Rig Veda 1.116.14: Mandala 1, Sukta 116, Mantra 14

Sukta 1.116

Rishi: Kakṣīvant Dairghatamasa

Devata: Aśvinau (Nāsatyā)

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

आस्नो वृकस्य वर्तिकामभीके युवं नरा नासत्यामुमुक्तम् । उतो कविं पुरुभुजा युवं ह कृपमाणमकृणुतं विचक्षे ॥

Recitation with translationRig Veda 1.116.14

Transliteration

āsnó vṛ́kasya vártikām abhī́ke yuváṃ narā nāsatyā amumuktam | utó kavíṃ puru-bhujā yuváṃ ha kṛ́pamāṇam akṛṇutaṃ vi-cákṣe ||

Translation

लांडग्याच्या जबड्यांच्या अगदी जवळ, त्या भयावह सन्निकटतेत, हे नरा नासत्यौ, तुम्ही वर्तिका (बटेर) हिला मुक्त केले. आणि हे पुरुभुजौ, संकटात असलेल्या कवीला तुम्ही ‘विचक्षे’ (स्पष्ट-दृष्टी) केले—दुःखाचे विवेकमय दृष्टीत रूपांतर करून.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• आस्नः: from the mouth/jaws
• आस्नः: अपादान (वियोग/उद्गम-स्थान: ‘from the mouth/jaws’)
• Type: Noun
• Root: आस्न (प्रातिपदिक; ‘मुख/जिह्वा/आसन’ इत्यर्थे) अथवा ‘आस्’ धातु-निष्पन्नं नाम

• वृकस्य: of the wolf
• वृकस्य: सम्बन्ध (genitive qualifier of आस्नः)
• Type: Noun
• Root: वृक (प्रातिपदिक) ‘wolf’

• वर्तिकाम्: the quail (bird)
• वर्तिकाम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: वर्तिका (प्रातिपदिक) ‘quail/hen (small bird)’

• अभीके: nearby; in close proximity
• अभीके: अधिकरण
• Type: Indeclinable (locatival noun/adverbial) / Noun
• Root: अभीक (प्रातिपदिक) ‘near, in the presence; close at hand’

• युवम्: you two
• युवम्: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• नरा: O two heroes
• नरा: सम्बोधन
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक) ‘man, hero’

• नासत्या: O Nāsatyas (Aśvins)
• नासत्या: सम्बोधन
• Type: Noun
• Root: नासत्य (प्रातिपदिक; अश्विनौ)

• अमुमुक्तम्: you two released
• अमुमुक्तम्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: मुच् (धातु) ‘to release’ + उपसर्ग ‘अ’ (अ- = here as augment in injunctive/aorist tradition) ; रूपम्: aorist/preterite dual

• उतो: and also; moreover
• उतो: —
• Type: Indeclinable
• Root: उत (निपात) + उ (वैदिक संधि-रूप)

• कविम्: the seer/poet
• कविम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: कवि (प्रातिपदिक) ‘seer, poet’

• पुरुभुजा: O two of many helps
• पुरुभुजा: सम्बोधन
• Type: Adjective (epithet) / Noun
• Root: पुरु-भुज् (बहुव्रीहि/कर्मधारय-समास; ‘many-helping/with many aids’)

• युवम्: you two
• युवम्: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद्

• ह: indeed
• ह: —
• Type: Indeclinable
• Root: ह (निपात; emphatic)

• कृपमाणम्: lamenting; distressed
• कृपमाणम्: कर्म (कविम्-विशेषणम्)
• Type: Participle
• Root: कृप्/कृपाय् (धातु/प्रातिपदिक-आधार; ‘to lament, be distressed’) → वर्तमान कृदन्त

• अकृणुतम्: you two made
• अकृणुतम्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) ‘to make, do’

• विचक्षे: clear-sighted; discerning
• विचक्षे: कर्म-सम्बन्ध (object complement to अकृणुतम्)
• Type: Adjective (predicative) / Noun
• Root: वि-चक्ष् (धातु) ‘to see, perceive’ → नाम/विशेषण ‘विचक्ष’ (‘clear-sighted, discerning’)