Adhyaya 19

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे जम्बूद्वीपवर्णनं नामाष्टादशो ऽध्यायः सूत उवाच प्लक्षद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह संग्रहात् / शृणुतेमं यथातत्त्वं ब्रुवतो मे द्विजोत्तमाः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुषंगपादात ‘जंबूद्वीपवर्णन’ नावाचा अठरावा अध्याय. सूत म्हणाले— हे द्विजोत्तमांनो, आता मी येथे संक्षेपाने यथाविधि प्लक्षद्वीपाचे वर्णन करतो; माझे वचन तत्त्वतः ऐका.

Verse 2

जंबूद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः / विस्तराद्द्विगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः

जंबूद्वीपाच्या विस्ताराच्या दुप्पट याचा विस्तार आहे; आणि त्या विस्ताराच्या दुप्पटच याचा सर्वतोमुखी परिघ-परिणाह आहे.

Verse 3

तेनावृतः समुद्रो वै द्वीपेन लवणोदकः / तत्र पुण्या जनपदाश्चिरान्न म्रियते जनः

त्या द्वीपाने लवणोदक समुद्र वेढलेला आहे. तेथील जनपदे पुण्य आहेत; तेथे मनुष्य दीर्घकाळ मरण पावत नाही.

Verse 4

कृत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः / तत्रापि पर्वताः पुण्याः सप्तैव मणिभूषणाः

तेथे दुर्भिक्ष जणू होतच नाही; जरा व व्याधीचे भय कुठले? तेथे मण्यांनी भूषित असे सातच पुण्य पर्वत आहेत.

Verse 5

रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासां नामानि च बुवे / ब्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु सप्त सप्त तु पञ्चसु

रत्नाकर (समुद्र) तसेच नद्या—त्यांची नावे मी सांगतो. या प्लक्षद्वीपादी पाच द्वीपांत प्रत्येकी सात-सात आहेत.

Verse 6

ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः / प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्तद्वीपान् महा बलान्

प्रत्येक दिशेला सरळ पसरलेले वर्षपर्वत स्थित आहेत. आता प्लक्षद्वीपातील महाबलवान सात द्वीपांचे वर्णन मी करीन.

Verse 7

गोमेदको ऽत्र प्रथमः पर्वतो मेघसन्निभः / ख्यायते यस्य नाम्ना तु वर्षं गोमेदसंज्ञितम्

येथे पहिला ‘गोमेदक’ पर्वत आहे, जो मेघासारखा दिसतो. त्याच्या नावावरूनच हा प्रदेश ‘गोमेद-वर्ष’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 8

द्वितीयः पर्वतश्चन्द्रः सर्वौंष धिसमन्वितः / अश्विभ्याममृतस्यार्थमोषध्यो यत्र संभृताः

दुसरा ‘चंद्र’ पर्वत सर्व औषधींनी युक्त आहे. जिथे अश्विनीकुमारांनी अमृतासाठी औषधी संचित केल्या होत्या.

Verse 9

तृतीयो नारदो नाम दुर्गशैलो महोच्चयः / तत्राचले समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ

तिसरा पर्वत ‘नारद’ नावाचा, दुर्गम शैल व अतिउच्च आहे. त्या अचलावर पूर्वी ‘नारद’ नावाचे पर्वतसमूह उत्पन्न झाले.

Verse 10

चतुर्थस्तत्र वै शैलो दुदुंभिर्न्नाम नामतः / छन्दमृत्युः पुरा तस्मिन्दुन्दुभिः सादितः सुरैः

तेथे चौथा पर्वत ‘दुदुम्भि’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. पूर्वी त्या ठिकाणी ‘छन्दमृत्यु’ नामक असुराला देवांनी दुन्दुभि द्वारा पराभूत केले.

Verse 11

रज्जुदोलोरुकामं यः शाल्मलिश्चासुरान्तकृत् / पञ्चमः सोमको नाम देवैर्यत्रामृतं पुरा

जो रज्जुदोल्यासारखा उंच व रम्य आहे आणि ‘शाल्मली’ हा असुरसंहारक वृक्ष ज्याठिकाणी आहे—तो पाचवा ‘सोमक’ म्हणून ओळखला जातो; जिथे देवांनी पूर्वी अमृत ठेवले होते.

Verse 12

संभृतं चाहृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता / षष्टस्तु सुमना नाम सप्तमर्षभ उच्यते

मातेच्या हितासाठी गरुडाने (अमृत) संचितही केले आणि आणूनही दिले. सहावा ‘सुमना’ नावाचा, आणि सातवा ‘ऋषभ’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 13

हिरण्यक्षो वराहेण तस्मिञ्छैले निषूदितः / वैभ्राजः सप्तमस्तत्र भ्राजिष्णुः स्फाटिको महान्

त्याच शैलावर वराहाने हिरण्याक्षाचा वध केला. तेथे सातवा ‘वैभ्राज’ आहे—तेजस्वी, महान आणि स्फटिकासारखा उजळ.

Verse 14

अर्चिर्भिर्भ्राजते यस्माद्वैभ्राजस्तेन संस्मृतः / तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि नामतस्तु यथाक्रमम्

तो ज्वालांसारख्या किरणांनी झळाळतो म्हणून त्याला ‘वैभ्राज’ म्हणतात. आता मी त्यांच्या वर्षांची नावे क्रमाने सांगतो.

Verse 15

गोमेदं प्रथमं वर्षं नाम्नाशान्तभयं स्मृतम् / चन्द्रस्य शिशिरं नाम नारदस्य सुखोदयम्

गोमेद हे पहिले वर्ष ‘शांतभय’ या नावाने स्मृत आहे; चंद्राचे वर्ष ‘शिशिर’ आणि नारदाचे ‘सुखोदय’ असे नाम आहे।

Verse 16

आनन्दं दुन्दुभेर्वर्षं सोमकस्यशिवं स्मृतम् / क्षेमकं वृषभस्यापि वैभ्राजस्य ध्रुवं तथा

दुन्दुभीचे वर्ष ‘आनंद’ आणि सोमकाचे ‘शिव’ असे स्मृत आहे; वृषभाचे ‘क्षेमक’ तसेच वैभ्राजाचे ‘ध्रुव’ही मानले जाते।

Verse 17

एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः / विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह

या प्रदेशांत देवगंधर्व, सिद्ध आणि चारण यांच्यासह विहार करतात व रमतात; आणि त्यांच्यासह ते प्रत्यक्ष दिसूनही येतात।

Verse 18

तेषां नद्यस्तु सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः / नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि सप्तगङ्गास्तपोधनाः

त्यांच्या नद्या प्रत्येक वर्षात समुद्रास जाणाऱ्या केवळ सातच आहेत; हे तपोधन, त्या सात गंगांची नावे मी सांगतो।

Verse 19

अनुतप्तासुखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः / अमृता सुकृता चैव सप्तैताः सरितां वराः

अनुतप्ता, सुखी, विपाशा, त्रिदिवा, क्रमु, अमृता आणि सुकृता—या सातही श्रेष्ठ नद्या आहेत।

Verse 20

अभिगच्छन्ति ता नद्यस्ताभ्यश्चान्याः सहस्रशः / बहूदका ह्योघवत्यो यतो वर्षति वासवः

त्या नद्या तेथे येऊन मिळतात आणि त्यांच्यापासून हजारो इतर नद्याही. वासव (इंद्र) वर्षा करीत असल्याने त्या भरपूर जलयुक्त व प्रचंड प्रवाहमान होतात.

Verse 21

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीजनपदास्तु ते / शुभाः शान्तभयाश्चैव प्रमुदं शैशिराः शिवाः

त्या नद्यांचे जल तेथील नदीकाठच्या जनपदांतील लोक सदैव आनंदाने पितात. ते प्रदेश शुभ, भयशांत, प्रमोदपूर्ण, शीतल व कल्याणकारी आहेत.

Verse 22

आनन्दाश्च सुखाश्चैव क्षेमकाश्च ध्रुवैः सह / वर्णाश्रमाचारयुता प्रजास्तेष्ववधिष्ठिताः

ते लोक आनंदी, सुखी आणि ध्रुवासह क्षेमयुक्त स्थितीत आहेत. वर्णाश्रमधर्माच्या आचारांनी युक्त प्रजा तेथे सुव्यवस्थितपणे वसलेली आहे.

Verse 23

सर्वे त्वरोगाः सुबलाः प्रजाश्चामयव र्जिताः / अवसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी न च

तेथे सर्वजण त्वरोगरहित, सबळ आणि व्याधिमुक्त आहेत. तेथे अवसर्पिणी (अवनती) नाही आणि उत्सर्पिणी (उन्नती)ही नाही.

Verse 24

न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित् / त्रेतायुगसमः कालः सर्वदा तत्र वर्त्तते

तेथे कुठेही चतुर्युगांनी घडलेली युगावस्था नाही. तेथे सदैव त्रेतायुगासमान काळच प्रवर्ततो.

Verse 25

प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः पञ्चस्वेतेषु सर्वशः / देशस्यानुविधानेन कालस्यानुविधाः स्मृताः

प्लक्षद्वीप इत्यादी त्या पाचही द्वीपांत सर्वत्र, देशाच्या अनुरोधाने काळाचेही विभाग सांगितले आहेत—असे जाणावे।

Verse 26

पञ्चवर्षसहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः / सुरूपाश्च सुवेषाश्च ह्यरोगा बलिनस्तथा

त्या द्वीपांत मनुष्य पाच हजार वर्षे जगतात; ते सुरूप, सुवेष, निरोगी आणि बलवान असतात।

Verse 27

सुखमायुर्बलं रुपमारोग्यं धर्म एव च / प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः शाकद्वीपान्तिकेषु वै

सुख, आयुष्य, बळ, रूप, आरोग्य आणि धर्म—हे सर्व प्लक्षद्वीपापासून शाकद्वीपापर्यंतच्या प्रदेशांत ज्ञात आहे, असे जाणावे।

Verse 28

प्रक्षद्वीपः पृथुः श्रीमान्सर्वतो धनधान्यवान् / दिव्यौषधिफलोपेतः सर्वौंषधिवनस्पतिः

प्रक्षद्वीप विस्तीर्ण व श्रीमंत आहे, सर्वत्र धन-धान्याने परिपूर्ण आहे; दिव्य औषधींच्या फळांनी युक्त व सर्व औषधी-वनस्पतींनी समृद्ध आहे।

Verse 29

आवृतः पशुभिः सर्वैर्ग्राम्यारण्यैः सहस्रशः / जंबूवृक्षेम संख्यातस्तस्य मध्ये द्विजोत्तमाः

तो द्वीप हजारो संख्येने सर्व ग्राम्य व अरण्य पशूंनी वेढलेला आहे; तो जंबूवृक्षासमान मानला जातो, आणि त्याच्या मध्यभागी, हे द्विजोत्तमांनो! (अस्ति)।

Verse 30

प्लक्षो नाम महावृक्षस्तस्य नाम्ना स उच्यते / स तत्र पूज्यते स्थाने मध्ये जनपदस्य ह

प्लक्ष नावाचा एक महावृक्ष आहे; त्याच्याच नावाने तो ओळखला जातो. तो तेथे जनपदाच्या मध्यभागी असलेल्या स्थानी पूजिला जातो.

Verse 31

स चापीक्षुरसोदेन प्रक्षद्वीपः समावृतः / प्लक्षद्वीपसमेनैव वैपुल्यद्विस्तरेण तु

तो प्रक्षद्वीपही सर्व बाजूंनी इक्षुरसाच्या जलाने वेढलेला आहे. विस्ताराने तो प्लक्षद्वीपासारखाच विशाल आहे.

Verse 32

इत्येवं संनिवेशो वः प्लक्षद्वीपस्य कीर्तितः / आनुपूर्व्यात्समासेन शाल्मलं तु निबोधत

अशा प्रकारे तुम्हाला प्लक्षद्वीपाची रचना सांगितली. आता क्रमाने संक्षेपात शाल्मल द्वीप जाणून घ्या.

Verse 33

ततस्तृतीयं वक्ष्यामि शाल्मलं द्वीपसुत्तमम् / शाल्मलेन समुद्रस्तु द्वीपेनेक्षुरसोदकः

आता मी तिसरा, श्रेष्ठ द्वीप—शाल्मल—वर्णन करतो. शाल्मल द्वीपाभोवती इक्षुरसाच्या जलाचा समुद्र आहे.

Verse 34

प्लक्षद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन समावृतः / तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः

तो प्लक्षद्वीपाच्या विस्ताराच्या दुप्पट परिमाणाने व्यापलेला आहे. तेथेही सात पर्वत आहेत; ते रत्नांच्या खाणी म्हणून जाणावे.

Verse 35

रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां वर्षेषु सप्तसु / प्रथमः सूर्यसंकाशः कुमुदो नाम पर्वतः

त्या सात वर्षांत रत्नाकर व नद्या आहेत. त्यांतील पहिला सूर्यसमान तेजस्वी ‘कुमुद’ नावाचा पर्वत आहे.

Verse 36

सर्वधातुमयैः शृङ्गैः शिलाजालसमाकुलैः / द्वितीयः पर्वतश्चात्र ह्युत्तमो नाम विश्रुतः

सर्व धातूंनी बनलेल्या शिखरांनी व शिळांच्या जाळ्याने भरलेला येथे दुसरा पर्वत ‘उत्तम’ नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 37

हरितालमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति / तृतियः पर्वतस्तत्र बलाहक इति श्रुतः

हरितालमय शिखरांनी आकाश झाकून उभा असलेला तिथला तिसरा पर्वत ‘बलाहक’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 38

जात्यञ्जनमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति / चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्र सा वै सहोषधिः

जात्यञ्जनमय शिखरांनी आकाश झाकून उभा असलेला चौथा पर्वत ‘द्रोण’ आहे; जिथे ती दिव्य ‘सहोषधि’ आहे.

Verse 39

विशल्यकरणी चैव मृतसञ्जीविनी तथा / कङ्कस्तु पञ्चमस्तत्र पर्वतः सुमहोदयः

तिथे ‘विशल्यकरणी’ आणि ‘मृतसञ्जीविनी’ही आहेत; आणि पाचवा पर्वत ‘कङ्क’ आहे, ज्याचा उदय अत्यंत महान आहे.

Verse 40

नित्यपुष्पफलोपेतो वृक्षवीरुत्समावृतः / षष्ठस्तु पर्वतस्तत्र महिषो मेघसन्निभः

तो पर्वत नित्य पुष्प-फळांनी युक्त असून वृक्ष-वेलींनी वेढलेला आहे. तेथे सहावा पर्वत ‘महिष’ असून तो मेघासारखा दिसतो.

Verse 41

यस्मिन्सो ऽग्निर्निवसति महिषो नाम वारिजः / सप्तमः पर्वतस्तत्र ककुद्मान्नाम भाष्यते

ज्यामध्ये अग्नी वास करतो, ते ‘महिष’ नावाचे वारिज (कमलज) आहे. तेथे सातवा पर्वत ‘ककुद्मान्’ या नावाने सांगितला जातो.

Verse 42

तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः / प्रजापतिमुपादाय प्रजाभ्यो विधिवत्स्वयम्

तेथे अनेक रत्नांचे रक्षण वासव (इंद्र) स्वतः करतो; प्रजापतीला घेऊन तो स्वतः विधिपूर्वक प्रजांसाठी व्यवस्था करतो.

Verse 43

इत्येते पर्वताः सप्त शाल्मले मणिभूषणाः / तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सर्पैव तु शुभानि वै

अशा रीतीने शाल्मलीत हे सात पर्वत मण्यांनी भूषित आहेत. आता मी त्यांच्या वर्षांचे (प्रदेशांचे) वर्णन करीन; ते सर्पासारखेच शुभ आहेत.

Verse 44

कुमुदस्य स्मृतं श्वेतमुत्तमस्य च लोहितम् / बलाहकस्य जीमूतं द्रोणस्य हरितं स्मृतम्

कुमुदाचा वर्ण श्वेत सांगितला आहे आणि उत्तमाचा लोहित. बलाहकाचा वर्ण जीमूत (मेघ) समान, तर द्रोणाचा हरित वर्ण स्मृत आहे.

Verse 45

कङ्कस्य वैद्युतं नाम महिषस्य च मानसम् / ककुदः सुप्रदं नाम सप्तैतानि तु सप्तधा

कंकाचे नाव ‘वैद्युत’ आणि महिषाचे ‘मानसम्’ असे आहे. ककुदाचे नाव ‘सुप्रद’ म्हणतात; ही सात नावे सात प्रकारे मानली आहेत.

Verse 46

वर्षाणि पर्वताश्चैव नदीस्तेषु निबोधत / ज्योतिः शान्तिस्तथा तुष्टा चन्द्रा शुक्रा विमोचनी

तेथील वर्षे, पर्वत आणि नद्या ऐका: ज्योति, शांती, तुष्टा, चंद्रा, शुक्रा आणि विमोचनी.

Verse 47

निवृत्तिः सप्तमी तासां प्रतिवर्षं तु ताः स्मृताः / तासां समीपगाश्चान्याः शतशो ऽथ सहस्रशः

त्यांतील सातवी ‘निवृत्ती’ आहे; प्रत्येक वर्षात त्या अशाच स्मृत आहेत. त्यांच्या जवळ आणखी नद्या शेकडो व हजारो आहेत.

Verse 48

न संख्यां परिसंख्यातुं शक्नुयात्को ऽपि मानवः / इत्येष संनिवेशो वः शाल्मलस्य प्रकीर्त्तितः

कोणताही मनुष्य त्यांची संख्या पूर्णपणे मोजू शकत नाही. अशा रीतीने शाल्मल द्वीपाचा हा संनिवेश तुम्हाला कथन केला आहे.

Verse 49

प्लक्षवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये महा द्रुमः / शाल्मलिर्विपुलस्कन्धस्तस्य नाम्ना स उच्यते

त्याचे परिमाण प्लक्षवृक्षाने सांगितले आहे; त्याच्या मध्यभागी एक महावृक्ष आहे. विशाल खोड असलेला तो ‘शाल्मली’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याच नावाने तो प्रसिद्ध आहे.

Verse 50

शाल्मलस्तु समुद्रेण सुरोदेन समावृतः / विस्तराच्छाल्मलस्वैव समे न तु समन्ततः

शाल्मलद्वीप हा सुरोद नावाच्या समुद्राने वेढलेला आहे. विस्ताराने तो शाल्मलसमान आहे; परंतु सर्व बाजूंनी सर्वत्र समान नाही.

Verse 51

उत्तरेषु तु धर्मज्ञाद्वीपेषु शृणुत प्रजाः / यथाश्रुतं यथान्यायं ब्रुवतो मे निबोधत

हे धर्मज्ञ! उत्तरेकडील द्वीपांचे वर्णन ऐका, हे प्रजाजनांनो. जसे मी ऐकले आहे आणि जसे न्याय्य आहे तसे सांगतो; माझे वचन लक्षपूर्वक जाणून घ्या.

Verse 52

कुशद्वीपं प्रवक्ष्यामि चतुर्थं तु समासतः / सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः

आता मी संक्षेपाने चौथा कुशद्वीप सांगतो. कुशद्वीप सर्व बाजूंनी सुरोदक समुद्राने वेढलेला आहे.

Verse 53

शाल्मलस्य तु विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः / सप्तैव च गिरींस्तत्र वर्ण्यमानान्निबोधत

शाल्मलद्वीपाच्या विस्तारापेक्षा हा सर्व बाजूंनी दुप्पट विस्ताराचा आहे. तेथे वर्णन होणारे सात पर्वतही जाणून घ्या.

Verse 54

कुशद्वीपे तु विज्ञेयः पर्वतो विद्रुमश्च यः / द्वीपस्य प्रथमस्तस्य द्वितीयो हेमपर्वतः

कुशद्वीपात ‘विद्रुम’ नावाचा पर्वत जाणून घ्यावा; तो त्या द्वीपाचा पहिला पर्वत आहे, आणि दुसरा ‘हेमपर्वत’ आहे.

Verse 55

तृतीयो द्युतिमान्नाम जीमूतसदृशो गिरिः / चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः

तिसरा पर्वत ‘द्युतिमान’ नावाचा, मेघासारखा आहे; चौथा ‘पुष्पवान’ आणि पाचवा ‘कुशेशय’ आहे.

Verse 56

षष्ठो हरिगिरिर्नाम सप्तमो मन्दरः स्मृतः / मन्दा इति ह्यपा नाम मन्दरो दारणादयम्

सहावा ‘हरिगिरी’ नावाचा आणि सातवा ‘मंदर’ म्हणून स्मृत आहे; ‘मंदा’ नावाची नदी आहे, आणि ‘मंदर’ धारणादि करणारा आहे.

Verse 57

तेषामन्तरविषकंभो द्विगुणः प्रविभागतः / उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्

त्यांच्यामधील अंतराचा विस्तार द्विगुण विभागलेला आहे; पहिले वर्ष ‘उद्भिद’ आणि दुसरे ‘वेणुमंडल’ आहे.

Verse 58

तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं लवणं समृतम् / पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्

तिसरे ‘रथाकार’ आणि चौथे ‘लवण’ म्हणून स्मृत आहे; पाचवे ‘धृतिमद्वर्ष’ आणि सहावे ‘प्रभाकर’ वर्ष आहे.

Verse 59

सप्तमं कपिलं नाम सर्वे ते वर्ष भावकाः / एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजास्तु जगदीश्वराः

सातवे ‘कपिल’ नावाचे आहे—हे सर्व वर्ष-प्रदेश आहेत; यांत देव व गंधर्व आहेत, आणि प्रजा जगदीश्वराच्या अधीन आहेत.

Verse 60

विहरन्ति रमन्ते च हृष्यमाणास्तु सर्वशः / न तेषु दस्यवः संति म्लेच्छ जातय एव च

ते सर्वत्र विहार करतात व आनंदित होतात. तेथे दस्यु नाहीत, तसेच म्लेच्छ जातीही नाहीत.

Verse 61

गौरप्रायो जनः सर्वः क्रमाच्च म्रियते तथा / तत्रापि नद्यः सप्तैव धूतपापाशिवा तथा

तेथील सर्व लोक प्रायः गौरवर्ण आहेत आणि क्रमाने तसेच मृत्यूस प्राप्त होतात. तेथेही सातच नद्या आहेत, ज्या पाप धुऊन कल्याण करतात.

Verse 62

पवित्रा संततिश्चैव विद्युद्दंभा मही तथा / अन्यास्ताभ्यो ऽपरिज्ञाताः शतशो ऽथ सहस्रशः

पवित्रा, संतति, विद्युद्दंभा आणि मही—या देखील (नद्या) आहेत. यांच्याव्यतिरिक्त शेकडो-हजारो इतर, अपरिचित (नद्या) आहेत.

Verse 63

अभिगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः / घृतोदेन कुशद्वीपो बाह्यतः परिवारितः

त्या सर्व (नद्या) जिथे इंद्र वर्षा करतो तिथे जाऊन मिळतात. कुशद्वीप बाहेरून घृतोद (तुपाच्या समुद्रा)ने वेढलेला आहे.

Verse 64

विज्ञेयः स तु विस्तारात्कुशद्वीपसमेन तु / इत्येष सन्निवेशो वः कुशद्वीपस्य कीर्त्तितः

त्याचा विस्तार कुशद्वीपाइतकाच जाणावा. अशा प्रकारे तुम्हाला कुशद्वीपाचा हा सन्निवेश सांगितला आहे.

Verse 65

क्रैञ्चद्वीपस्य विस्तारं वक्ष्याम्यहमतः परम् / कुशद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणः स तु वै स्मृतः

आता मी क्रैञ्चद्वीपाचा विस्तार सांगतो. तो कुशद्वीपाच्या विस्ताराच्या दुप्पट असा स्मृत आहे.

Verse 66

घृतोदकसमुद्रो वै क्रैञ्च द्वीपेन संयुतः / तस्मिन्द्वीपे नगश्रेष्ठः क्रैञ्चस्तु प्रथमो गिरिः

क्रैञ्चद्वीप घृतोदकसमुद्राने वेढलेला आहे. त्या द्वीपात पर्वतश्रेष्ठ ‘क्रैञ्च’ हा प्रथम गिरि आहे.

Verse 67

क्रैञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः / अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः

क्रैञ्चानंतर वामनक, वामनकानंतर अन्धकारक, आणि अन्धकारकानंतर ‘दिवावृत’ नावाचा पर्वत आहे.

Verse 68

दिवावृतः परश्चापि द्विविदो गिरिसत्तमः / द्विविदात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः

दिवावृतानंतर गिरिसत्तम द्विविद, आणि द्विविदानंतर पुण्डरीक नावाचा महागिरी आहे.

Verse 69

पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः / एते रत्नमयाः सप्त क्रैञ्चद्वीपस्य पर्वताः

पुण्डरीकानंतर ‘दुन्दुभिस्वन’ असे सांगितले आहे. हे क्रैञ्चद्वीपाचे सात रत्नमय पर्वत आहेत.

Verse 70

बहुपुष्पफलोपेतनानावृक्षलतावृताः / परस्परेण द्विगुणा विस्तृता हर्षवर्द्धनाः

ते अनेक पुष्प-फळांनी युक्त, नानाविध वृक्ष व लतांनी वेढलेले; परस्परांपेक्षा द्विगुण विस्तारलेले व हर्ष वाढविणारे आहेत.

Verse 71

वर्षाणि तत्र वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत / क्रैञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः

आता तेथील वर्षांची नावे सांगतो, ती जाणून घ्या—क्रैञ्चाचे ‘कुशल’ देश आणि वामनाचे ‘मनोनुग’।

Verse 72

मनोनुगात्परश्चोष्णस्तृतीयं वर्षमुच्यते / उष्णात्परः पीवरकः पीवरादन्धकारकः

मनोनुगानंतर ‘उष्ण’ हे तिसरे वर्ष म्हणतात; उष्णानंतर ‘पीवरक’ आणि पीवरकानंतर ‘अन्धकारक’।

Verse 73

अन्धकारात्परश्चापि मुनिदेशः स्मृतो बुधैः / मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः

अन्धकारकानंतरही ‘मुनिदेश’ असे बुधांनी सांगितले आहे; आणि मुनिदेशानंतर ‘दुन्दुभिस्वन’ असे (वर्ष) म्हटले जाते.

Verse 74

सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रयो जनः स्मतः / तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रतिवर्ष स्मृताः शुभाः

तो प्रदेश सिद्ध व चारणांनी भरलेला आहे; तेथील लोक प्रायः गौरवर्ण असे मानले गेले आहेत. तेथेही प्रत्येक वर्षात सातच शुभ नद्या स्मृत आहेत.

Verse 75

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा / ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः

गौरी, कुमुद्वती, संध्या, रात्रि, मनोजवा, ख्याति आणि पुंडरीका—गंगेचे हे सात प्रकार स्मरणात आहेत.

Verse 76

तासां सहस्रशश्चान्या नद्यो यास्तु समीपगाः / अभिगच्छन्ति ताः सर्वा विपुलाः सुबहूदकाः

त्यांच्या जवळ वाहणाऱ्या इतरही हजारो नद्या आहेत; त्या सर्व विशाल व भरपूर जलयुक्त होऊन त्यांच्यात येऊन मिळतात.

Verse 77

क्रैञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डौदकेन तु / आवृतः सर्वतः श्रीमान्क्रैञ्चद्वीपसमेन तु

क्रैञ्चद्वीप सर्व बाजूंनी दधिमंड-जलयुक्त समुद्राने वेढलेला आहे; तो श्रीमान् द्वीप सर्वत्र आपल्या सम विस्ताराने आवृत आहे.

Verse 78

प्लक्षद्वीपादयो ह्येते समासेन प्रकीर्त्तिताः / तेषां निसर्गोद्वीपानामानुपूर्व्येण सर्वशः

प्लक्षद्वीप इत्यादी हे सर्व संक्षेपाने सांगितले आहेत; त्या स्वभावसिद्ध द्वीपांचा क्रमाने सर्वथा (पुढे) वर्णन आहे.

Verse 79

न शक्यो विस्तराद्वक्तुं दिव्यवर्षशतैरपि / निसर्गो यः प्रजानां तु संहारो यश्च तासु वै

दिव्य वर्षांच्या शेकड्यांनीही विस्ताराने सांगणे शक्य नाही—त्यांत प्रजांचा जो सृष्टीक्रम आहे आणि जो संहारही आहे.

Verse 80

शाकद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह निश्चयात् / शृणुध्वं तु यथातथ्यं ब्रुवतो मे यथार्थवत्

मी येथे निश्चयपूर्वक शाकद्वीपाचे यथाविधि वर्णन करीन. माझे सत्य व यथार्थ वचन जसेच्या तसे ऐका.

Verse 81

क्रैञ्चद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः / परिवार्य समुद्रं स दधिमण्डोदकं स्थितः

क्रैञ्चद्वीपाच्या विस्तारापेक्षा शाकद्वीपाचा विस्तार दुप्पट आहे. तो दधिमंड-जलाच्या समुद्राने सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे.

Verse 82

तत्र पुण्या जनपदाश्चिरात्तु म्रियते जनः / कुत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः

तेथे पुण्य जनपदे आहेत; तेथे मनुष्य फार उशिरा मरण पावतो. तेथे दुर्भिक्ष कुठे, आणि जरा-व्याधीचे भय कुठे?

Verse 83

तत्रापि पर्वताः शभ्राः सप्तैव मणिभूषणाः / रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु

तेथेही मण्यांनी भूषित असे सात शुभ्र पर्वत आहेत; तसेच रत्नाकर आणि नद्या आहेत. त्यांची नावे माझ्याकडून ऐका.

Verse 84

देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते / प्रागायतः स सौवर्णो ह्युदयो नाम पर्वतः

देवर्षी व गंधर्वांनी युक्त पहिला पर्वत ‘मेरु’ म्हणून ओळखला जातो. पूर्वेकडे पसरलेला तो सुवर्णमय ‘उदय’ नावाचा पर्वत आहे.

Verse 85

वृष्ट्यर्थं जलदास्तत्र प्रभंवति च यान्ति च / तस्यापरेण सुमहाञ्जलधारो महागिरिः

वृष्टीसाठी तेथे मेघ उत्पन्न होतात आणि निघूनही जातात। त्याच्या पश्चिमेस जलधारांनी परिपूर्ण असा अतिमहान पर्वत आहे।

Verse 86

यतो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् / ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले प्रजास्विह

जिथून वासव (इंद्र) नित्य परम जल ग्रहण करतो, त्यातूनच येथे प्रजांसाठी वर्षाकाळी पाऊस उत्पन्न होतो.

Verse 87

तस्योत्तरे रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम् / रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः

त्याच्या उत्तरेस रैवतक आहे, जिथे नित्य प्रतिष्ठित आहे—आकाशातील ‘रेवती’ नक्षत्र; हा विधी पितामह (ब्रह्मा) यांनी केला आहे.

Verse 88

तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महागिरिः / तस्माच्छ्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल

त्याच्या पश्चिमेस ‘श्याम’ नावाचा अतिमहान पर्वत आहे. त्याच्यामुळेच, असे म्हणतात, या प्रजा पूर्वी श्यामवर्ण झाल्या.

Verse 89

तस्यापरेण सुमहान्नाजतो ऽस्तगिरिः स्मृतः / तस्यापरे चांबिकेयो दुर्गशैलो महागिरिः

त्याच्या पश्चिमेस ‘नाजत’ नावाचा अतिमहान अस्तगिरी प्रसिद्ध आहे. त्याच्याही पश्चिमेस अंबिकेय—दुर्गशैल नावाचा महागिरी आहे.

Verse 90

अंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौंषधिसमन्वितः / केसरी केसरयुतो यतो वायुः प्रजापतिः

अंबिकेयाच्या पलीकडे रम्य प्रदेश आहे, सर्व औषधींनी युक्त; केसरयुक्त केसरि पर्वताजवळ जिथे वायू प्रजापती वास करतो।

Verse 91

उदयात्प्रथमं वर्षं महात्तज्जलदं स्मृतम् / द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्

उदय पर्वतापासून पहिले वर्ष ‘महत्तज्जलद’ असे मानले जाते; आणि जलधारेचे दुसरे वर्ष ‘सुकुमार’ म्हणून स्मरले जाते।

Verse 92

रैवतस्य तु कौमारं श्यामस्य च मणीवकम् / अस्तस्यापि शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम्

रैवताचे वर्ष ‘कौमार’ आणि श्यामाचे ‘मणीवक’; तसेच अस्ताचे शुभ वर्ष ‘कुसुमोत्तर’ असे जाणावे।

Verse 93

अम्बिकेयस्य मोदाकं केसरस्य महाद्रुमम् / द्वीपस्य परिमाणं तु ह्रस्वदीर्घत्वमेव च

अंबिकेयाचे (वर्ष) ‘मोदाक’ आणि केसराचे ‘महाद्रुम’; तसेच द्वीपाचे परिमाण—त्याची ह्रस्वता व दीर्घता—हेही (वर्णनीय) आहे।

Verse 94

क्रैञ्चद्वीपेन विख्यातं तस्य केतुर्महाद्रुमः / शाको नाम महोत्सेधस्तस्य पूज्या महानुगाः

तो ‘क्रैञ्चद्वीप’ म्हणून विख्यात आहे; त्याचा केतु (ध्वजचिन्ह) ‘महाद्रुम’ आहे। ‘शाक’ नावाचा त्याचा महान् उंच प्रदेश आहे; आणि त्याचे महानुग (अनुचर) पूज्य आहेत।

Verse 95

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः / नद्यश्चापि महापुण्या गङ्गाः सप्तविधास्तथा

तेथे पुण्य जनपदे आहेत, जे चातुर्वर्ण्याने युक्त आहेत; तसेच महापुण्य नद्या आहेत—गंगा सात प्रकारच्या आहेत।

Verse 96

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या / इक्षुश्च वेणुका चैव गभस्तिः सप्तमी तथा

सुकुमारी, कुमारी, नलिनी, वेणुका; इक्षु, वेणुका आणि सातवी गभस्ती—अशी नावे सांगितली आहेत।

Verse 97

नद्यश्चान्याः पुण्यजलाः शीततोयवहाः शुभाः / सहस्रशः समाख्याता यतो वर्षति वासवः

इतर नद्या देखील आहेत, ज्यांचे जल पुण्यकारक, शीतल व शुभ आहे; त्या सहस्रोंनी वर्णिल्या आहेत, कारण तेथे वासव (इंद्र) वर्षा करतो।

Verse 98

न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च / शक्यं वै परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः

त्या पुण्य श्रेष्ठ नद्यांची नावेही, तसेच त्यांचे परिमाणही—अचूकपणे मोजणे शक्य नाही।

Verse 99

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते / शांशपायनविस्तीर्णो द्वीपो ऽसौ चक्रसंस्थितः

ते जनपद सदा आनंदित होऊन त्या नद्यांचे जल पितात; तो द्वीप शांशपायनाच्या विस्तारासारखा विस्तीर्ण असून चक्राकार स्थित आहे।

Verse 100

नदीजलैः प्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः / सर्वधातुविचित्रैश्च मणिविद्रुमभूषितैः

तो प्रदेश नदीजलांनी आच्छादित होता आणि मेघासारख्या पर्वतांनी वेढलेला होता; सर्व धातूंच्या वैचित्र्याने नटलेला व मणी-विद्रुमांनी (प्रवालांनी) भूषित होता।

Verse 101

नगरैश्चैव विविधैः स्फीतैर्जनपदैरपि / वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः समन्ताद्धनधान्यवान्

तो प्रदेश विविध नगरांनी व समृद्ध जनपदांनी युक्त होता; सर्वत्र पुष्प-फलांनी युक्त वृक्ष होते आणि तो धन-धान्याने परिपूर्ण होता।

Verse 102

क्षीरोदेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः / शाकद्वीपस्य विस्तारात्समेन तु समंन्ततः

तो सर्व बाजूंनी क्षीरोद (दुग्धसागर) समुद्राने वेढलेला होता; आणि शाकद्वीपाचा विस्तार सर्वत्र समप्रमाणात पसरलेला होता।

Verse 103

तस्मिञ्जनपदाः पुण्याः पर्वताः सरितः शुभाः / वर्णाश्रमसमाकीर्णा देशास्ते सप्त वै स्मृताः

तेथे पुण्य जनपद, पर्वत आणि शुभ नद्या होत्या; वर्ण-आश्रमांनी परिपूर्ण असे ते देश सात मानले गेले आहेत।

Verse 104

न संकरश्च तेष्वस्ति वर्णाश्रमकृतः क्वचित् / धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तसुखिताः प्रजाः

त्यांच्यात कुठेही वर्ण-आश्रमामुळे संकर नव्हता; आणि धर्माचे अविचल पालन असल्याने प्रजा एकान्त सुखी होती।

Verse 105

न तेषु लोभो माया वा हीर्षासूयाकृतः कुतः / विपर्ययो न तेष्वस्ति कालात्स्वाभाविकं परम्

त्यांच्यात लोभ नाही, माया नाही, ईर्ष्या-असूया कशी असावी? त्यांच्यात विपर्यास नाही; काळाच्या पलीकडे त्यांचा स्वाभाविक परम भाव आहे।

Verse 106

करावाप्तिर्न तेष्वस्ति न दण्डो न च दण्ड्यकाः / स्वधर्मेणैव धर्म ज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम्

त्यांच्यात कर-वसुली नाही, दंड नाही, दंड्यही नाहीत। धर्मज्ञ ते स्वधर्मानेच परस्परांचे रक्षण करतात।

Verse 107

एतावदेव शक्यं वै तस्मिन्द्वीपे प्रभाषितुम् / एतावदेव श्रोतव्यं शाकद्वीपनिवासिनाम्

त्या द्वीपाविषयी इतकेच सांगणे शक्य आहे। शाकद्वीपवासीयांविषयी इतकेच ऐकण्यास योग्य आहे।

Verse 108

पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रवक्ष्यामि निबोधत / पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः

आता मी सातवा द्वीप पुष्कर सांगतो, नीट ऐका। पुष्करद्वीपाच्या बाहेर क्षीरसागर त्याला सर्व बाजूंनी वेढून आहे।

Verse 109

शाकद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन संमततः / पुष्करे पर्वतः श्रीमानेक एव महाशिलः

शाकद्वीपाच्या विस्ताराच्या दुप्पट पुष्कर मानला आहे। पुष्करात ‘महाशिल’ नावाचा एकच श्रीमान पर्वत आहे।

Verse 110

चित्रैर्मणिमयैः शृङ्गैः शिलाजालैः समुच्छ्रितः / द्वीपस्य तस्य पूर्वर्द्धे चित्रसानुः स्थितो महान्

रत्नमय विचित्र शिखरे व शिळांच्या जाळ्यांनी उंचावलेला, त्या द्वीपाच्या पूर्वार्धात ‘चित्रसानु’ हा महान पर्वत स्थित आहे.

Verse 111

स मण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः / उर्द्धं चैव चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि महीतलात्

तो पंचवीस सहस्र मण्डलांपर्यंत विस्तीर्ण असून, भूमितलापासून बत्तीस सहस्र उंच उभा आहे.

Verse 112

द्वीपर्धस्य परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः / स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः

द्वीपाच्या अर्धभागाला वेढून असलेला ‘मानसोत्तर’ पर्वत किनाऱ्याजवळ असा स्थित आहे, जणू नवचंद्र उदयास आला आहे.

Verse 113

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः / तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

तो पन्नास सहस्र योजन उंच आहे; तितकाच विस्तीर्णही असून सर्व बाजूंनी पूर्ण गोलाकार आहे.

Verse 114

स एव द्वीपपश्चार्द्धे मानसः पृथिवीधरः / एक एव महासारः सन्निवेशो द्विधा कृतः

द्वीपाच्या पश्चिमार्धात तोच ‘मानस’ नावाचा पृथ्वीधर आहे; एकाच महान सारस्वरूप पर्वताचा सन्निवेश दोन भागांत केला आहे.

Verse 115

स्वादूदकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः / पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः

तो पुष्करद्वीप सर्व बाजूंनी मधुर जलाच्या समुद्राने वेढलेला आहे; आपल्या विस्तारामुळे तो सर्व दिशांनी विस्तीर्ण झाला आहे।

Verse 116

तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ / अभितो मानसस्याथ पर्वतस्य तु मण्डले

त्या द्वीपात दोन पुण्य व शुभ जनपद सांगितले आहेत; ते मानस पर्वताच्या मंडलाभोवती स्थित आहेत।

Verse 117

महावीतं तु यद्वर्ष बाह्यतो मानसस्य तत् / त्स्यैवाभ्यन्तरेणापि धातकीखण्डमुच्यते

मानस पर्वताच्या बाहेरचा जो वर्षभाग आहे तो ‘महावीत’ म्हणतात; आणि त्याचाच अंतर्भाग ‘धातकीखण्ड’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 118

दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवति मानवाः / अरोगाः सुखबाहुल्या मानसीं सिद्धिमास्थिताः

तेथे मानव दहा हजार वर्षे जगतात; ते निरोगी, सुखसमृद्ध आणि मानसी सिद्धी प्राप्त केलेले असतात।

Verse 119

मससायुश्च रूपं च तस्मिन्वर्षद्वये स्मृतम् / अधमोत्तमा न तेष्वस्ति तुल्यास्ते रूपशीलतः

त्या दोन्ही वर्षांत आयुष्य व रूप समान सांगितले आहे; त्यांच्यात नीच-श्रेष्ठ भेद नाही—रूप व शीलाने सर्व समान आहेत।

Verse 120

न तत्र दस्युर्दमको नेर्ष्यासूया भयं तथा / निग्रहो न च दण्डो ऽस्ति न लोभो न परिग्रहः

तेथे न दस्यु आहेत, न दमन करणारे; न ईर्ष्या‑असूया, न भय. न निग्रह आहे, न दंड; न लोभ, न परिग्रह.

Verse 121

सत्यानृतं न तत्रास्ति धर्माधर्मौं तथैव च / वर्णाश्रमौ वा वार्ता वा पाशुपाल्यं वणिक्पथः

तेथे सत्य‑असत्य नाही, धर्म‑अधर्मही नाही. वर्ण‑आश्रम व्यवस्था नाही, शेती‑वार्ता नाही; पशुपालन नाही, व्यापारमार्गही नाही.

Verse 122

त्रयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा शिल्पमेव च / वर्षद्वये सर्वमेतत्पुष्करस्य न विद्यते

तेथे त्रयी‑विद्या नाही, दंडनीतीही नाही; शुश्रूषा नाही, शिल्पही नाही. पुष्कराच्या त्या द्विवर्षीय प्रदेशात हे सर्व आढळत नाही.

Verse 123

न तत्र वर्षं नद्यो वा शीतोष्णं वापि विद्यते / उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च

तेथे पाऊस नाही, नद्या नाहीत; शीत‑उष्ण भेदही नाही. तेथे जलयुक्त वनस्पती आहेत आणि पर्वतांतील झरे वाहतात.

Verse 124

उत्तराणां कुरूणां च तुल्यकालो जनस्तथा / सर्वर्त्तुसुसुखस्तत्र जराक्रमविवर्जितः

तेथील लोक उत्तरकुरूंप्रमाणेच समान काल‑स्वभावाचे आहेत; ते सर्व ऋतूंमध्ये सुखी असून जरेच्या क्रमापासून मुक्त आहेत.

Verse 125

इत्येष धातकीखण्डे महा वीते तथैव च / आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्त्तितः

अशा रीतीने धातकीखंडात आणि महावीतातही पुष्कराचे संपूर्ण विधान क्रमाने वर्णिले आहे.

Verse 126

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः / विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु

स्वादु जलाच्या समुद्राने पुष्कर वेढलेला आहे; त्याचा विस्तार व मंडलही पुष्कराइतकेच आहे.

Verse 127

एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः / द्वीपस्यानन्तरो यस्तु सामुद्रस्तत्समस्तु सः

अशा प्रकारे द्वीप सात-सात समुद्रांनी वेढलेले आहेत; प्रत्येक द्वीपानंतरचा समुद्र त्या द्वीपासमान आहे.

Verse 128

एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परात् / अपां चैव समुद्रेकात्सामुद्र इति संज्ञितः

अशा रीतीने द्वीप व समुद्रांची वाढ परस्पर क्रमाने जाणावी; पाण्याच्या समुद्रापासून असल्याने तो ‘सामुद्र’ म्हणतात.

Verse 129

विशन्तिर्निवसंत्यस्मिन्प्रजा यस्माच्चतुर्विधाः / तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदं यतः

कारण येथे चार प्रकारच्या प्रजा येऊन वास करतात, म्हणून याला ‘वर्ष’ म्हटले आहे; हे प्रजांना सुख देणारे आहे.

Verse 130

ऋष इत्येष रमणे वृषशक्तिप्रबन्धने / रतिप्रबधनात्मिद्धं वर्षं तत्तेषु तेन वै

रमणात ‘ऋष’ असे हे नाव, वृषशक्तीचे बंधन घडविणारे; म्हणूनच त्यांच्यात तो वर्ष रति-प्रबंधक-स्वरूप म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 131

शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्ध्या समुद्रः पूर्यते सदा / प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयते ऽस्तमिते खगे

शुक्ल पक्षात चंद्रवृद्धीने समुद्र सदैव भरतो; आणि बहुल (कृष्ण) पक्षात क्षीण होत होत, चंद्र अस्ताला गेल्यावर तो कमी होतो.

Verse 132

आपूर्यमाणो ह्युदधिः स्वत एवाभिपूर्यते / तथोपक्षीयमाणे ऽपि स्वात्मन्येवावकृष्यते

भरत असलेला समुद्र स्वतःहूनच पूर्ण होतो; आणि कमी होत असतानाही तो आपल्या स्वस्वरूपातच आकुंचित होतो.

Verse 133

उखास्थमग्निसंयोगादुद्रिक्तं दृश्यते यथा / महोदधिगतं तोयं स्वत उद्रिच्यते तथा

जसे उख्यातील अग्नीच्या संयोगाने द्रव उफाळून दिसतो, तसेच महोदधीतले पाणीही स्वतःहून उचंबळते.

Verse 134

अन्यूनानतिरिक्तांश्च वर्न्द्वत्यापो ह्रसंति च / उदयास्तमये त्विन्दौ पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

चंद्राच्या उदय-अस्ताच्या वेळी, शुक्ल व कृष्ण दोन्ही पक्षांत पाणी न कमी न जास्त; सम प्रमाणात ते घटते-बढते.

Verse 135

क्षयवृद्धत्वमुदधेः सोमवृद्धिक्षयात्पुनः / दशोत्तराणि पञ्चैव ह्यङ्गुलानि शतानि च

चंद्राच्या वाढ‑क्षयामुळे समुद्रालाही क्षय‑वृद्धी होते; ती पाचशे अङ्गुळे आणि त्यावर दहा अधिक अशी मानली आहे.

Verse 136

अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः सामुद्रीणां तु पर्वसु / द्विराप्कत्वात्स्मृता द्वीपाः सर्वतश्चोदकावृताः

समुद्रांच्या पर्वकाळांत पाण्याची वाढ व घट दिसते; द्वीप ‘द्विराप्क’ म्हणून स्मृत आहेत, कारण ते सर्व बाजूंनी जलाने वेढलेले आहेत.

Verse 137

उदकस्यायनं यस्मात्तस्मादुदधिरुच्यते / अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

जिथे जलाचे आयन (आश्रय/गमन) आहे म्हणून त्याला ‘उदधि’ म्हणतात; पर्व नसलेले ‘गिरि’, आणि पर्वांनी युक्त ते ‘पर्वत’ म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 138

प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतस्तेन चौच्यते / शाल्मलिः शाल्मले द्वीपे पूज्यते सुमहाव्रतैः

प्लक्षद्वीपात ‘गोमेद’ नावाचा पर्वत आहे, म्हणून तो तसाच ओळखला जातो; शाल्मलद्वीपात ‘शाल्मली’ वृक्ष महान व्रतधारी लोक पूजतात.

Verse 139

कुशद्वीपे कुशस्तंबस्तस्यनाम्ना स उच्यते / क्रैञ्चद्वीपे गिरिः कैञ्चो मध्ये जनपदस्य ह

कुशद्वीपात ‘कुशस्तंब’ आहे, त्याच्या नावानेच तो ओळखला जातो; क्रैञ्चद्वीपात ‘कैञ्च’ नावाचा गिरि त्या जनपदाच्या मध्यभागी आहे.

Verse 140

शाकद्वीपे द्रुमः शाकस्तस्य नाम्ना स उच्यते / न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्रत्यैः स नमस्कृतः

शाकद्वीपात ‘शाक’ नावाचा वृक्ष प्रसिद्ध आहे; आणि पुष्करद्वीपात ‘न्यग्रोध’ (वड) वृक्ष असून तेथील लोक त्यास नमस्कार करतात।

Verse 141

महादेवः पूज्यते तु ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः / तस्मिन्नि वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्द्धं प्रजापतिः

तेथे महादेवाची पूजा होते; आणि त्रिभुवनेश्वर ब्रह्माही पूज्य आहेत। त्या लोकात प्रजापती ब्रह्मा साध्यांसह निवास करतात।

Verse 142

उपासंते तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः / स तत्र पूज्यते चैव देवेर्देवोतमोतमः

तेथे तेहतीस देव महर्षींंसह उपासना करतात; आणि तेथेच देवांचा परम देव, सर्वोत्तम, पूजिला जातो।

Verse 143

जंबूद्वीपात्प्रवर्त्तन्ते रत्नानि विविधानि च / द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां क्रमतस्तु वै

जंबूद्वीपातून विविध प्रकारची रत्ने प्रवाहित होतात; आणि त्या सर्व द्वीपांत प्रजांची व्यवस्था क्रमाने असते।

Verse 144

सर्वशो ब्रह्मवर्येण सत्येन च दमेन च / आरोग्ययुःप्रमाणाभ्यां प्रमाणं द्विगुणं ततः

सर्व प्रकारे ब्रह्मचर्य, सत्य आणि दमन यांमुळे; तेथे आरोग्य व आयुष्याच्या मानाने (जीवनाचे) प्रमाण त्यापेक्षा दुप्पट होते।

Verse 145

एतस्मिन्पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयम् / गोपायति प्रजास्तत्र स्वयंभूर्जड पण्डिताः

या पुष्करद्वीपात सांगितलेले दोन वर्षप्रदेश आहेत; तेथे स्वयंभू (ब्रह्मा) प्रजांचे रक्षण करतो, आणि तेथे जड व पंडित दोघेही वास करतात।

Verse 146

ईश्वरो दण्डसुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः / स विष्णोः सचिवो देवः स पिता स पितामहः

दंड दृढपणे उचलणारा ईश्वर—त्रिभुवनाचा स्वामी ब्रह्मा—विष्णूचा देवस्वरूप सचिव आहे; तोच पिता, तोच पितामह आहे।

Verse 147

भोजनं चाप्रयत्नेन तत्र स्वयमुपस्थितम् / षड्रसं सुमहावीर्यं भुञ्जते तु प्रजाः सदा

तेथे प्रयत्न न करता भोजन आपोआप उपस्थित होते; सहा रसांनी युक्त, महान् बलदायक अन्न प्रजा सदैव भोगते।

Verse 148

परेण पुष्करस्यार्द्धे आवृत्यावस्थितो महान् / स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य तम्

पुष्कराच्या दुसऱ्या अर्धभागाच्या पलीकडे एक महान मधुरजल समुद्र आवरणासारखा स्थित आहे; तो त्याला सर्व बाजूंनी वेढून राहतो।

Verse 149

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः / काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वाह्येकशिलोपमा

त्याच्या पलीकडे एक महान लोकसंस्था दिसते; सुवर्णमयी, दुप्पट विस्तीर्ण ती भूमी सर्वत्र एकाच शिळेसारखी आहे।

Verse 150

तस्यापरेण शैलश्च पर्यासात्पस्मिण्डलः / प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते

त्याच्या पलीकडे सर्वत्र पसरलेला एक पर्वत आहे; तो प्रकाश व अप्रकाश यांची सीमा असल्याने त्याला ‘लोकालोक’ असे म्हणतात।

Verse 151

आलोकस्तस्य चार्वक्तु निरालोकस्ततः परम् / योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः समृतः

त्याचा ‘आलोक’ भाग या बाजूस आहे आणि त्यापुढे ‘निरालोक’; त्याची उंची दहा सहस्र योजन मानली आहे।

Verse 152

तावांश्च विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः / आलोको लोकवृत्तिस्थो निरालोको ह्यलौकिकः

त्याचा विस्तारही तितकाच असून तो पृथ्वीवर इच्छेनुसार संचार करतो; ‘आलोक’ लोकव्यवहारात आहे, पण ‘निरालोक’ अलौकिक आहे।

Verse 153

लोकार्द्धे संमिता लोका निरालोकास्तु बाह्यतः / लोकविस्तारमात्रं तु ह्यलोकः सर्वतो बहिः

लोकांचे परिमाण लोकविस्ताराच्या अर्ध्याइतके आहे; बाहेरच्या बाजूस ‘निरालोक’ आहेत; आणि ‘अलोक’ हा लोकविस्ताराइतकाच असून सर्व बाजूंनी बाहेर आहे।

Verse 154

परिच्छिन्नः समन्ताच्च उदकेनावृतस्तु सः / आलोकात्परतश्चापि ह्यण्डमा वृत्य तिष्ठति

तो सर्व बाजूंनी मर्यादित असून जलाने आच्छादित आहे; ‘आलोक’च्या पलीकडेही तो अंड (ब्रह्मांड) वेढून उभा आहे।

Verse 155

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी / भूर्लोको ऽथ भुवर्ल्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्तथा

या ब्रह्मांडाच्या अंतर्भागात हे लोक आणि सप्तद्वीपयुक्त मेदिनी आहे—भूर्लोक, मग भुवर्लोक, स्वर्लोक आणि तसेच महर्लोक।

Verse 156

जनस्तपस्तथा सत्यमेतावांल्लोकसंग्रहः / एतावानेव विज्ञेयो लोकान्तश्चैव यः परः

जनलोक, तपोलोक आणि सत्यलोक—इतकाच लोकसमूह आहे. एवढेच जाणावे; आणि याच्या पलीकडे जो परलोकान्त आहे तोही।

Verse 157

कुंभस्थायी भवेद्यादृवप्रतीच्यां दिशि चन्द्रमाः / आदितः शुक्लपक्षस्य वपुश्चाण्डस्य तद्विधम्

जसा प्रतीच्य (पश्चिम) दिशेत कुंभस्थ चंद्रमा शुक्लपक्षाच्या आरंभी दिसतो, तसाच या अंड (ब्रह्मांड)ाचा देहरूप सांगितले आहे।

Verse 158

अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः / तिर्यगूर्ध्वमधो वापि कारणस्याव्ययात्मनः

अशा प्रकारच्या अंडांची कोट्यवधी, सहस्रशः संख्या जाणावी—अव्यय कारणस्वरूपाच्या अधीन ती तिर्यक्, ऊर्ध्व व अधो दिशांतही आहे।

Verse 159

धरणैः प्राकृतैस्तत्तदावृतं प्रति सप्तभिः / दशाधिक्येन चान्योन्यं धारयन्ति परस्परम्

प्रत्येक (अंड) सात प्राकृत आवरणांनी वेढलेले आहे; आणि ती आवरणे परस्परांना धारण करतात, प्रत्येक पुढचे आधीपेक्षा दहापट अधिक असते।

Verse 160

परस्परावृताः सर्वे उत्पन्नाश्च परस्परम् / अण्डस्यास्य समन्तात्तु सन्निविष्टो घनोदधिः

सर्व परस्परांनी आवृत व परस्परांपासून उत्पन्न झाले; या ब्रह्मांड-अंडाभोवती घन समुद्र सर्वत्र स्थित आहे.

Verse 161

समन्तात्तु वनोदेन धार्यमाणः स तिष्टति / बाह्यतो घनतो यस्य तिर्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम्

तो सर्व बाजूंनी जलप्रवाहाने धारण केला जाऊन स्थिर राहतो; ज्याचे बाहेर घनतेने तिरकस व उर्ध्व दिशांनी मंडल आहे.

Verse 162

धार्यमाणं समन्तात्तु तिष्ठते यत्तु तेजसा / अयोगुडनिभो वाह्नः समन्ता न्मण्डलाकृतिः

जे तेजाने सर्व बाजूंनी धारण होऊन स्थित आहे—तो अग्नी लोखंडी गोळ्यासारखा, सर्वत्र मंडलाकार आहे.

Verse 163

समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति / घनवातं तथाकाशो दधानः खलु तिष्ठति

तो सर्व बाजूंनी घन वायूने धारण होऊन स्थिर असतो; आणि त्या घन वायूला धारण करणारे आकाशही निश्चयाने स्थिर असते.

Verse 164

भूतादिश्च तथा काशं भूतादिश्चाप्यसौ महान् / महाश्च सो ऽप्यनन्तेन ह्यव्यक्तेन तु धार्यते

भूतादि तत्त्व आकाशाला धारण करते आणि हा महान् तत्त्वही भूतादिने धारण होतो; तो महान् देखील अनंत अव्यक्ताने धारण केला जातो.

Verse 165

अनन्तमपरिव्यक्तं दशधा सूक्ष्ममेव च / अनन्तम कृतात्मानमनादिनिधनं च यत्

तो अनंत व अव्यक्त आहे, दहाप्रकारे सूक्ष्मही; तोच अनंत कृतात्मा, जो आदिरहित व अंतहीन आहे.

Verse 166

अनित्यं परतो ऽघोरमनालंबमनामयम् / नैकयोजनसाहस्रं विप्रकृष्टमनावृतम्

तो अनित्यापलीकडे, अघोर, निराधार व निरामय आहे; सहस्र योजने दूर, अत्यंत विलग व अनावृत आहे.

Verse 167

तम एव निरालोकममर्य्यादमदैशिकम् / देवानामप्यविदितं व्यवहारविवर्जितम्

तेच तम आहे—प्रकाशरहित, मर्यादारहित, दिशारहित; देवांनाही अज्ञात, आणि सर्व व्यवहारापासून परे.

Verse 168

तमसोंते च विश्यातमाकाशान्ते ह्यभास्वरम् / मर्यादायामनन्तस्य देवस्यायतनं महत्

तमाच्या अंतावर आणि आकाशाच्या सीमांती तो अभास्वर आहे; अनंत देवाच्या मर्यादेत तेथेच त्याचे महान आयतन आहे.

Verse 169

त्रिदशानामगम्यं ततस्थानं दिव्यमिति श्रुतिः / महतो देवदेवस्य मर्यादा या व्यवस्थिताः

श्रुती म्हणते, ते स्थान त्रिदशांनाही अगम्य व दिव्य आहे; ह्याच महादेवदेवाच्या स्थिर मर्यादा आहेत.

Verse 170

चन्द्रादित्यावधस्तात्तु ये लोकाः प्रथिता बुधैः / ते लोका इत्यभिहिता जगतस्च न संशयः

चंद्र व सूर्य यांच्या खाली जे लोक बुधांनी प्रसिद्ध केले आहेत, तेच ‘लोक’ म्हणून कथिले जातात; हेच जगत् आहे—यात संशय नाही।

Verse 171

रसातलतलाः सप्तसप्तैवोर्द्ध्वतलाश्च ये / सप्तस्कन्धस्तथा वायोः सब्रह्मसदना द्विजाः

हे द्विजांनो! रसातल इत्यादी सात अधस्तल आहेत आणि तसेच सात ऊर्ध्वतलही; तसेच वायूचे सात स्कंध आहेत, ब्रह्मसदनासह।

Verse 172

आपातालाद्दिवं यावदत्र पञ्चविधा गतिः / प्रमाणमेतज्जगत एष संसारसागरः

आपातालापासून स्वर्गापर्यंत येथे पाच प्रकारची गती आहे; हेच जगताचे प्रमाण—हा संसारसागर आहे।

Verse 173

अनाद्यन्तां व्रजन्त्येव नैकजातिसमुद्भवाः / विचित्रा जगतः सा वै प्रकृतिर्ब्रह्मणः स्थिता

अनेक जातींमधून उत्पन्न झालेले जीव अनादि-अंतहीन गतीतच चालत राहतात; जगताची ती विचित्र प्रकृती ब्रह्मात स्थित आहे।

Verse 174

यच्चैह दैविकं वाथ निसर्गं बहुविस्तरः / अतीन्द्रियेर्महाभागैः सिद्धैरपि न लक्षितः

आणि येथे जे दैविक किंवा नैसर्गिक असे अत्यंत विस्तीर्ण सृष्टीचे विस्तार आहे, तो इंद्रियांपलीकडचा आहे; महाभाग सिद्धांनाही तो पूर्णपणे लक्षात आला नाही।

Verse 175

पृथिव्यंब्वग्निवायूनां नभसस्तमसस्तथा / मानसस्य तु देहस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, आकाश व तम तसेच मनोमय देह—हे सर्व अनंताचेच स्वरूप आहे.

Verse 176

क्षयो वा परिणामो वा अन्तो वापि न विद्यते / अनन्त एष सर्वत्र एवं ज्ञानेषु पठ्यते

त्याचा न क्षय आहे, न परिवर्तन, न अंत; तो सर्वत्र अनंत आहे—असेच शास्त्रज्ञानात सांगितले आहे.

Verse 177

तस्य चोक्तं मया पूर्व तस्मिन्नामानुकीर्तने / यः पद्मनाभनाम्ना तु तत्कार्त्स्न्येन च कीर्त्तितः

त्याच्या नामकीर्तनात मी पूर्वीच सांगितले आहे—जो ‘पद्मनाभ’ या नावाने त्याच्या संपूर्ण महिमेसह कीर्तित झाला आहे.

Verse 178

स एव सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते / भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले

तोच सर्वत्र व्याप्त असून सर्व ठिकाणी पूज्य आहे—भूमीवर, रसातळात, आकाशात, वायूत आणि अग्नीत.

Verse 179

अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः / तथा तमसि विज्ञेय एष एव महाद्युतिः

सर्व समुद्रांत आणि स्वर्गातही—यात संशय नाही; तसेच तमातही तोच जाणावा—तोच महाद्युतिमान आहे.

Verse 180

अनेकधा विभक्ताङ्गो महायोगी जनार्दनः / सर्वलोकेषु लोकेश इज्यते बहुधा प्रभुः

अनेक प्रकारे विभक्त अवयव असलेले महायोगी जनार्दन, सर्व लोकांत लोकनाथ प्रभू म्हणून बहुविध रीतीने पूजिले जातात.

Verse 181

एवं परस्परोत्पन्न धार्यन्ते च परस्परम् / आधाराधेयभावेन विकारास्ते ऽविकारिणः

अशा रीतीने परस्परांतून उत्पन्न झालेले ते विकार परस्परांना धारण करतात; आधार-आधेय भावाने ते विकारी असूनही अविकारी तत्त्वावर अवलंबून आहेत.

Verse 182

पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम् / परस्परधिकाश्चैव प्रविष्टास्ते परस्परम्

पृथ्वी इत्यादी ते विकार परस्परांनी मर्यादितही आहेत आणि परस्परांपेक्षा अधिकही; ते एकमेकांत प्रवेश करून स्थित आहेत.

Verse 183

यस्मात्सृषटास्तु ते ऽन्योन्यं तस्मात्स्थैर्यमुपागताः / प्रागासन्नविशेषास्तु विशेषो ऽन्यविशेषणात्

कारण ते परस्परांतून सृष्ट झाले, म्हणून त्यांना स्थैर्य प्राप्त झाले; पूर्वी ते अविशेष होते, परंतु अन्याच्या विशेषणामुळे विशेषता प्रकट झाली.

Verse 184

पृथिव्याद्यास्तु वाद्यन्तापरिच्छिन्नास्त्रयस्तु ते / गुणोपचयसारेण परिच्छेदो विशेषतः

पृथ्वी इत्यादी तत्त्वे आरंभ-अंताने अपरिच्छिन्न आहेत; ती तीन गुणरूप आहेत. गुणसंचयाच्या सारामुळेच विशेषतः त्यांचा परिच्छेद ठरतो.

Verse 185

शेषाणां तु परिच्छेदः सौक्ष्म्यान्नेह विभाव्यते / भूतेभ्यः परतस्तेभ्यो व्यालोका सा धरा स्मृता

उरलेल्या तत्त्वांचा परिमाण त्यांच्या सूक्ष्मतेमुळे येथे ठरविता येत नाही. भूतांपलीकडे असलेली ती ‘व्यालोका’ धरा म्हणून स्मरली जाते.

Verse 186

भूतान्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः / पात्रे महति पात्राणि यथैवान्तर्गतानि तु

भूतें ‘व्यालोक-आकाशा’त सर्व बाजूंनी मर्यादित आहेत; जसे मोठ्या पात्रात लहान पात्रे आत सामावलेली असतात.

Verse 187

भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात् / तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गता मताः

परस्पर आधारामुळे ते एकमेकांपासून वेगळे होत नाहीत; तसेच ‘व्यालोक-आकाशा’त भेदही अंतर्गतच मानले आहेत.

Verse 188

कृत्त्नान्येतानि चत्वारि ह्यन्योन्यस्याधिकानि तु / यावदेतानि भूतानि तावदुत्पत्तिरुच्यते

ही चारही समग्र तत्त्वे परस्पर एकमेकांपेक्षा अधिक व्यापक आहेत. जितकी ही भूतें, तितकीच उत्पत्ती असे म्हटले जाते.

Verse 189

तन्तुनामिव संतारो भूतेष्वन्तर्गतो मतः / प्रत्या ख्याय तु भूतानि कार्योत्पर्त्तिन विद्यते

धाग्यांच्या विणीप्रमाणे हा प्रवाह भूतांमध्ये अंतर्गत मानला आहे. भूतांचे निरसन केले तर कार्योत्पत्ती उरत नाही.

Verse 190

तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्य्यात्मकास्तु ते / कारणात्मकास्तथैक स्युर्भेदा ये महदादयः

म्हणून कार्यस्वरूप भेद मर्यादित असे स्मृत आहेत; आणि महत् इत्यादी जे भेद, ते कारणस्वरूप असून एकाच तत्त्वात स्थित मानले जातात।

Verse 191

इत्येष संनिवेशो वै मया प्रोक्तो विभागशः / सप्तद्वीपसमुद्राड्यो याथातथ्यन वै द्विजाः

अशा रीतीने हा संनिवेश मी विभागानुसार सांगितला आहे—सप्तद्वीप व समुद्रांनी युक्त—हे द्विजांनो, यथार्थपणे।

Verse 192

विस्तरान्मण्डलाश्चैव प्रसंख्यानेन चैव हि / वैश्वरूप्रधानस्य परिणामैकदेशिकः

विस्ताराने मण्डले आणि गणनेनेही—हे वैश्वरूप प्रधानाच्या परिणामाचा केवळ एक अंशच आहे।

Verse 193

अधिष्ठितं भगवता यस्य सर्वमिदं जगत् / एवंभूतगणाः सप्त सन्निविष्टाः परस्परम्

ज्याच्या भगवदधिष्ठानाने हे सर्व जगत् स्थित आहे, असे सात गण परस्परांमध्ये एकमेकांत सन्निविष्ट आहेत।

Verse 194

एतावान्संनिवेशस्तु मया शक्यः प्रभाषितुम् / एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशे तु पार्थेवे

एवढाच संनिवेश मी सांगू शकतो; पार्थिव संनिवेशाविषयी एवढेच ऐकावे.

Verse 195

सप्त प्रकृतयस्त्वेता धारयन्ति परस्परम् / तास्त्वहं परिमाणेन नं संख्यातुमिहोत्सहे

या सात प्रकृती परस्परांना धारण करतात. त्यांचे परिमाण करून येथे मोजणे मला शक्य नाही.

Verse 196

असंख्याताः प्रकृतयस्तिर्य्यगूर्द्ध्वमधस्तथा / तारकासंनिवेशश्च यावद्दिव्यानुमण्डलम्

प्रकृती असंख्य आहेत—आडव्या, वरच्या व खालच्या दिशांतही. तारकांची रचना दिव्य मण्डलापर्यंत पसरलेली आहे.

Verse 197

पर्य्या यसन्निवेशस्तु भूमेस्तदनु मण्डलः / अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि कृथिव्या वै विचक्षणाः

भूमीच्या स्तरांची जी रचना आहे, त्यानंतर तिचे मण्डल आहे. आता पुढे, हे विचक्षणांनो, मी पृथ्वीच्या ऊर्ध्वभागाचे वर्णन करीन.