍ୟରୂପେ ଅଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି। ସେ ସ୍ରଗ୍ବୀ, ବୈଜୟନ୍ତୀମାଳାଧାରୀ; ଏବଂ ବାଚସ୍ପତି, ବାଣୀ ଓ ବିଦ୍ୟାର ଅଧିପତି—ଉଦାର, ସର୍ବାର୍ଥପ୍ରକାଶକ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ।
Verse 37
अग्रणीर्ग्रामणी: श्रीमान् न््यायो नेता समीरण: । सहस्मूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्ष: सहस्रपात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅଗ୍ରଣୀ, ସାଧକମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ନେଇଯାଉଥିବା; ଗ୍ରାମଣୀ, ସମସ୍ତ ଭୂତସମୁଦାୟର ନେତା; ଶ୍ରୀମାନ୍, ପରମ କାନ୍ତିମାନ। ସେ ନ୍ୟାୟ, ପ୍ରମାଣାଶ୍ରିତ ତର୍କର ମୂର୍ତ୍ତି; ନେତା, ଜଗତ୍-ଯନ୍ତ୍ରକୁ ଚଳାଉଥିବା; ସମୀରଣ, ଶ୍ୱାସରୂପେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଉଥିବା। ସେ ସହସ୍ରମୂର୍ଧା, ସହସ୍ର ଶିରୋବିଶିଷ୍ଟ; ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା; ସହସ୍ରାକ୍ଷ, ସହସ୍ର ନୟନବିଶିଷ୍ଟ; ଏବଂ ସହସ୍ରପାତ୍, ସହସ୍ର ପଦବିଶିଷ୍ଟ।
Verse 38
आवर्तनो निवृत्तात्मा संवृत: सम्प्रमर्दन: । अहःसंवर्तको वल्लिरनिलो धरणीधर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଆବର୍ତ୍ତନ, ସଂସାରଚକ୍ରକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରୁଥିବା; ତଥାପି ନିବୃତ୍ତାତ୍ମା, ନିଜେ ବନ୍ଧନରୁ ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ। ସେ ସଂବୃତ, ନିଜ ଯୋଗମାୟାରେ ଆବୃତ; ଏବଂ ସମ୍ପ୍ରମର୍ଦ୍ଦନ, ରୁଦ୍ରାଦି ଉଗ୍ରରୂପରେ ସବୁକୁ ଦମନ କରୁଥିବା। ସେ ଅହଃସଂବର୍ତ୍ତକ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପେ ଦିନକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଉଥିବା; ବହ୍ନି, ହବି ବହନକାରୀ; ଅନିଲ, ପ୍ରାଣରୂପ ବାୟୁ; ଏବଂ ଧରଣୀଧର, ବରାହ ଓ ଶେଷରୂପେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା।
Verse 39
सुप्रसाद: प्रसन्नात्मा विश्वधृग विश्वभुग् विभु: । सत्कर्ता सत्कृत: साधुर्जह्लुनरायणो नर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ପରମ ପ୍ରସାଦୀ, ସଦା ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା; ଜଗତ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଓ ପାଳନ କରୁଥିବା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ। ସେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜେ ପୂଜ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ; ସାଧୁମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରନ୍ତି; ପ୍ରଳୟକାଳେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଲୟରେ ଲୀନ କରନ୍ତି; ନାରାୟଣ ରୂପେ ମହାଜଳରେ ଶୟନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ନର ରୂପେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ପରମଧାମକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।
Verse 40
असंख्येयो<प्रमेयात्मा विशिष्ट: शिष्टकृच्छुचि: । सिद्धार्थ: सिद्धसंकल्प: सिद्धिद: सिद्धिसाधन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅସଂଖ୍ୟେୟ, ଅପ୍ରମେୟ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ; ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ଶିଷ୍ଟ କରୁଥିବା, ପରମ ପବିତ୍ର। ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧ; ତାଙ୍କର ସଙ୍କଳ୍ପ ଅଚ୍ୟୁତ ସତ୍ୟ। ସେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅଧିକାରାନୁସାରେ ସିଦ୍ଧି ଓ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି; ଏବଂ ସିଦ୍ଧି ସାଧନର ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ସେଇ।
Verse 41
वृषाही वृषभो विष्णुर्वषपर्वा वृषोदर: । वर्धनो वर्धमानश्व विविक्त: श्रुतिसागर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ବୃଷାହୀ: ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱାଦଶାହ ଆଦି ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥିତ; ବୃଷଭ: ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅଭୀଷ୍ଟ ଦାନ ବର୍ଷା କରୁଥିବା; ବିଷ୍ଣୁ: ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି; ବୃଷପର୍ବା: ପରମଧାମକୁ ଆରୋହଣ ଇଚ୍ଛୁକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମରୂପ ସୋପାନ ଦେଉଥିବା; ବୃଷୋଦର: ନିଜ ଅନ୍ତରେ ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା; ବର୍ଧନ: ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା; ବର୍ଧମାନ: ଜଗତ୍ରୂପେ ବିସ୍ତାର ପାଉଥିବା; ବିବିକ୍ତ: ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ପୃଥକ୍ ଓ ଅସଙ୍ଗ; ଏବଂ ଶ୍ରୁତିସାଗର: ବେଦମାନଙ୍କର ସମୁଦ୍ର।
Verse 42
सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसुदो वसु: । नैकरूपो बूहद्रूप: शिपिविष्ट: प्रकाशन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସୁଭୁଜ: ଜଗତ୍ର ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସୁନ୍ଦର ଭୁଜାଧାରୀ; ଦୁର୍ଧର: ଧ୍ୟାନରେ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟରେ ଧାରଣୀୟ; ବାଗ୍ମୀ: ବେଦମୟ ବାଣୀର ଉତ୍ସ; ମହେନ୍ଦ୍ର: ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର; ବସୁଦ: ଧନଦାତା; ବସୁ: ଧନସ୍ୱରୂପ; ନୈକରୂପ: ଅନେକ ରୂପଧାରୀ; ବୃହଦ୍ରୂପ: ବିଶ୍ୱରୂପ; ଶିପିବିଷ୍ଟ: ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏବଂ ପ୍ରକାଶନ: ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶିତ କରୁଥିବା।
Verse 43
ओजस्तेजोद्युतिधर: प्रकाशात्मा प्रतापन: । ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मन्त्रश्नन्द्रांशुर्भास्करद्युति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଓଜ, ତେଜ ଓ ଦ୍ୟୁତିର ଧାରକ; ପ୍ରକାଶ ହିଁ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ; ନିଜ ବିଭୂତିଦ୍ୱାରା ତପାଇ ଓ ନିୟମିତ କରୁଥିବା। ସେ ଋଦ୍ଧ—ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟାଦିରେ ସମ୍ପନ୍ନ; ତାଙ୍କର ଅକ୍ଷର ସ୍ପଷ୍ଟ—ପ୍ରକଟ ଓଁକାର; ସେ ବେଦମନ୍ତ୍ରସ୍ୱରୂପ; ସେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ସମାନ ସଂସାରତାପରେ ଦଗ୍ଧ ଚିତ୍ତକୁ ଶୀତଳ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ।
Verse 44
अमृतांशूद्धवो भानु: शशबिन्दु: सुरेश्वर: । औषध॑ जगत: सेतु: सत्यधर्मपराक्रम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସେଇ ଅମୃତଧାରୀ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଭବକର୍ତ୍ତା, ସେଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେଇ ଶଶଚିହ୍ନିତ ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସେଇ ଦେବମାନଙ୍କ ଈଶ୍ୱର। ସେଇ ଜଗତର ରୋଗନାଶକ ଔଷଧ, ସଂସାର-ସାଗର ପାର କରାଉଥିବା ସେତୁ, ଏବଂ ସତ୍ୟ-ଧର୍ମରେ ଭିତ୍ତିସ୍ଥ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ।
Verse 45
भूतभव्यभवन्नाथ: पवन: पावनो5नल: । कामहा कामकृत् कान्तः काम: कामप्रद: प्रभु:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସେ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ନାଥ; ସେଇ ପବନ, ପାବନ ଏବଂ ଅନଲ (ଅଗ୍ନି)। ସ୍ୱାର୍ଥମୟ କାମନାରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ସେ ନାଶ କରନ୍ତି, ତଥାପି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ସେ କାନ୍ତ, ପ୍ରିୟ; ‘କାମ’—ତ୍ରିଦେବ-ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ପୂଜ୍ୟ; ଇଚ୍ଛିତ ବରଦାନଦାତା, ସର୍ବସାମର୍ଥ୍ୟବାନ ପ୍ରଭୁ।
Verse 46
युगादिकृद् युगावर्तो नैकमायो महाशन: । अदृश्योड्व्यक्तरूपश्न सहस्नजिदनन्तजित्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସେ ଯୁଗମାନଙ୍କର ଆଦିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଯୁଗଚକ୍ରକୁ ଘୁରାଉଥିବା। ସେ ଅନେକ ମାୟାଶକ୍ତି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ କଳ୍ପାନ୍ତେ ସବୁକୁ ଗ୍ରସି ନେବା ମହାଶନ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର ନୁହେଁ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୂପ; ସେ ସହସ୍ରଜିତ୍ ଓ ଅନନ୍ତଜିତ୍—ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଉପରେ ନିତ୍ୟବିଜୟୀ।
Verse 47
इष्टोडविशिष्ट: शिष्टेष्ट: शिखण्डी नहुषो वृष: । क्रोधहा क्रोधकृत्कर्ता विश्वबाहुर्महीधर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସେ ଇଷ୍ଟ—ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ହେବାରୁ ସର୍ବପ୍ରିୟ; ସେ ଅବିଶିଷ୍ଟ—ସୀମିତ ବିଶେଷଣରୁ ପରେ; ସେ ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଇଷ୍ଟଦେବ; ସେ ଶିଖଣ୍ଡୀ—ମୟୂରପିଚ୍ଛକୁ ଶିରୋଭୂଷଣ କରୁଥିବା; ସେ ନହୁଷ—ମାୟାରେ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧୁଥିବା; ସେ ବୃଷ—ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ, ଯଥୋଚିତ କାମନା ପୂରଣକାରୀ। ସେ କ୍ରୋଧହ—କ୍ରୋଧନାଶକ; କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଦୈତ୍ୟାଦିଙ୍କ ସଂହାରକ କର୍ତ୍ତା; ସେ ବିଶ୍ୱବାହୁ—ସର୍ବଦିଗରେ ବାହୁବିସ୍ତାରୀ; ଏବଂ ସେ ମହୀଧର—ପୃଥିବୀଧାରକ।
Verse 48
अच्युत: प्रथित: प्राण: प्राणदो वासवानुज: । अपां निधिरधिष्ठानमप्रमत्त: प्रतिष्ठित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସେ ଅଚ୍ୟୁତ—ଅବିଚଳ, ବିକାରରହିତ; ସେ ପ୍ରଥିତ—ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାର କାରଣ ହେବାରୁ ବିଖ୍ୟାତ; ସେ ପ୍ରାଣ—ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଜୀବତତ୍ତ୍ୱ; ସେ ପ୍ରାଣଦ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା। ସେ ବାସବାନୁଜ—ବାମନାବତାରରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁଜ; ସେ ଅପାଂ ନିଧି—ଜଳର ନିଧି, ସମୁଦ୍ରସ୍ୱରୂପ; ସେ ଅଧିଷ୍ଠାନ—ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଆଧାର; ସେ ଅପ୍ରମତ୍ତ—ସଦା ସଚେତନ; ଏବଂ ସେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ନିଜ ମହିମାରେ ସ୍ଥିତ।
Verse 49
स्कन्द: स्कन्दधरो धुर्यो वरदो वायुवाहन: । वासुदेवो बृहद्धानुरादिदेव: पुरंदर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସ୍କନ୍ଦ; ସ୍କନ୍ଦଧର; ଜଗତ୍ଭାରର ଦୃଢ଼ ଧାରକ ଧୁର୍ୟ; ବରଦାତା; ବାୟୁମାନଙ୍କୁ ଚଳାଇ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା। ସେଇ ବାସୁଦେବ, ମହାବାହୁ ଧନୁର୍ଧର; ଆଦିଦେବ; ଏବଂ ଦୈତ୍ୟଦୁର୍ଗମାନଙ୍କର ଧ୍ୱଂସକ—ଏହି ଅନେକ ନାମରେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 50
अशोकस्तारणस्तार: शूर: शौरिजनिेश्वर: । अनुकूल: शतावर्त: पद्मी पद्मनिभेक्षण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅଶୋକ, ସମସ୍ତ ଶୋକରହିତ; ତାରଣ, ଯେ ସଂସାରସାଗରରୁ ପାର କରାନ୍ତି; ତାର, ଯେ ଜନ୍ମ-ଜରା-ମୃତ୍ୟୁର ଭୟରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ସେ ଶୂର; ଶୌରି (ବସୁଦେବନନ୍ଦନ); ଜନେଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଅଧିପତି। ସେ ଅନୁକୂଳ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମା ହେବାରୁ ସବୁଙ୍କ ପାଇଁ ହିତକର; ଶତାବର୍ତ, ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶତଶଃ ଅବତାର ଧାରଣ କରନ୍ତି; ପଦ୍ମୀ, ପଦ୍ମଧାରୀ; ପଦ୍ମନିଭେକ୍ଷଣ, ପଦ୍ମସମ କୋମଳ ଦୃଷ୍ଟିଯୁକ୍ତ।
Verse 51
पद्मनाभो5रविन्दाक्ष: पद्मगर्भ: शरीरभृत् । महर्द्धिर््रद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वज:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ପଦ୍ମନାଭ; ଅରବିନ୍ଦାକ୍ଷ, ପଦ୍ମନୟନ; ପଦ୍ମଗର୍ଭ, ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ; ଶରୀରଭୃତ୍, ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପୋଷକ। ସେ ମହାଇଶ୍ୱର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପୁରାତନ ଆତ୍ମା, ବିଶାଳନେତ୍ର, ଏବଂ ଗରୁଡଧ୍ୱଜଧାରୀ—ଏହି ନାମରେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 52
अतुलः शरभो भीम: समयज्ञो हविह॑रि: । सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान् समितिज्जय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅତୁଲ, ଅନୁପମ; ଶରଭ; ଭୀମ, ପାପୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର; ସମୟଜ୍ଞ, ସମଭାବରୂପ ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ଥିତ; ହବିର୍ହରି, ଯଜ୍ଞର ହବିଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ମରଣକାରୀଙ୍କ ପାପ ହରଣ କରନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଲକ୍ଷିତ, ଲକ୍ଷ୍ମୀବାନ—ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ—ଏବଂ ସମିତିଜୟ, ସଙ୍ଗ୍ରାମବିଜୟୀ।
Verse 53
विक्षरो रोहितो मार्गों हेतुर्दामोदर: सह: । महीधरो महाभागो वेगवानमिताशन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ବିକ୍ଷର, ଅବିନାଶୀ; ରୋହିତ, ଯେ ରୋହିତ-ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ମାର୍ଗ, ପରମାନନ୍ଦପ୍ରାପ୍ତିର ପଥ; ହେତୁ, ଜଗତର ନିମିତ୍ତ ଓ ଉପାଦାନ କାରଣ; ଦାମୋଦର, ଯାହାଙ୍କ ଉଦରକୁ ଯଶୋଦା ରଜ୍ଜୁଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିଥିଲେ; ସହ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଅପରାଧ ସହନ କରୁଥିବା; ମହୀଧର, ପୃଥିବୀର ଧାରକ; ମହାଭାଗ, ଅତିମହିମାମୟ; ବେଗବାନ, ଅପ୍ରତିହତ ବେଗଶାଳୀ; ଏବଂ ଅମିତାଶନ, ପ୍ରଳୟକାଳେ ବିଶ୍ୱ ଭକ୍ଷଣକାରୀ।
Verse 54
उद्धव: क्षोभणो देव: श्रीगर्भ: परमेश्वर: । करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गृह:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ‘ଉଦ୍ଧବ’, ‘କ୍ଷୋଭଣ’, ‘ଦେବ’, ‘ଶ୍ରୀଗର୍ଭ’ ଓ ‘ପରମେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ପରିଚିତ। ସେଇ କରଣ ଓ କାରଣ; ସେଇ କର୍ତ୍ତା ଓ ନାନା ଲୋକର ବିକର୍ତ୍ତା; ସେ ଗହନ, ସେ ଗୁହ୍ୟ—ମାୟାଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଆବୃତ କରନ୍ତି।
Verse 55
व्यवसायो व्यवस्थान: संस्थान: स्थानदो ध्रुव: । परर्द्धि: परमस्पष्टस्तुष्ट: पुष्ट: शुभेक्षण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ‘ବ୍ୟବସାୟ’ (ନିଶ୍ଚୟସ୍ୱରୂପ) ଓ ‘ବ୍ୟବସ୍ଥାନ’ (ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସ୍ଥାପକ); ସେ ‘ସଂସ୍ଥାନ’ ଓ ‘ସ୍ଥାନଦ’; ସେ ‘ଧ୍ରୁବ’—ଅଚଳ। ସେ ‘ପରର୍ଦ୍ଧି’—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଭୂତିଯୁକ୍ତ; ‘ପରମସ୍ପଷ୍ଟ’—ପରମ ପ୍ରକାଶମୟ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ; ସେ ‘ତୁଷ୍ଟ’—ପରମାନନ୍ଦ; ‘ପୁଷ୍ଟ’—ସର୍ବତ୍ର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏବଂ ‘ଶୁଭେକ୍ଷଣ’—ଯାହାଙ୍କ ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟିମାତ୍ରେ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ।
Verse 56
रामो विरामो विरजो मार्गो नेयो नयोडनय: । वीर: शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ‘ରାମ’—ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ; ‘ବିରାମ’—ପ୍ରଳୟେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ନିଜେ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ ଦେଉଥିବା; ‘ବିରଜ’—ରଜ ଓ ତମ ରହିତ; ‘ମାର୍ଗ’—ମୁମୁକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତତ୍ୱର ସାଧନ; ‘ନେୟ’—ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନରେ ଜ୍ଞେୟ; ‘ନୟ’—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟମରେ ରଖୁଥିବା; ‘ଅନୟ’—ସ୍ୱାଧୀନ; ‘ବୀର’—ପରାକ୍ରମଶାଳୀ; ‘ଶକ୍ତିମତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ’—ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ‘ଧର୍ମ’—ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ; ଏବଂ ‘ଧର୍ମବିଦୁତ୍ତମ’—ଧର୍ମଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
Verse 57
वैकुण्ठ: पुरुष: प्राण: प्राणद: प्रणव: पृथु: । हिरण्यगर्भ: शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षज:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ‘ବୈକୁଣ୍ଠ’—ପରମଧାମସ୍ୱରୂପ; ‘ପୁରୁଷ’—ବିଶ୍ୱରୂପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ; ‘ପ୍ରାଣ’—ଜୀବନଶ୍ୱାସ; ‘ପ୍ରାଣଦ’—ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରେ ପ୍ରାଣଦାତା। ସେ ‘ପ୍ରଣବ’—ଓଂକାରସ୍ୱରୂପ; ‘ପୃଥୁ’—ବିରାଟ୍ ରୂପେ ବିସ୍ତୃତ; ‘ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ’—ବ୍ରହ୍ମାରୂପେ ପ୍ରକଟ; ‘ଶତ୍ରୁଘ୍ନ’—ଦେବଶତ୍ରୁନାଶକ; ‘ବ୍ୟାପ୍ତ’—କାରଣରୂପେ ସର୍ବକାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ‘ବାୟୁ’—ପବନସ୍ୱରୂପ; ଏବଂ ‘ଅଧୋକ୍ଷଜ’—ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ କ୍ଷୟ ପାଏ ନାହିଁ।
Verse 58
ऋतु: सुदर्शन: काल: परमेष्ठी परिग्रह: । उग्र: संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ‘ଋତୁ’—ଋତୁସ୍ୱରୂପ; ‘ସୁଦର୍ଶନ’—ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସହଜେ ଦର୍ଶନ ଦେଉଥିବା; ‘କାଳ’—ସମସ୍ତଙ୍କ ଗଣକ। ସେ ‘ପରମେଷ୍ଠୀ’—ନିଜ ପରମ ମହିମାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ‘ପରିଗ୍ରହ’—ଶରଣାର୍ଥୀମାନେ ସବୁଦିଗରୁ ଯାହାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ସେ ‘ଉଗ୍ର’—ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଦାୟକ; ‘ସଂବତ୍ସର’—ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ-ସ୍ଥାନ; ‘ଦକ୍ଷ’—ସର୍ବକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିପୁଣ; ‘ବିଶ୍ରାମ’—ମୋକ୍ଷକାମୀଙ୍କୁ ପରମ ବିଶ୍ରାମ (ମୁକ୍ତି) ଦେଉଥିବା; ଏବଂ ‘ବିଶ୍ୱଦକ୍ଷିଣ’—ଯାହାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଦକ୍ଷିଣାରୂପେ ଅର୍ପିତ ହୁଏ।
Verse 59
विस्तार: स्थावरस्थाणु: प्रमाणं बीजमव्ययम् । अर्थोडनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିସ୍ତାର; ସ୍ଥିର ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର। ସେଇ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରମାଣ, ଏବଂ ଜଗତର ଅବିନାଶୀ ବୀଜ-କାରଣ। ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ହେବାରୁ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ‘ଅର୍ଥ’; ପୂର୍ଣ୍ଣକାମ ହେବାରୁ ‘ଅନର୍ଥ’—ଅର୍ଥାତ୍ କୌଣସି ଆବଶ୍ୟକତା ନଥିବା—ମଧ୍ୟ। ସେ ମହାକୋଷର ଅଧିପତି, ପରମ ସତ୍ୟସୁଖର ମହାଭୋଗୀ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ମହାଧନ।
Verse 60
अनिर्विण्ण: स्थविष्ठो5 भूर्धर्मयूपो महामख: । नक्षत्रनेमिर्नक्षत्री क्षम: क्षाम: समीहन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ନିରାଶା ଓ ବିକାରରହିତ; ବିରାଟ୍ ରୂପରେ ସ୍ଥିତ; ଅଜନ୍ମା; ଧର୍ମର ସ୍ତମ୍ଭ ଏବଂ ମହାଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ। ସେ ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରଙ୍କ କେନ୍ଦ୍ର; ନକ୍ଷତ୍ରାଧିପତି (ଚନ୍ଦ୍ର); ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମର୍ଥ; ଜଗତର ନିବାସଭୂମି; ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି-ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ସମ୍ୟକ୍ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ।
Verse 61
यज्ञ इज्यो महेज्यश्न क्रतुः सत्र सतां गति: । सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେଇ ଯଜ୍ଞ; ସେ ପୂଜନୀୟ; ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପାସ୍ୟ। ସେଇ କ୍ରତୁ, ସେଇ ସତ୍ର; ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ପରମ ଗତି। ସେ ସର୍ବଦର୍ଶୀ; ନିତ୍ୟ ବିମୁକ୍ତ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ; ସର୍ବଜ୍ଞ—ଏବଂ ସେଇ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ।
Verse 62
सुव्रतः सुमुख: सूक्ष्म: सुधोष: सुखद: सुह्ृत् मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତଧାରୀ, ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ସୁନ୍ଦର ମୁଖବାନ୍; ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ; ମଧୁର-ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀବାନ୍; ସୁଖଦାତା; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅହେତୁକ କରୁଣାମୟ ମିତ୍ର। ରୂପ-ଲାବଣ୍ୟ ଓ ମୃଦୁ ବଚନରେ ମନ ହରେ; କ୍ରୋଧଜିତ—ଅନ୍ୟାୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ରୋଧୀ; ବୀରବାହୁ; ଏବଂ ଅଧର୍ମୀମାନଙ୍କୁ ବିଦାରଣ କରେ।
Verse 63
स्वापन: स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् । वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରଳୟକାଳେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନ-ନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରାଏ; ସ୍ୱବଶ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର; ଆକାଶ ପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଲୋକୋଦ୍ଧାର ପାଇଁ ସେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରେ; ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟ ତଥା ଅବତାର-ଲୀଳାରୂପେ ନାନା କର୍ମ କରେ। ସେଇ ‘ବତ୍ସର’—ଯାହାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନିବାସ ଓ ପ୍ରବାହ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହଶୀଳ; ବ୍ରଜରେ ବଛଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରୁଥିବା; ରତ୍ନଧାରୀ ସମୁଦ୍ରସଦୃଶ ‘ରତ୍ନଗର୍ଭ’; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧନର ଈଶ୍ୱର।
Verse 64
धर्मगुब् धर्मकृद् धर्मी सदसत्क्षरमक्षरम् । अविज्ञाता सहसारांशुविधाता कृतलक्षण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ, କର୍ମରେ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରୁଥିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଆଧାର। ସେଇ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍, କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର। ଜ୍ଞାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତୀତ ଜ୍ଞାତା; ସହସ୍ରକିରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ୱରୂପ; ସମସ୍ତଙ୍କ ଧାରକ-ବିଧାତା; ଦେହରେ ପବିତ୍ର ଲକ୍ଷଣଧାରୀ।
Verse 65
गभस्तिनेमि: सत्त्वस्थ: सिंहो भूतमहेश्वर: । आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभूद्गुरु:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଗଭସ୍ତିନେମି: କିରଣମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପେ ଅଧିଷ୍ଠିତ; ସତ୍ତ୍ୱସ୍ଥ: ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ବସିଥିବା; ସିଂହ: ଭକ୍ତ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପାଇଁ ନରସିଂହରୂପ ଧାରଣକାରୀ; ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ମହେଶ୍ୱର; ଆଦିଦେବ, ମହାଦେବ; ଦେବେଶ; ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା ପରମ ଗୁରୁ।
Verse 66
उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्य: पुरातन: । शरीरभूतभूद् भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଉତ୍ତର: ସଂସାର-ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁଥିବା ପରମ ଆଶ୍ରୟ; ଗୋପତି: ଗୋପାଳରୂପେ ଗାଈମାନଙ୍କ ଅଧିପତି-ରକ୍ଷକ; ଗୋପ୍ତା: ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଳକ; ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ; ପୁରାତନ। ଶରୀର ହେବା ପଞ୍ଚଭୂତକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣରୂପେ ପୋଷଣ କରୁଥିବା; ପରମାନନ୍ଦର ଭୋକ୍ତା; କପୀନ୍ଦ୍ର—ବାନରମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଶ୍ରୀରାମ; ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣାଦାତା।
Verse 67
सोमपो<मृतप: सोम: पुरुजित् पुरुसत्तम: । विनयो जय: सत्यसंधो दाशार्ह: सात्वतां पति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସୋମପ, ଅମୃତପ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ସୋମ। ସେ ବହୁଜନଜୟୀ ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ସେ ବିନୟ—ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ସଂଯମ କରୁଥିବା; ସେ ଜୟ—ସର୍ବବିଜୟସ୍ୱରୂପ। ସେ ସତ୍ୟସନ୍ଧ—ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟଳ। ଦାଶାର୍ହ ବଂଶରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସେ ସାତ୍ୱତ (ଯାଦବ)ମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ।
Verse 68
जीवो विनयितासाक्षी मुकुन्दोडमितविक्रम: । अम्भोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयो<5न्तक:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଜୀବସ୍ୱରୂପ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ; ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତଙ୍କ ବିନୟଭାବର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାକ୍ଷୀ; ମୁକୁନ୍ଦ—ମୋକ୍ଷଦାତା; ଅମିତବିକ୍ରମ—ଅପରିମିତ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ। ସେ ଅମ୍ଭୋନିଧି—ସମୁଦ୍ରସ୍ୱରୂପ; ଅନନ୍ତାତ୍ମା—ଅନନ୍ତ ରୂପଧାରୀ; ପ୍ରଳୟକାଳର ମହୋଦଧିରେ ଶୟନ କରୁଥିବା; ଏବଂ ଅନ୍ତକ—ମୃତ୍ୟୁସ୍ୱରୂପେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟ।
Verse 69
अजो महार्ह: स्वाभाव्यो जितामित्र: प्रमोदन: । आनन्दो नन्दनो नन्द: सत्यधर्मा त्रिविक्रम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅଜ, ଅଜନ୍ମା; ମହାର୍ହ, ପରମ ପୂଜ୍ୟ; ସ୍ୱାଭାବ୍ୟ, ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ଓ ନିତ୍ୟପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଜିତାମିତ୍ର, ଶତ୍ରୁଜୟୀ; ପ୍ରମୋଦନ, ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ହର୍ଷ ଦେବାଳି। ସେ ଆନନ୍ଦ—ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ; ନନ୍ଦନ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା; ନନ୍ଦ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ; ସତ୍ୟଧର୍ମା—ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମସ୍ୱଭାବ; ଏବଂ ତ୍ରିବିକ୍ରମ—ତିନି ପଦକ୍ଷେପରେ ତ୍ରିଲୋକ ମାପିଥିବା।
Verse 70
महर्षि: कपिलाचार्य: कृतज्ञों मेदिनीपति: । त्रिपदखस्रिदशाध्यक्षो महाशुड्र: कृतान्तकृत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ମହର୍ଷି କପିଲାଚାର୍ଯ୍ୟ; କୃତଜ୍ଞ—ଭକ୍ତଙ୍କ ସେବାକୁ ଋଣ ଭାବେ ଗଣୁଥିବା; ମେଦିନୀପତି—ପୃଥିବୀର ସ୍ୱାମୀ; ତ୍ରିପଦ—ତ୍ରିଲୋକବ୍ୟାପୀ ତ୍ରିପାଦ ବିଶ୍ୱରୂପ; ତ୍ରିଦଶାଧ୍ୟକ୍ଷ—ଦେବମଣ୍ଡଳର ଅଧିପତି; ମହାଶୃଙ୍ଗ—ମହା ଶୃଙ୍ଗଧାରୀ; ଏବଂ କୃତାନ୍ତକୃତ୍—ସ୍ମରଣକାରୀଙ୍କ କର୍ମର ଅବସାନ କରୁଥିବା।
Verse 71
महावराहो गोविन्द: सुषेण: कनकाड्रदी । गुह्रो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ମହାବରାହ, ଗୋବିନ୍ଦ; ସୁଷେଣ—ସୁନ୍ଦର ପାର୍ଷଦ-ସେନାରେ ସୁଶୋଭିତ; କନକାଙ୍ଗଦୀ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବାହୁବନ୍ଧ ଧାରୀ; ଗୁହ୍ୟ—ହୃଦୟଗୁହାରେ ନିହିତ; ଗଭୀର—ଅଗାଧ; ଗହନ—ସ୍ୱରୂପ ଭେଦିବା ଦୁର୍ଲଭ; ଗୁପ୍ତ—ବାଣୀ ଓ ମନର ଅଗୋଚର; ଏବଂ ଚକ୍ରଗଦାଧର—ଭକ୍ତରକ୍ଷାର୍ଥେ ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧାରଣକାରୀ।
Verse 72
वेधा: स्वाड्रोडजित: कृष्णो दृढ: सड्कर्षणो<च्युत: । वरुणो वारुणो वृक्ष: पुष्कराक्षो महामना:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ବେଧା, ବିଧାତା; ସ୍ୱାଡ୍ର—ସ୍ୱୟଂସହାୟ; ଅଜିତ—ଅଜେୟ; କୃଷ୍ଣ—ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର; ଦୃଢ—ଅଚଳ; ସଙ୍କର୍ଷଣ—ପ୍ରଳୟେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକତ୍ର ଆକର୍ଷଣ କରୁଥିବା; ଏବଂ ଅଚ୍ୟୁତ—କଦାପି ଚ୍ୟୁତ ନ ହେବାଳି। ସେ ବରୁଣ—ଜଳାଧିପ; ବାରୁଣ—ବରୁଣଜାତ; ବୃକ୍ଷ—ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷସ୍ୱରୂପ; ପୁଷ୍କରାକ୍ଷ—କମଳନୟନ; ଏବଂ ମହାମନା—ମହା ସଙ୍କଳ୍ପଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ।
Verse 73
भगवान् भगहानन्दी वनमाली हलायुध: । आदित्यो ज्योतिरादित्य: सहिष्णुर्गतिसत्तम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଭଗବାନ; ଭଗହା—ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରେମ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ହରଣ କରୁଥିବା; ଆନନ୍ଦୀ—ପରମ ସୁଖସ୍ୱରୂପ; ବନମାଳୀ—ବୈଜୟନ୍ତୀ ବନମାଳାଧାରୀ; ହଲାୟୁଧ—ହଳ-ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ (ବଳରାମସ୍ୱରୂପ); ଆଦିତ୍ୟ—ବାମନରୂପ ଆଦିତ୍ୟ; ଜ୍ୟୋତିରାଦିତ୍ୟ—ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ବିରାଜିତ ଜ୍ୟୋତିସ୍ୱରୂପ; ସହିଷ୍ଣୁ—ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହନକାରୀ; ଏବଂ ଗତିସତ୍ତମ—ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗତି, ପରମ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 74
सुधन्वा खण्डपरशुर्दारुणो द्रविणप्रद: । दिविस्पृक् सर्वदृग् व्यासो वाचस्पतिरयोनिज:
Bhīṣma said: He is Sudhanvā, the supremely excellent bearer of the mighty bow; He is Khaṇḍaparaśu, the wielder of the axe who cuts down foes—manifest as Paraśurāma; He is Dāruṇa, terrifying to those who oppose the righteous path; He is Draviṇaprada, the giver of wealth to devotees who seek support. He pervades up to heaven (Divispṛk); He is Sarvadṛk, the all-seeing; He is Vyāsa, the arranger and divider of the Veda; and He is Vācaspati, lord of speech and knowledge, self-manifest and not born from a womb. In ethical sense, the verse praises the Divine as both protector and benefactor of the dharmic, and as a formidable corrective force against adharma.
Verse 75
त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक् । संन्यासकृच्छम: शान्तो निष्ठा शान्ति: परायणम्
Bhīṣma said: He is praised by the three Sāman-hymns; He is the chanter of the Sāma, and the very essence of the Sāmaveda. He is Nirvāṇa itself—the treasury of supreme peace; the medicine for the disease of worldly existence; and the physician who cures that disease. He is the ordainer of renunciation for liberation; the giver of inner restraint; the perfectly tranquil one; the firm foundation of all; Peace itself; and the highest refuge and final goal for those who seek release.
Verse 76
शुभाड़: शान्तिद: स्रष्टा कुमुद:ः कुवलेशय: । गोहितो गोपति्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रिय:
Bhīṣma said: He is of auspicious and beautiful form, the giver of peace, and the primal creator. He is “Kumuda,” delighting the earth with gracious play, and “Kuvaleśaya,” who reclines upon the serpent-bed in the cosmic waters. He is the benefactor of the cows and of the world, their lord and protector; though he appears before all in incarnate form, he veils his true nature by his own divine power. His gaze is like a raincloud that showers grace and fulfills worthy desires, and he is dear to righteousness—one who loves dharma itself.
Verse 77
अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेमकृच्छिव: । श्रीवत्सवक्षा: श्रीवास: श्रीपति: श्रीमतां वर:
Bhīṣma said: He is the one who never turns back—neither from the battlefield nor from the path of dharma; whose inner self is naturally withdrawn from sense-cravings and ever pure; who, at the time of dissolution, gathers the vast universe back into subtle form; who secures the welfare and protection of those who seek refuge; who is auspicious and purifying by mere remembrance; whose chest bears the mark called Śrīvatsa; who is the abode of Śrī (Lakṣmī); who is the Lord of Śrī; and who is the श्रेष्ठ among all the prosperous—surpassing even Brahmā and the guardians of the worlds in splendor and sovereignty.
Verse 78
श्रीद: श्रीश: श्रीनिवास: श्रीनिधि: श्रीविभावन: । श्रीधर: श्रीकर: श्रेय: श्रीमाललोकत्रयाश्रय:
Bhīṣma said: He is the giver of prosperity; the Lord of Śrī (Lakṣmī); the one in whom Śrī ever dwells; the treasury and foundation of all prosperities; the dispenser who apportions diverse forms of lordship and fortune to beings according to their deeds. He bears Śrī upon his chest; he causes prosperity to expand for devotees who remember, praise, and worship him; he is auspiciousness itself; he is endowed with every excellence; and he is the refuge and support of the three worlds.
Verse 79
स्वक्ष: स्वड़: शतानन्दो नन्दिज्योतिर्गणेश्वर: | विजितात्माविधेयात्मा सत्कीर्तिश्छिन्न संशय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ମନୋହର କୃପାକଟାକ୍ଷଯୁକ୍ତ, ଅତି ସୁନ୍ଦର ନୟନବାନ୍ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋମଳ, ରମଣୀୟ ଅଙ୍ଗବାନ୍। ସେ ନାନାଭେଦରେ ପ୍ରକାଶିତ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ପରମାନନ୍ଦମୟ; ଜ୍ୟୋତିର୍ଗଣମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର, ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରକାଶ। ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ଜିତା; ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ; ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ସତ୍ୟ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 80
उदीर्ण: सर्वतश्नक्षुनीश: शाश्वतस्थिर: । भूशयो भूषणो भूतिर्विशोक: शोकनाशन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଉଦୀର୍ଣ୍ଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସର୍ବତଶ୍ଚକ୍ଷୁ—ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସଦା ସବୁକିଛି ଦେଖୁଥିବା; ଅନୀଶ—ଯାହାଙ୍କ ଉପରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶାସକ ନାହିଁ; ଶାଶ୍ୱତସ୍ଥିର—ନିତ୍ୟ ସ୍ଥିର, ନିର୍ବିକାର। ସେ ଭୂଶୟ—ଭୂମିରେ ଶୟନ କରିଥିବା; ଭୂଷଣ—ନିଜ ପଦଚିହ୍ନରେ ପୃଥିବୀକୁ ଶୋଭିତ କରୁଥିବା; ଭୂତି—ସମସ୍ତ ବିଭୂତିର ଆଧାର; ବିଶୋକ—ସ୍ୱୟଂ ଶୋକରହିତ; ଏବଂ ଶୋକନାଶନ—ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ଭକ୍ତଙ୍କ ଶୋକ ନାଶ କରୁଥିବା।
Verse 81
अर्चिष्मानर्चित: कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधन: । अनिरुद्धो5प्रतिरथ: प्रद्युम्नोडमितविक्रम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅର୍ଚିଷ୍ମାନ୍—ଅନନ୍ତ କିରଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ଅର୍ଚିତ—ବ୍ରହ୍ମାଦି ସମସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; କୁମ୍ଭ—ଘଟ ପରି ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ। ସେ ବିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା—ପରମ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ; ବିଶୋଧନ—ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ପାପ ନାଶ କରି ଅନ୍ତଃକରଣକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା। ସେ ଅନିରୁଦ୍ଧ—ଅବରୋଧାତୀତ; ଅପ୍ରତିରଥ—ଯାହାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ନାହିଁ; ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ; ଏବଂ ଅମିତବିକ୍ରମ—ଅପାର ପରାକ୍ରମଶାଳୀ।
Verse 82
कालनेमिनिहा वीर: शौरि: शूरजनेश्वर: । त्रिलोकात्मा त्रिलोकेश: केशव: केशिहा हरि:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ କାଳନେମିନିହା—କାଳନେମି ନାମକ ଅସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିବା; ବୀର; ଶୌରି—ଶୂରବଂଶଜ; ଶୂରଜନେଶ୍ୱର—ଶୂରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧୀଶ୍ୱର। ସେ ତ୍ରିଲୋକାତ୍ମା—ତିନି ଲୋକର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମା; ତ୍ରିଲୋକେଶ—ତିନି ଲୋକର ସ୍ୱାମୀ; କେଶବ; କେଶିହା—କେଶୀ ଅସୁରବଧକ; ଏବଂ ହରି—ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ପାପ ହରଣ କରୁଥିବା।
Verse 83
कामदेव: कामपाल: कामी कान्तः कृतागम: । अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोडनन्तो धनंजय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ କାମଦେବ—ସମସ୍ତ କାମନାର ଅଧିଷ୍ଠାତା; କାମପାଳ—ସକାମ ଭକ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣକାରୀ; କାମୀ—ନିଜ ପ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଥିବା; କାନ୍ତ—ପରମ ମନୋହର। ସେ କୃତାଗମ—ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ; ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟବପୁଃ—ଯାହାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ; ବିଷ୍ଣୁ—ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ; ବୀର—ଅଦ୍ଭୁତ ସାମର୍ଥ୍ୟଯୁକ୍ତ; ଅନନ୍ତ—ଅସୀମ ଗୁଣ-ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟବାନ୍; ଏବଂ ଧନଞ୍ଜୟ—ଧନବିଜେତା, ଅର୍ଜୁନରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 84
ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद् ब्रद्या ब्रद्यम ब्रह्म॒विवर्धन: । ब्रह्मविद् ब्राह्मणो ब्रद्मी ब्रद्यम॒ज्ञो ब्राह्मणप्रिय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଓ ତାହାରେ ନିଷ୍ଠାବାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ; ତପ ଓ ବୈଦିକ ମାର୍ଗର ବିଧାତା; ବ୍ରହ୍ମା-ରୂପେ ଜଗତ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ସ୍ରଷ୍ଟା; ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ; ଏବଂ ତପୋବଳ ଓ ବୈଦିକ ଜ୍ଞାନକୁ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା। ସେ ବେଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣନ୍ତି; ସମସ୍ତକୁ ବ୍ରହ୍ମରୂପେ ଦେଖନ୍ତି; ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ତପ, ବିଦ୍ୟା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତେଜର ଆଧାର; ବେଦକୁ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ମାନନ୍ତି।
Verse 85
महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरग: । महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञों महाहवि:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ମହାକ୍ରମୀ ଓ ମହାକର୍ମୀ; ଅପାର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, ଗଭୀର-ପ୍ରବଳ ମହାସର୍ପ ସଦୃଶ। ସେ ମହାକ୍ରତୁ—ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ; ଲୋକହିତାର୍ଥେ ମହାଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ମହାଯଜ୍ୱା; ସେ ମହାଯଜ୍ଞ—ଯାହାର ବିଭୂତିରୂପେ ସମସ୍ତ ସାଧନ-ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନୁଶାସନ ପ୍ରକାଶିତ; ଏବଂ ସେ ମହାହବି—ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣଯୋଗ୍ୟ ପରମ ସାର।
Verse 86
स्तव्य: स्तवप्रिय: स्तोत्र स्तुति: स्तोता रणप्रिय: । पूर्ण: पूरयिता पुण्य: पुण्यकीर्तिरनामय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ; ଭକ୍ତଙ୍କ ସ୍ତବରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେଇ ସ୍ତୋତ୍ର—ଯାହାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଗୁଣ-ମହିମା କୀର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ସେଇ ସ୍ତୁତିକ୍ରିୟା; ଏବଂ ସେଇ ସ୍ତୋତା—ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ମଧ୍ୟ। ଧର୍ମରକ୍ଷାର୍ଥ ନ୍ୟାୟଯୁଦ୍ଧ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ। ସେ ସର୍ବଗୁଣେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି। ସେ ପୁଣ୍ୟସ୍ୱରୂପ—ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ପାପନାଶକ; ତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ପରମ ପାବନ; ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ ସମସ୍ତ ବ୍ୟାଧିରୁ ମୁକ୍ତ ଅନାମୟ।
Verse 87
मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रद: । वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हवि:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ମନ ପରି ବେଗବାନ; ତୀର୍ଥକର—ଉଦ୍ଧାରସାଧନର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ; ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଜୀବଦାୟକ ବୀଜଶକ୍ତିବାନ ବସୁରେତା; ବସୁପ୍ରଦ—ଧନଦାତା, ଏବଂ ମୋକ୍ଷରୂପ ପରମ ଧନଦାତା ମଧ୍ୟ। ସେ ବାସୁଦେବ; ସେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ବସୁ; ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ସମଭାବବାନ ବସୁମନା; ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ଅର୍ପଣଯୋଗ୍ୟ ହବିସ୍ୱରୂପ।
Verse 88
सदगति:ः सत्कृति: सत्ता सद्भूति: सत्परायण: । शूरसेनो यदुश्रेष्ठ: सन्निवास: सुयामुन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରୁଥିବା ସଦ୍ଗତି; ସତ୍କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ସତ୍କୃତି; ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ ସତ୍ତା; ଶୁଭ ରୂପରେ ନାନା ପ୍ରକାରେ ପ୍ରକାଶିତ ସଦ୍ଭୂତି; ଏବଂ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଗନ୍ତବ୍ୟ—ସତ୍ପରାୟଣ। ସେ ଶୂରସେନ—ବୀରଯୋଦ୍ଧାସମୃଦ୍ଧ ସେନାର ନାୟକ; ଯଦୁବଂଶରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଦୁଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ନିବାସ ସନ୍ନିବାସ; ଏବଂ ଯମୁନାତଟର ସୁନ୍ଦର ପରିକର (ଗୋପବାଳ ଆଦି) ଯାହାଙ୍କ, ସେ ସୁୟାମୁନ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ।
Verse 89
भूतावासो वासुदेव: सर्वासुनिलयोडनल: । दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोडथापराजित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥାନ; ସେ ବାସୁଦେବ, ଯିଏ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଆବୃତ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରାଣର ଆଧାର ସେ; ଏବଂ ‘ଅନଲ’—ଅପରିମିତ ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ। ଅଧର୍ମପଥଗାମୀଙ୍କ ଦର୍ପ ସେ ନାଶ କରନ୍ତି; ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ସାହସ ଓ ଉନ୍ନତି ଦିଅନ୍ତି; ସେ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦମଗ୍ନ, ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ, ତଥାପି କାହାରୁ ଅଜିତ।
Verse 90
विश्वमूर्तिमहामूर्तिदीप्तमूर्तिरमूर्तिमान् । अनेकमूर्तिरिव्यक्त: शतमूर्ति: शतानन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଯାହାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି, ସେ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ। ସେ ମହାମୂର୍ତ୍ତି, ଦୀପ୍ତମୂର୍ତ୍ତି, ତଥାପି ଅମୂର୍ତ୍ତ—ନିରାକାର। ଜୀବହିତାର୍ଥେ ସେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିହେବା ନୁହେଁ। ସେ ଯେନ ଶତ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଶତ ମୁଖ—ଅସୀମ ପ୍ରକାଶ।
Verse 91
एको नैक: सव: कः कि यत् तत् पदमनुत्तमम् | लोकबन्धुलोंकनाथो माधवो भक्तवत्सल:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଏକ—ଅନ୍ତର୍ଭେଦରହିତ; ତଥାପି ଅବତାରଭେଦରେ ଅନେକ। ସେ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ, ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ଚିନ୍ତନୀୟ ବ୍ରହ୍ମ; ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ବିସ୍ତାରର ମୂଳ। ମୁମୁକ୍ଷୁମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ଅନୁତ୍ତମ ପରମପଦ ସେଇ। ସେ ଲୋକବନ୍ଧୁ, ଲୋକନାଥ—ମାଧବ—ଏବଂ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ।
Verse 92
सुवर्णवर्णो हेमाड़ो वराड्रश्वन्दनाड़दी | वीरहा विषम: शून्यो घृताशीरचलश्चल:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ହେମସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ଅଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ଭୂଷିତ, ଚନ୍ଦନଲେପ ଓ ଅଙ୍ଗଦରେ ଶୋଭିତ। ସେ ବୀର ଶତ୍ରୁହନ୍ତା, ଅନୁପମ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ବିଶେଷଣର ଅତୀତ। ଶରଣାଗତଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାର୍ଦ୍ର, ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଅଚଳ, ଏବଂ ବାୟୁ ପରି ସର୍ବତ୍ର ଗମନଶୀଳ—ଚଳ ମଧ୍ୟ।
Verse 93
अमानी मानदो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधृक् । सुमेधा मेधजो धन्य: सत्यमेधा धराधर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ନିଜ ପାଇଁ ମାନ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମାନ ଦିଅନ୍ତି; ସେ ପୂଜ୍ୟ ଓ ମାନ୍ୟ। ସେ ଲୋକସ୍ୱାମୀ, ତ୍ରିଲୋକଧାରୀ। ସେ ସୁମେଧା—ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ; ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରକଟ; ସଦା ଧନ୍ୟ ଓ କୃତଜ୍ଞତାର ପାତ୍ର; ସତ୍ୟମେଧା; ଏବଂ ଧରାଧର—ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପରମେଶ୍ୱର।
Verse 94
तेजोवृषो द्युतिधर: सर्वशस्त्रभृतां वर: । प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकशूज़ी गदाग्रज:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆନନ୍ଦମୟ ତେଜର ବର୍ଷା କରୁଥିବା, ପରମ କାନ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଭକ୍ତମାନେ ଅର୍ପିତ କରିଥିବା ପତ୍ର-ପୁଷ୍ପାଦି ସେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରି ଶାସନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ଇଷ୍ଟଫଳ ଦେବାରେ ସଦା ତତ୍ପର। ସେ ‘ନୈକଶୃଙ୍ଗୀ’—ପବିତ୍ର ବାଣୀର ବହୁରୂପତାର ପ୍ରତୀକ—ଏବଂ ଗଦାର ଅଗ୍ରଜ, ଅର୍ଥାତ୍ ଗଦା ପୂର୍ବେ ଜନ୍ମିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ।
Verse 95
चतुर्मूर्तिश्नतुर्बाह श्वत॒र्व्यूहश्चतुर्गति: । चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଚତୁର୍ମୂର୍ତ୍ତି, ଚତୁର୍ବାହୁ, ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହସମନ୍ୱିତ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଗତିସ୍ୱରୂପ। ସେ ଚତୁରାତ୍ମା (ମନ-ବୁଦ୍ଧି-ଅହଂକାର-ଚିତ୍ତ), ଚତୁର୍ଭାବ (ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ)ର ଉତ୍ସ, ଚତୁର୍ବେଦବିତ୍; ଏବଂ ‘ଏକପାତ୍’ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଏକ ଅଂଶରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି।
Verse 96
समावर्तोंडनिवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिक्रम: । दुर्लभो दुर्गमो दुर्गों दुरावासो दुरारिहा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସମାବର୍ତ୍ତ, ଯିଏ ସଂସାରଚକ୍ରକୁ ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତି; ଏବଂ ଅନିବୃତ୍ତାତ୍ମା—ସର୍ବତ୍ର ବିଦ୍ୟମାନ ଥିବାରୁ ଯାହାଙ୍କ ଆତ୍ମା କେଉଁଠୁ ମଧ୍ୟ ହଟେ ନାହିଁ। ସେ ଦୁର୍ଜୟ, ଦୁରତିକ୍ରମ—ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ କେହି ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଭକ୍ତି ବିନା ସେ ଦୁର୍ଲଭ; ଜାଣିବାକୁ ଦୁର୍ଗମ ଏବଂ ପାଇବାକୁ ଦୁର୍ଗ। ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ହୃଦୟରେ ବସାଇବା ଦୁରାବାସ; ଅଧର୍ମମାର୍ଗୀ ଶତ୍ରୁବଳକୁ ସଂହାର କରୁଥିବା ସେ ଦୁରାରିହା।
Verse 97
शुभाड़ो लोकसारज्भ: सुतन्तुस्तन्तुवर्धन: । इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଶୁଭାଙ୍ଗ, କଲ୍ୟାଣକାରୀ ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତ; ଏବଂ ଲୋକସାରଗ୍ରାହୀ—ଲୋକମାନଙ୍କ ସାରକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଜଗତ୍-ତନ୍ତୁ ସୁସୂତ୍ର ଓ ବିସ୍ତୃତ; ସେହି ତନ୍ତୁକୁ ସେ ନିରନ୍ତର ବଢ଼ାନ୍ତି। ତାଙ୍କ କର୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ; ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମହାନ। ସେ କୃତକର୍ମା—ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମାପ୍ତ—ତଥାପି କୃତାଗମ—ଲୋକରକ୍ଷା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ସମୟେ ସମୟେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି।
Verse 98
उद्धव: सुन्दर: सुन्दो रत्ननाभ: सुलोचन: । अर्को वाजसन: शृज्जी जयन्त: सर्वविज्जयी
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଉଦ୍ଧବ, ସୁନ୍ଦର, ସୁନ୍ଦ, ରତ୍ନନାଭ, ସୁଲୋଚନ; ଏବଂ ଅର୍କ, ବାଜସନ, ଶୃଜ୍ଞୀ, ଜୟନ୍ତ, ସର୍ବବିଜ୍ଜୟୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଏହି ଉପାଧିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ସ୍ୱେଚ୍ଛାବତାର, ସୌନ୍ଦର୍ୟ-କରୁଣା, ଦୀପ୍ତିମୟ ରୂପ, ଯାଚକଙ୍କ ପ୍ରତି ଦାନଶୀଳତା, ପ୍ରଳୟକାଳୀନ ସୁରକ୍ଷା, ଏବଂ ଅଜେୟ ସର୍ବଜ୍ଞ ଅଧିପତ୍ୟକୁ ସ୍ତୁତି କରି—ଭକ୍ତିମୟ ସ୍ମରଣକୁ ଧର୍ମରୂପେ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ।
Verse 99
सुवर्णबिन्दुरक्षो भ्यः सर्ववागीश्ररेश्वर: । महाह्ददो महागर्तो महाभूतो महानिधि:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣବିନ୍ଦୁ-ସ୍ୱରୂପ (ଓଂକାରମୟ) ଅକ୍ଷର; କୌଣସି ଶକ୍ତିରେ ଅକମ୍ପ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାଣୀପତିଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର। ଧ୍ୟାନୀମାନେ ଯେଉଁ ମହାସରୋବରରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ତାହା; ସେ ଅଥାହ ମହାଗର୍ତ; ସେ ଅବିନାଶୀ ମହାଭୂତ-ତତ୍ତ୍ୱ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମହାନିଧି ଓ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 100
कुमुद: कुन्दर: कुन्द: पर्जन्य: पावनोडनिल: । अमृताशो<मृतवपु: सर्वज्ञ: सर्वतोमुख:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ କୁମୁଦ, କୁନ୍ଦର ଓ କୁନ୍ଦ; ପର୍ଜନ୍ୟ ପରି ଇଷ୍ଟବସ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ବର୍ଷା କରୁଥିବା। ସେ ପାବନ—ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା; ଏବଂ ଅନିଲ—ସଦା ଜାଗ୍ରତ, ଅବିରତ। ତାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ ଅମୋଘ, ତାଙ୍କ ଦେହ ଅବିନାଶୀ; ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଏବଂ ସର୍ବତୋମୁଖ—ଭକ୍ତ ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତିରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେଠାର ଅର୍ଘ୍ୟ ସେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Verse 101
सुलभ: सुव्रतः सिद्ध: शत्रुजिच्छबत्रुतापन: । न्यग्रोधोदुम्बरो<श्वत्थश्वाणूरान्ध्रनिषूदन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସୁଲଭ; ନିତ୍ୟ ଚିନ୍ତନକାରୀ ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସହଜେ ଲଭ୍ୟ। ସେ ସୁବ୍ରତ, ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ; ଦେବ ଓ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରୁଥିବା, ଦେବଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ତାପ ଦେଉଥିବା। ସେ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ଉଦୁମ୍ବର, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ—ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷରୂପେ ମଧ୍ୟ ବିରାଜିତ; ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ରବୀର ମଲ୍ଲ ଚାଣୂରଙ୍କ ନିଷୂଦନକାରୀ।
Verse 102
सहस्रार्चि: सप्तजिद्द: सप्तैधा: सप्तवाहन: । अमूर्तिरनघो$चिन्त्यो भयकृद् भयनाशन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସହସ୍ରାର୍ଚ୍ଚି; ସପ୍ତଜିହ୍ୱ; ସପ୍ତୈଧା; ସପ୍ତବାହନ। ସେ ଅମୂର୍ତ୍ତି, ଅନଘ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ; ସେ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି ଓ ଧର୍ମାତ୍ମା, ସେମାନଙ୍କର ଭୟ ନାଶ କରନ୍ତି।
Verse 103
अर्णुर्बृहत्कृश: स्थूलो गुणभृन्निर्गुणो महान् । अधृतः स्वधृत: स्वास्य: प्राग्वंशो वंशवर्धन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅଣୁ ମଧ୍ୟ, ବୃହତ୍ ମଧ୍ୟ; ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃଶ ମଧ୍ୟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥୂଳ ମଧ୍ୟ। ସେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତଥାପି ତ୍ରିଗୁଣାତୀତ; ଅତୁଲ ପ୍ରଭାବ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ମହାନ। ସେ ନିରାଧାର, ତଥାପି ସ୍ୱଧୃତ—ନିଜ ମହିମାରେ ନିଜେ ସ୍ଥିତ; ସୁନ୍ଦରମୁଖ; ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ଆଦିପୁରୁଷ; ଏବଂ ବଂଶବର୍ଧନ—ଜଗତର ପରମ୍ପରାକୁ ବିସ୍ତାର କରୁଥିବା।
Verse 104
भारभृत् कथितो योगी योगीश: सर्वकामद: । आश्रम: श्रमण: क्षाम: सुपर्णो वायुवाहन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ‘ଭାରଭୃତ୍’ ନାମେ ପରିଚିତ—ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯାହାଙ୍କ ମହିମା ପୁନଃପୁନଃ କଥିତ; ସେ ଯୋଗୀ, ଯୋଗୀଶ୍ୱର, ସର୍ବକାମଦ। ସେ ଆଶ୍ରୟ—ବିଶ୍ରାମ ଦେବାଳି; ସେ ଶ୍ରମଣ—ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡିତ କରୁଥିବା; ସେ କ୍ଷାମ—ପ୍ରଳୟେ ସଂହାର ଆଣୁଥିବା ଶକ୍ତି; ସେ ସୁପର୍ଣ—ବେଦପତ୍ର ଶୋଭିତ ବିଶ୍ୱବୃକ୍ଷ ସମ; ଏବଂ ସେ ବାୟୁବାହନ—ବାୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଗତି ଦେଉଥିବା।
Verse 105
धनुर्धरो धनुर्वेदो दण्डो दमयिता दम: । अपराजित: सर्वसहो नियन्ता नियमोडयम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଧନୁର୍ଧର, ଧନୁର୍ବେଦ ସ୍ୱୟଂ; ସେ ଦଣ୍ଡ, ଦମନକର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ଦମ (ଅନୁଶାସନ) ମଧ୍ୟ ସେଇ। ସେ ଅପରାଜିତ, ସର୍ବସହ; ସେ ନିୟନ୍ତା—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ-ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରେ—ତଥାପି ସେ ଅନିୟମ, କୌଣସି ନିୟମରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ; ସେ ଅୟମ—ଯାହାଙ୍କ ଉପରେ କେହି ଶାସକ ନାହିଁ, ପରମ ସ୍ୱାଧୀନ।
Verse 106
सत्त्ववान् सात्त्विक: सत्य: सत्यधर्मपरायण: । अभिप्राय: प्रियाहों5र्ह: प्रियकृत् प्रीतिवर्धन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସତ୍ତ୍ୱବାନ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ୱଭାବୀ; ସେ ସତ୍ୟ—ସତ୍ୟଭାଷୀ ଏବଂ ସତ୍ୟଧର୍ମପରାୟଣ। ସେ ପ୍ରେମୀଜନଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ—ପରମ ଇଷ୍ଟ; ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର; ସମସ୍ତଙ୍କ ଅର୍ହ—ପରମ ପୂଜ୍ୟ; ଭକ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା; ଏବଂ ପ୍ରେମୀମାନଙ୍କ ପ୍ରୀତି ବଢ଼ାଉଥିବା।
Verse 107
विहायसगतिर्ज्योति: सुरुचि तभुग् विभु: । रविर्विरोचन: सूर्य: सविता रविलोचन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ବିହାୟସଗତି—ଆକାଶମାର୍ଗେ ଗମନକାରୀ; ସେ ଜ୍ୟୋତି—ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ; ସେ ସୁରୁଚି—ସୁନ୍ଦର କାନ୍ତିଯୁକ୍ତ; ସେ ହୁତଭୁକ୍—ଅଗ୍ନିରୂପେ ଯଜ୍ଞହବି ଭକ୍ଷଣକାରୀ; ସେ ବିଭୁ—ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ସେ ରବି—ରସଶୋଷକ; ସେ ବିରୋଚନ—ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ବିସ୍ତାରକ; ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଶୋଭା ପ୍ରକାଶକ; ସେ ସବିତା—ଜଗତର ପ୍ରେରକ-ଜନକ; ଏବଂ ସେ ରବିଲୋଚନ—ଯାହାଙ୍କ ନୟନ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପ।
Verse 108
अनन्तो हुतभुग् भोक्ता सुखदो नैकजो<ग्रज: । अनिर्विण्ण: सदामर्षी लोकाधिष्ठानमद््भुत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅନନ୍ତ; ସେ ହୁତଭୁକ୍—ଯଜ୍ଞହବି ଭକ୍ଷଣକାରୀ; ସେ ଭୋକ୍ତା—ଜଗତର ପାଳକ-ଶାସକ; ସେ ସୁଖଦ—ଭକ୍ତଙ୍କୁ ପରମ ସୁଖ ଦେବାଳି। ଧର୍ମରକ୍ଷା ଓ ସାଧୁସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତଥାପି ସେ ଅଗ୍ରଜ—ଆଦିପୁରୁଷ, ପ୍ରଥମଜ। ସେ ଅନିର୍ବିଣ୍ଣ—କେବେ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ନୁହେଁ; ସେ ସଦାମର୍ଷୀ—ସଜ୍ଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ସଦା କ୍ଷମାଶୀଳ; ଏବଂ ସେ ଲୋକାଧିଷ୍ଠାନ—ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଧାର।
Verse 109
सनात् सनातनतम:ः कपिल: कपिरप्यय: । स्वस्तिद: स्वस्तिकृत् स्वस्ति स्वस्तिभुक् स्वस्तिदक्षिण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅନାଦି, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବପ୍ରାଚୀନ; ସେ କପିଲ, କପି ମଧ୍ୟ; ସମଗ୍ର ଜଗତ ଶେଷେ ଯେଉଁଠାରେ ଲୟ ହୁଏ ସେଇ ପରମ ଅପ୍ୟୟ ସେ। ସେ ମଙ୍ଗଳ-କଳ୍ୟାଣ ଦାନକର୍ତ୍ତା, ଶରଣାଗତଙ୍କ କଳ୍ୟାଣକର୍ତ୍ତା; ସେ ନିଜେ କଳ୍ୟାଣସ୍ୱରୂପ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପରମ ହିତକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏବଂ କଳ୍ୟାଣ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ ଓ ଶୀଘ୍ର ଫଳଦାୟକ।
Verse 110
९०६ अरौद्र:-सब प्रकारके रुद्र (क्रूर) भावोंसे रहित शान्तिमूर्ति
ଭୀଷ୍ମ ଉପାଧିମାଳାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ—ସେ ଅରୌଦ୍ର, ରୁଦ୍ରସଦୃଶ କ୍ରୂରତାରହିତ ଶାନ୍ତିମୂର୍ତ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତ ମକରାକୃତି କୁଣ୍ଡଳଧାରୀ; ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରଧାରୀ; ଅତୁଲ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ; ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ ପରମାଧିକାର ଶାସକ। ସେ ଶବ୍ଦର ପହଞ୍ଚ ପାରେ, ବାଣୀର ବିଷୟ ନୁହେଁ; ତଥାପି ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କହାଯାଇଥିବା କଠୋର ଶବ୍ଦ ସହନ କରନ୍ତି। ତ୍ରିତାପଦଗ୍ଧଙ୍କୁ ଶୀତଳ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏବଂ ‘ରାତ୍ରି’ର କର୍ତ୍ତା—ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରସମ, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ରାତ୍ରିସମ ରହେ।
Verse 111
अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिण: क्षमिणां वर: । विद्वत्तमो वीतभय: पुण्यश्रवणकीर्तन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅକ୍ରୂର, ସମସ୍ତ କ୍ରୂରଭାବରହିତ; ମନ-ବାଣୀ-କର୍ମରେ ସୁନ୍ଦର ଓ ଶିଷ୍ଟ; ଦକ୍ଷ ଓ ସମର୍ଥ—କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନକର୍ତ୍ତା; ଦାନଶୀଳ ଓ ଉଦାର; କ୍ଷମାଶୀଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ବିଦ୍ୱାନ; ନିର୍ଭୟ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ନାମ-ଗୁଣ-ମହିମା-ସ୍ୱରୂପର ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନ ପରମ ପାବନ।
Verse 112
उत्तारणो दुष्कृतिहा पुण्यो दुःस्वप्रनाशन: । वीरहा रक्षण: सन्तो जीवन: पर्यवस्थित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଉତ୍ତାରଣ, ଯିଏ ସଂସାରସାଗର ପାର କରାନ୍ତି; ଦୁଷ୍କୃତିର ନାଶକ; ପୁଣ୍ୟସ୍ୱରୂପ—ସ୍ମରଣକାରୀଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି; ଏବଂ ଧ୍ୟାନ-ସ୍ମରଣ-କୀର୍ତ୍ତନ-ପୂଜାରେ ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନ ନାଶ କରନ୍ତି। ସେ ଶରଣାଗତଙ୍କ ନାନା ଗତି ଛେଦି ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରର ଅନ୍ତ କରନ୍ତି; ସର୍ବଥା ରକ୍ଷକ; ବିଦ୍ୟା-ବିନୟ-ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ସନ୍ତରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନଶ୍ୱାସ; ଏବଂ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ସର୍ବତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟବସ୍ଥିତ।
Verse 113
अनन्तरूपो<नन्तश्रीर्जितमन्युर्भयापह: । चतुरस्रो गभीरात्मा विदिशो व्यादिशों दिश:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅନନ୍ତରୂପ, ଯାହାଙ୍କ ରୂପର ଅନ୍ତ ନାହିଁ; ଅନନ୍ତଶ୍ରୀ—ଅପରିମିତ ଶୋଭା-ତେଜସମ୍ପନ୍ନ; ଜିତମନ୍ୟୁ—କ୍ରୋଧଜୟୀ; ଭୟାପହ—ଭକ୍ତଭୟହାରୀ। ସେ ଚତୁରସ୍ର—ସୁଗଠିତ ମଙ୍ଗଳମୂର୍ତ୍ତି; ଗଭୀରାତ୍ମା—ଅନ୍ତରେ ଗହନ; ସେ କର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ବିଭାଗପୂର୍ବକ ଫଳ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି; ଏବଂ ବେଦ ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ଓ ତାହାର ଫଳର ଦିଗ ଉଦ୍ଘାଟନ କରନ୍ତି।
Verse 114
अनादिर्भूभ्भुवो लक्ष्मी: सुवीरो रुचिराड़ूद: । जननो जनजन्मादिर्भीमो भीमपराक्रम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଅନାଦି, ସମସ୍ତ କାରଣର ଆଦିକାରଣ। ସେ ପୃଥିବୀ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କର ଆଧାର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶୋଭାମୟ ବସ୍ତୁରେ ଯେ ଶୋଭା ଜ୍ଵଳେ—ସେହି ଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ ସେଇ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀର, ଦୀପ୍ତିମାନ ବାହୁବନ୍ଧ ଧାରଣକାରୀ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜନକ ଓ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବାମାନଙ୍କ ଜନ୍ମର ପ୍ରଥମ ହେତୁ। ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ‘ଭୀମ’—ଭୟଙ୍କର; ତାଙ୍କର ପରାକ୍ରମ ନିଜେ ଭୟଜନକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରତିରୋଧକୁ ଦମନ କରେ॥
Verse 115
आधारनिलयोअ<थधाता पुष्पहास: प्रजागर: । ऊर्ध्वग: सत्पथाचार: प्राणद: प्रणव: पण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଆଧାର ଓ ନିଲୟ; ଅଧାତା—ସ୍ୱୟଂସ୍ଥିତ, ଯାହାର କୌଣସି ନିର୍ମାତା ନାହିଁ। ପୁଷ୍ପ ପରି ବିକଶିତ ହାସ୍ୟ ତାଙ୍କର; ସେ ସଦା ଜାଗ୍ରତ, ନିତ୍ୟପ୍ରବୁଦ୍ଧ। ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଓ ସତ୍ପଥାଚାରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ପ୍ରାଣଦାତା—ପତିତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି; ସେଇ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’, ଏବଂ ସେଇ ‘ପଣ’—ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ନ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି॥
Verse 116
प्रमाणं प्राणनिलय: प्राणभृत् प्राणजीवन: । तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा जन्ममृत्युजरातिग:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ପ୍ରମାଣ, ସତ୍ୟର ମାପ। ସେ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ନିଲୟ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିର ପୋଷକ; ପ୍ରାଣର ଗତିଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଜୀବିତ ରଖନ୍ତି। ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ, ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱବିତ୍; ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏକାତ୍ମା, ଏବଂ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ-ଜରା ଭଳି ଦେହଧର୍ମରୁ ସର୍ବଥା ଅତୀତ॥
Verse 117
भूर्भुव:स्वस्तरुस्तार: सविता प्रपितामह: । यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञाड़ो यज्ञवाहन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ‘ଭୂଃ ଭୁବଃ ସ୍ୱଃ’—ତିନି ଲୋକର ସ୍ୱରୂପ; ସଂସାରବୃକ୍ଷ ପରି ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସଂସାରସାଗରରୁ ପାର କରାଉଥିବା ‘ତାର’ ମଧ୍ୟ ସେଇ। ସେ ସବିତା—ସମସ୍ତଙ୍କ ଜନକ; ଏବଂ ପ୍ରପିତାମହ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପିତା। ସେଇ ଯଜ୍ଞ, ସେଇ ଯଜ୍ଞପତି—ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଅଧିଷ୍ଠାତା; ସେଇ ଯଜ୍ୱା—ଯଜମାନରୂପେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି; ସେଇ ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ସେଇ ଯଜ୍ଞବାହନ—ଯିଏ ଯଜ୍ଞକୁ ତାହାର ଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହନ କରନ୍ତି॥
Verse 118
यज्ञभृद् यज्ञकृद् यज्ञी यज्ञभुग् यज्ञसाधन: । यज्ञान्तकृद् यज्ञगुह्मन्नमन्नाद एव च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଯଜ୍ଞଭୃତ୍—ଯଜ୍ଞକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଯଜ୍ଞକୃତ୍—ଯଜ୍ଞର ବିଧାତା; ଏବଂ ଯଜ୍ଞୀ—ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ପରିସମାପ୍ତ ହୁଏ। ସେ ଯଜ୍ଞଭୁକ୍—ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଭୋକ୍ତା; ସେ ଯଜ୍ଞସାଧନ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ସେ ଯଜ୍ଞାନ୍ତକୃତ୍—ଅନ୍ତିମ ଫଳ ଦାତା; ଏବଂ ଯଜ୍ଞଗୁହ୍ୟ—ଯଜ୍ଞର ଗୁପ୍ତ ଅନ୍ତଃସାର ମଧ୍ୟ ସେଇ। ସେଇ ଅନ୍ନ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୋଷି ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସେଇ ଅନ୍ନାଦ—ସମସ୍ତ ଅନ୍ନର ଭୋକ୍ତା ମଧ୍ୟ॥
Verse 119
आत्मयोनि: स्वयंजातो वैखान: सामगायन: । देवकीनन्दन: स्रष्टा क्षितीश: पापनाशन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଆତ୍ମୟୋନି, ସ୍ୱୟଂଜାତ; ବୈଖାନ (ବରାହାବତାର—ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିବା); ସାମଗାୟନ; ଦେବକୀନନ୍ଦନ; ସ୍ରଷ୍ଟା; କ୍ଷିତୀଶ; ପାପନାଶନ। ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣ, କୀର୍ତ୍ତନ, ପୂଜା ଓ ଧ୍ୟାନରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପସମୂହ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏହିପରି ଭୀଷ୍ମ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧିକର ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।
Verse 120
शड्खभृन्नन्दकी चक्री शार्ज्धन्वा गदाधर: । रथाड्रपाणिरक्षोभ्य: सर्वप्रहरणायुध:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଶଙ୍ଖଧାରୀ; ନନ୍ଦକୀ ଖଡ୍ଗଧାରୀ; ଚକ୍ରୀ (ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରଧାରୀ); ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱା; ଗଦାଧର (କୌମୋଦକୀ ଗଦାଧାରୀ)। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯିଏ ରଥଚକ୍ରକୁ ହାତରେ ଉଠାଇଥିଲେ—ସେ ଅକ୍ଷୋଭ୍ୟ, କେବେ ଅଚଳିତ ନୁହେଁ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ସଜ୍ଜ। ଧର୍ମରକ୍ଷାରେ ତାଙ୍କ ନିର୍ଣ୍ଣୟାତ୍ମକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏଠାରେ ସ୍ତୁତିତ।
Verse 121
सर्वप्रहरणायुध ३० नम इति यहाँ हजार नामोंकी समाप्ति दिखलानेके लिये अन्तिम नामको दुबारा लिखा गया है। मंगलवाची होनेसे ३7कारका स्मरण किया गया है। अन्तमें नमस्कार करके भगवान्की पूजा की गयी है। इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्यथ महात्मन: । नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିପରି କୀର୍ତ୍ତନଯୋଗ୍ୟ ମହାତ୍ମା କେଶବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସହସ୍ର ନାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ ହେଲା। ଏହା ସହ ଏହି ପବିତ୍ର ପାଠ ମଙ୍ଗଳମୟ ସମାପ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ନମସ୍କାରପୂର୍ବକ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହେଲା।
Verse 122
य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चवापि परिकीर्तयेत् । नाशुभं प्राप्तुयात् किंचित् सोअमुत्रेह च मानव:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରବଣ କରେ ଏବଂ ଯେ ଏହାକୁ କୀର୍ତ୍ତନ କିମ୍ବା ପାଠ କରେ, ସେ ଇହଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କିଛି ଅଶୁଭ ପାଉନାହିଁ।
Verse 123
वेदान्तगो ब्राह्मण: स्यात् क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्र: सुखमवाप्रुयात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ବିଷ୍ଣୁସହସ୍ରନାମର ଶ୍ରବଣ, ପାଠ ଓ କୀର୍ତ୍ତନ କରିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦାନ୍ତରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୁଏ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ ହୁଏ; ବୈଶ୍ୟ ଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ସୁଖ ପାଏ।
Verse 124
धर्मार्थी प्राप्तुयाद् धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्रुयात् । कामानवाष्लुयात् कामी प्रजार्थी प्राप्तुयात् प्रजाम्ू
ଧର୍ମକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଧର୍ମ ପାଏ; ଅର୍ଥକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଅର୍ଥ ପାଏ। ଭୋଗକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଭୋଗ ପାଏ; ଏବଂ ସନ୍ତାନକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ସନ୍ତାନ ପାଏ।
Verse 125
भक्तिमान् यः सदोत्थाय शुचिस्तद्गतमानस: । सहसतं वासुदेवस्य नाम्नामेतत् प्रकीर्तयेत्
ଯେ ଭକ୍ତିମାନ୍ ପୁରୁଷ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ, ମନକୁ ତାହାରେ ଲୀନ କରି, ବାସୁଦେବଙ୍କ ଏହି ସହସ୍ରନାମକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପାଠ/କୀର୍ତ୍ତନ କରେ—ସେ ମହାଯଶ ଓ ଲୋକପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଏ, ଅଚଳ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ ଏବଂ ପରମ କଲ୍ୟାଣକୁ ପହଞ୍ଚେ। ତାହାକୁ କେଉଁଠି ଭୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେ ବୀର୍ୟ ଓ ତେଜ ପାଏ ଏବଂ ଆରୋଗ୍ୟ, କାନ୍ତି, ବଳ, ରୂପ ଓ ସର୍ବଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 126
यशः प्राप्नोति विपुलं ज्ञातिप्राधान्यमेव च । अचलां श्रियमाप्रोति श्रेय: प्राप्रोत्यनुत्तमम्
ସେ ବିପୁଳ ଯଶ ପାଏ ଏବଂ ନିଜ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ସେ ଅଚଳ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଅନୁତ୍ତମ ଶ୍ରେୟ—ପରମ କଲ୍ୟାଣ—ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 127
न भयं क्वचिदाप्रोति वीर्य तेजश्न विन्दति । भवत्यरोगो द्युतिमान् बलरूपगुणान्वित:
ତାହାକୁ କେଉଁଠି ଭୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେ ବୀର୍ୟ ଓ ତେଜ ପାଏ। ସେ ନିରୋଗ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ବଳ-ରୂପ-ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 128
रोगार्तो मुच्यते रोगाद् बद्धो मुच्येत बन्धनात् । भयान्मुच्येत भीतस्तु मुच्येतापन्न आपद:
ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଭୟଭୀତ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ଆପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଆପଦରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଏ।
Verse 129
दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुष: पुरुषोत्तमम् | स्तुवन् नामसहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः
ଯେ ପୁରୁଷ ଭକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ-ସହସ୍ରନାମରେ ନିତ୍ୟ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ରେ ସମସ୍ତ ସଙ୍କଟ ଓ ବିପଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
Verse 130
वासुदेवाश्रयो मर्त्यो वासुदेवपरायण: । सर्वपापविशुद्धात्मा याति ब्रह्म सनातनम्,जो मनुष्य वासुदेवके आश्रित और उनके परायण है, वह समस्त पापोंसे छूटकर विशुद्ध अन्त:ः:करणवाला हो सनातन परब्रह्मको पाता है
ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ହିଁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ନିର୍ମଳ ଅନ୍ତଃକରଣ ସହ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 131
न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् | जन्ममृत्युजराव्याधिभयं नैवोपजायते,वासुदेवके भक्तोंका कहीं कभी भी अशुभ नहीं होता है तथा उनको जन्म, मृत्यु, जरा और व्याधिका भी भय नहीं रहता है
ବାସୁଦେବଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ଅଶୁଭ ନାହିଁ; ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଜରା ଓ ବ୍ୟାଧିର ଭୟ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଉପଜେ ନାହିଁ।
Verse 132
इमं स्तवमधीयान: श्रद्धाभक्तिसमन्वित: । युज्येतात्मसुखक्षान्तिश्रीधृतिस्मृतिकीर्तिभि:
ଯେ ପୁରୁଷ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିସହ ଏହି ସ୍ତବକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ପାଠ କରେ, ସେ ଆତ୍ମସୁଖ, କ୍ଷମା, ଶ୍ରୀ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ମୃତି ଓ କୀର୍ତ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 133
न क्रोधो न च मात्सर्य न लोभो नाशुभा मति: । भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे
ପୁରୁଷୋତ୍ତମରେ ଭକ୍ତି ନିଶ୍ଚଳ ଥିବା ପୁଣ୍ୟବାନ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନାହିଁ, ଲୋଭ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି କେବେ ଅଶୁଭ ଦିଗକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 134
द्यौ: सचन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशो भूर्महोदधि: । वासुदेवस्य वीरयेण विधृतानि महात्मन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରସହିତ ଦ୍ୟୌଲୋକ, ଆକାଶ, ଦଶ ଦିଗ, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ମହାସମୁଦ୍ର—ଏ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ବାସୁଦେବଙ୍କ ବୀର୍ଯ୍ୟରେ ଧାରିତ।
Verse 135
ससुरासुरगन्धर्व सयक्षोरगराक्षसम् | जगद् वशे वर्ततेदं कृष्णस्य सचराचरम्,देवता, दैत्य, गन्धर्व, यक्ष, सर्प और राक्षससहित यह स्थावर-जंगमरूप सम्पूर्ण जगत् श्रीकृष्णके अधीन रहकर यथायोग्य बरत रहे हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦେବ, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସସହିତ ଏହି ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ନିୟତ ସ୍ଥାନାନୁସାରେ ଆଚରଣ କରେ।
Verse 136
इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: सत्त्वं तेजो बल॑ धृति: । वासुदेवात्मकान्याहु: क्षेत्र क्षेत्र् एव च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ସତ୍ତ୍ୱ, ତେଜ, ବଳ ଓ ଧୃତି; ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ର (ଦେହ) ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (ଆତ୍ମା)—ବେଦ ଘୋଷଣା କରେ ଯେ ଏ ସମସ୍ତ ହିଁ ବାସୁଦେବସ୍ୱରୂପ।
Verse 137
सर्वागमानामाचार: प्रथमं परिकल्पते । आचारप्रभवो धर्मों धर्मस्य प्रभुरच्युत:,सब शास्त्रोंमें आचार प्रथम माना जाता है, आचारसे ही धर्मकी उत्पत्ति होती है और धर्मके स्वामी भगवान् अच्युत हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଆଗମରେ ଆଚାରକୁ ପ୍ରଥମ ଆଧାର ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଆଚାରରୁ ଧର୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ଧର୍ମର ପ୍ରଭୁ ଅଚ୍ୟୁତ।
Verse 138
ऋषय : पितरो देवा महाभूतानि धातव: । जड़माजड़मं चेदं जगन्नारायणोद्धवम्,ऋषि, पितर, देवता, पञठ्च महाभूत, धातुएँ और स्थावर-जंगमात्मक सम्पूर्ण जगत्--ये सब नारायणसे ही उत्पन्न हुए हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଋଷି, ପିତୃ, ଦେବ, ମହାଭୂତ, ଧାତୁ; ଏବଂ ଜଡ-ଚେତନ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍—ସବୁ ନାରାୟଣରୁ ଉଦ୍ଭବିତ।
Verse 139
योगो ज्ञानं तथा सांख्यं विद्या शिल्पादि कर्म च | वेदा: शास्त्राणि विज्ञानमेतत् सर्व जनार्दनात्,योग, ज्ञान, सांख्य, विद्याएँ, शिल्प आदि कर्म, वेद, शास्त्र और विज्ञान--ये सब विष्णुसे उत्पन्न हुए हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୋଗ, ଜ୍ଞାନ, ସାଂଖ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ବିଦ୍ୟା, ଶିଳ୍ପାଦି କର୍ମ, ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବିଜ୍ଞାନ—ଏ ସବୁ ଜନାର୍ଦନ (ବିଷ୍ଣୁ) ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
Verse 140
एको विष्णुर्महदभूतं पृथग्भूतान्यनेकश: । त्रीललोकान् व्याप्य भूतात्मा भुछुक्ते विश्वभुगव्यय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅବ୍ୟୟ ବିଷ୍ଣୁ ଏକମାତ୍ର; ସେଇ ମହଦ୍ଭୂତ (ସମଗ୍ର ଜଗତ) ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନେକ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଭୂତଜାତିର ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତ୍ରିଲୋକକୁ ବ୍ୟାପି ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ରୂପେ ସେ ବିଶ୍ୱଭୋକ୍ତା।
Verse 141
इमं स्तवं भगवतो विष्णोव्यसेन कीर्तितम् । पठेद् य इच्छेत् पुरुष: श्रेय: प्राप्तुं सुखानि च,जो पुरुष परम श्रेय और सुख पाना चाहता हो, वह भगवान् व्यासजीके कहे हुए इस विष्णुसहसख्रनामस्तोत्रका पाठ करे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ପୁରୁଷ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଓ ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୀର୍ତ୍ତିତ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ସ୍ତବ ପାଠ କରୁ।
Verse 142
विश्वेश्वरमजं देव॑ जगत: प्रभवाप्ययम् । भजन्ति ये पुष्कराक्षं न ते यान्ति पराभवम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଅଜ, ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ପଦ୍ମନୟନ ଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ପରାଭବକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 149
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्रयां संहितायां वैयासिक्यामनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विष्णुसहस्रनामक थने एकोनपञ्चाशदधिकशततमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତରେ—ବ୍ୟାସକୃତ ଶତସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାରେ—ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିଷ୍ଣୁସହସ୍ରନାମକଥନ ବିଷୟକ ଏକଶେ ଉଣଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 331
वेद्यो वैद्य: सदायोगी वीरहा माधवो मधु: । अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबल:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ବେଦଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ, ସତ୍ୟ ବୈଦ୍ୟ, ସଦା ଯୋଗସ୍ଥ; ବୀରହନ୍ତା; ମାଧବ, ମଧୁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, ମହାମାୟାଧାରୀ, ମହୋତ୍ସାହୀ ଓ ମହାବଳୀ।
Verse 1310
अरौद्र: कुण्डली चक्री विक्रम्यूजितशासन: । शब्दातिग: शब्दसह: शिशिर: शर्वरीकर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ କ୍ରୋଧରେ ରୌଦ୍ର ନୁହେଁ; କୁଣ୍ଡଳଭୂଷିତ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ। ତାଙ୍କର ଶାସନ ପରାକ୍ରମରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସେ ଶବ୍ଦାତୀତ, ତଥାପି ଶବ୍ଦସହ; ସେ ଶୀତଳ, ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଏବଂ ରାତ୍ରିକର।