Previous Verse
Next Verse

Shloka 30

उपेन्द्रो वामन: प्रांशुरमोघ: शुचिरूर्जित: । अतीन्द्र: संग्रह: सर्गो धृतात्मा नियमो यम:

upendro vāmanaḥ prāṁśur amoghaḥ śucir ūrjitaḥ | atīndraḥ saṁgrahaḥ sargo dhṛtātmā niyamo yamaḥ ||

ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ଉପେନ୍ଦ୍ର, ସେ ବାମନ; ତ୍ରିବିକ୍ରମରୂପେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଲାଂଘି ପଦକ୍ଷେପ କରୁଥିବା ଉନ୍ନତ। ତାଙ୍କ କ୍ରିୟା ଅମୋଘ; ସେ ଶୁଚି—ସ୍ମରଣ, ସ୍ତୁତି ଓ ପୂଜା କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି; ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ। ସେ ଅତୀନ୍ଦ୍ର—ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ସେ ‘ସଂଗ୍ରହ’—ପ୍ରଳୟେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମେଟନ୍ତି; ସେ ‘ସର୍ଗ’—ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ। ସେ ଧୃତାତ୍ମା—ଅଜନ୍ମା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ‘ନିୟମ’—ଜୀବମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଯଥାଯଥ ସୀମାରେ ରଖନ୍ତି; ଏବଂ ସେ ‘ଯମ’—ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅନ୍ତର୍ନିୟନ୍ତା।

उपेन्द्रःUpendra (younger brother of Indra; Vishnu)
उपेन्द्रः:
Karta
TypeNoun
Rootउपेन्द्र
FormMasculine, Nominative, Singular
वामनःVamana (the dwarf incarnation)
वामनः:
Karta
TypeNoun
Rootवामन
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रांशुःlofty, very tall
प्रांशुः:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रांशु
FormMasculine, Nominative, Singular
अमोघःunfailing, never fruitless
अमोघः:
Karta
TypeAdjective
Rootअमोघ
FormMasculine, Nominative, Singular
शुचिःpure; purifier
शुचिः:
Karta
TypeAdjective
Rootशुचि
FormMasculine, Nominative, Singular
ऊर्जितःendowed with strength; mighty
ऊर्जितः:
Karta
TypeAdjective
Rootऊर्जित
FormMasculine, Nominative, Singular
अतीन्द्रःbeyond/surpassing Indra
अतीन्द्रः:
Karta
TypeAdjective
Rootअतीन्द्र
FormMasculine, Nominative, Singular
संग्रहःwithdrawal; gathering-in (at dissolution)
संग्रहः:
Karta
TypeNoun
Rootसंग्रह
FormMasculine, Nominative, Singular
सर्गःcreation; emanation
सर्गः:
Karta
TypeNoun
Rootसर्ग
FormMasculine, Nominative, Singular
धृतात्माself-controlled; steadfast-souled
धृतात्मा:
Karta
TypeAdjective
Rootधृतात्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
नियमःrestraint; regulation
नियमः:
Karta
TypeNoun
Rootनियम
FormMasculine, Nominative, Singular
यमःYama; controller; restraint
यमः:
Karta
TypeNoun
Rootयम
FormMasculine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
U
Upendra (Viṣṇu)
V
Vāmana (avatāra of Viṣṇu)
I
Indra
Y
Yama
T
Trivikrama (implied by prāṁśuḥ)

Educational Q&A

The verse teaches that the divine is not only an object of worship but also the very structure of moral and cosmic regulation: creation and dissolution, strength and purity, and especially niyama/yama—restraint and inner governance—by which beings are held to their proper dharma.

Bhīṣma is reciting a sequence of honorific names (epithets) of Viṣṇu, highlighting his avatāra as Vāmana/Trivikrama and his roles as purifier, supreme lord beyond Indra, creator, withdrawer at pralaya, and inner regulator (yama) who disciplines from within.