Rig Veda 3.2.15: Mandala 3, Sukta 2, Mantra 15

Sukta 3.2

Rishi: Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for Maṇḍala 3)

Devata: Agni (Hotṛ; household and universal priest)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Samhita Patha (Devanagari)

मन्द्रं होतारं शुचिमद्वयाविनं दमूनसमुक्थ्यं विश्वचर्षणिम् । रथं न चित्रं वपुषाय दर्शतं मनुर्हितं सदमिद्राय ईमहे ॥

Sanskrit recitationRig Veda 3.2.15

Transliteration

mandráṃ hotā́raṃ śucím ádvayāvinam damū́nasaṃ ukthyáṃ viśvá-carṣaṇim | ráthaṃ na citráṃ váp uṣāya darśatáṃ mánur-hitaṃ sád am íd rā́ya īmahe ||

Translation

आम्ही त्या आनंदमय अग्नीचे आवाहन करतो—शुचि होतृ, अद्वयगामी, गृहस्वामी, स्तुतीस योग्य, सर्व जनांत विश्वव्यापी कर्म करणारा। तो रथासारखा उज्ज्वल व अद्भुत, आत्मस्वरूपासाठी दर्शनीय आहे; मनूने स्थापित केलेला, इंद्रासाठी या सदनात सदा आम्ही त्यालाच ईमहे.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• मन्द्रम्: gladdening, pleasant
• मन्द्रम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
• Type: Adjective
• Root: मन्द्र- (प्रातिपदिक)

• होतारम्: the Hotṛ-priest (invoker)
• होतारम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: होतृ- (प्रातिपदिक; √हु ‘यजने/आह्वाने’)

• शुचिम्: pure, bright
• शुचिम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
• Type: Adjective
• Root: शुचि- (प्रातिपदिक)

• अद्वयाविनम्: free from duplicity; undeceiving
• अद्वयाविनम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
• Type: Adjective
• Root: अद्वयाविन्- (प्रातिपदिक; अ-द्वया ‘अद्वितीयता’ + -विन् ‘युक्त/धारिन्’)

• दमूनसम्: house-friend; lord of the house
• दमूनसम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
• Type: Noun/Adjective
• Root: दमूनस्- (प्रातिपदिक; दमू- ‘गृह/दम’ + नस्)

• उक्थ्यम्: worthy of hymns/recitations
• उक्थ्यम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
• Type: Adjective
• Root: उक्थ्य- (प्रातिपदिक; उक्थ ‘स्तोत्र’)

• विश्वचर्षणिम्: belonging to/benefiting all peoples
• विश्वचर्षणिम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
• Type: Adjective
• Root: विश्व-चर्षणि- (प्रातिपदिक; विश्व ‘सर्व’ + चर्षणि ‘जन/मानवसमूह’)

• रथम्: chariot
• रथम्: कर्म (उपमान-रूपेण)
• Type: Noun
• Root: रथ- (प्रातिपदिक)

• न: like, as
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)

• चित्रम्: bright, wondrous
• चित्रम्: कर्म (विशेषणः ‘रथम्’/उपमानस्य)
• Type: Adjective
• Root: चित्र- (प्रातिपदिक)

• वपुषाय: by (his) form/beauty
• वपुषाय: करण (हेतु/साधनभावः: ‘रूपेण/तेजसा’)
• Type: Noun
• Root: वपुस्- (प्रातिपदिक)

• दर्शतम्: good to see, splendid
• दर्शतम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
• Type: Adjective
• Root: दर्शत- (प्रातिपदिक; √दृश् ‘दर्शने’)

• मनुः: Manu (the archetypal man/ancestor)
• मनुः: कर्तृ (उपपद-कर्तृ: ‘मनुना/मनुष्या’ इत्यर्थे परम्परया)
• Type: Noun
• Root: मनु- (प्रातिपदिक)

• हितम्: appointed, established
• हितम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’: ‘मनुना निहितम्/स्थापितम्’)
• Type: Adjective (Participle)
• Root: हित- (कृदन्त; √धा ‘धारणे’ → धित/हित ‘स्थापित/निहित’)

• सदम्: always
• सदम्: अधिकरण (कालः)
• Type: Indeclinable
• Root: सदम् (अव्यय; ‘सदा/सततम्’)

• इद्: indeed, just
• इद्: —
• Type: Indeclinable
• Root: इद् (अव्यय/निपात)

• रायः: for wealth, for bounty
• रायः: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: राय्/रयि- (प्रातिपदिक)

• ईमहे: we seek, we strive for
• ईमहे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √यम् (आत्मनेपद; वेदिक ‘ईमहे’ = ‘यामहे/ईमहे’)