Adhyaya 193
Vana ParvaAdhyaya 19373 Verses

Adhyaya 193

Kuvalāśva’s Lineage and Uttaṅka’s Petition concerning Dhundhu (धुन्धु-प्रसङ्गः)

Upa-parva: Dhundhumāra-ākhyāna (Genealogy and the slaying of Dhundhu)

Mārkaṇḍeya recounts an Ikṣvāku genealogy: from Śaśāda to Kakutstha, Pṛthu, Viṣvagaśva, Ārdr(a), Yuvanāśva, Śrāvasta (founder of Śrāvastī), Bṛhadaśva, and finally Kuvalāśva, noted as surpassing his father in qualities and receiving consecration before Bṛhadaśva departs for austerities. The brahmin Uttaṅka learns of Bṛhadaśva’s forestward movement and intervenes, arguing that the highest dharma for a king is the safeguarding of subjects; the forest does not display this dharma as governance does. Uttaṅka describes a sandy ‘sea’ called Ujjānaka near his āśrama, where the subterranean asura Dhundhu—son of Madhu and Kaiṭabha—lies in severe austerity aimed at cosmic disruption. Dhundhu has obtained a boon of invulnerability against many classes of beings, and his annual exhalation generates immense dust, obscures the sun-path, and triggers week-long tremors and fiery, smoky turbulence. Uttaṅka requests Kuvalāśva to neutralize Dhundhu for the welfare of worlds, asserting the king’s adequacy for the task and noting a prior assurance that Viṣṇu’s tejas will empower the slayer. The chapter closes by stressing the extraordinary potency of Dhundhu, implying that only exceptional royal energy can accomplish the deed.

Chapter Arc: Markandeya, addressing the Kurus, invites the king to hear a wondrous account of Brahmanas—an episode where a ruler’s pride and a sage’s terrible vow collide in the deep forest. → In Ayodhya, the Ikshvaku king Parikshit rides out on the hunt and strays into a beautiful but ominous woodland. His retinue arrives; the forest seems inviting, yet the air thickens with unseen austerity. The narrative turns toward Mandraka’s royal house and the impending marriage of his daughter, while the shadow of the Brahmana Vamadeva’s power and the strange figures of Shala and Dala gather like storm-clouds around the king’s fate. → Vamadeva reveals the dread nature of a Brahmana’s vow: by his austerity he has unleashed fearsome, iron-hard, terrifying beings (yatudhanas/ghastly forces) to seize and bind the king. Parikshit, caught and unable to even release an arrow, confesses he cannot destroy what the sage has set in motion and begs that Vamadeva live long—acknowledging Brahmanical might over royal force. → The princess of Mandraka intervenes with a boon-request: let her intended husband be freed from sin and peril, and let auspiciousness protect him with sons and kin. The sage assents; Parikshit is released and restored, and in gratitude the king gives the princess (Vamya) in marriage with reverence—thus sealing reconciliation between kshatra power and brahmana tapas.

Shlokas

Verse 1

अपर अप हूँ... आपके आप: द्विनवर्त्याधेकशततमो< ध्याय: इक्ष्वाकुवंशी परीक्षित्‌का मण्ड्रकराजकी कन्यासे विवाह, शल और दलके चरित्र तथा वामदेव मुनिकी महत्ता वैशम्पायन उवाच भूय एव ब्राह्णमहाभाग्यं वत्कुमर्हसीत्यब्रवीत्‌ पाण्डवेयो मार्कण्डेयम्‌,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरने मुनिवर मार्कण्डेयसे कहा--'ब्रह्मन्‌! पुनः ब्राह्मणोंकी महिमाका वर्णन कीजिये”

Vaiśampāyana berkata: Kemudian putra Pāṇḍu, Yudhiṣṭhira, berkata kepada resi Mārkaṇḍeya, “Wahai Brahmana, engkau layak berbicara lagi—uraikan sekali lagi kebahagiaan agung dan kemuliaan para Brahmana.”

Verse 2

अथाचष्ट मार्कण्डेयो< पूर्वमिदं श्रूयतां ब्राह्मणानां चरितम्‌,तब मार्कण्डेयजीने कहा--'राजन्‌! ब्राह्मणोंक इस अद्भुत चरित्रका श्रवण करो

Lalu Mārkaṇḍeya berkata, “Wahai raja, mula-mula dengarkanlah kisah menakjubkan tentang laku para Brahmana ini.”

Verse 3

“अयोध्यायामिक्ष्वाकुकुलोद्वह: पार्थिव: परिक्षिन्नाम मृगयामगमत्‌,'अयोध्यापुरीमें इक्ष्वाकुकुलके धुरंधर वीर राजा परीक्षित्‌ रहते थे। वे एक दिन शिकार खेलनेके लिये गये

Di Ayodhyā hiduplah seorang raja bernama Parikṣit, pemangku utama wangsa Ikṣvāku. Pada suatu hari ia pergi berburu.

Verse 4

तमेकाश्वेन मृगमनुसरन्तं मृगो दूरमपाहरत्‌,उन्होंने एकमात्र अश्वकी सहायतासे एक हिंसक पशुका पीछा किया। वह पशु उन्हें बहुत दूर हटा ले गया

Dengan hanya seekor kuda ia mengejar hewan buruan itu; namun binatang itu menyeretnya semakin jauh ke pedalaman.

Verse 5

अध्वनि जातश्रम: क्षुत्तृष्णाभिभूतश्वैकस्मिन्‌ देशे नीलं गहनं वनखण्डमपश्यत्‌ ।। ५॥।। 'मार्ममें उन्हें बड़ी थकावट हुई और वे भूख-प्याससे व्याकुल हो गये। उसी समय उन्हें एक ओर नीले रंगका एक दूसरा वन दिखायी दिया, जो और भी घना था

Di perjalanan ia diliputi letih, serta dikuasai lapar dan dahaga. Saat itu, di suatu tempat, ia melihat sebidang rimba yang gelap kebiruan dan amat lebat. (5)

Verse 6

तच्च विवेश ततस्तस्य वनखण्डस्य मध्येडतीव रमणीयं सरो दृष्टवा साश्व एव व्यगाहत,“तत्पश्चात्‌ राजाने उसके भीतर प्रवेश किया। उस वनस्थलीके मध्यभागमें एक अत्यन्त रमणीय सरोवर था। उसे देखकर राजा घोड़ेसहित सरोवरके जलमें घुस गये

Kemudian sang raja memasuki petak hutan itu. Di tengah-tengahnya tampak sebuah telaga yang luar biasa indah; melihatnya, raja yang masih menunggang kuda langsung menerjang masuk ke dalam air.

Verse 7

अथाश्वस्त: स बिसमृणालमश्चायाग्रतो निक्षिप्य पुष्करिणीतीरे संविवेश | ततः शयानो मधुरं गीतमशूणोत्‌,“जल पीकर जब वे कुछ आश्वस्त हुए, तब घोड़ेके आगे कुछ कमलकी नालें डालकर स्वयं उस सरोवरके तटपर लेट गये। लेटे-ही-लेटे उनके कानोंमें कहींसे मधुर गीतकी ध्वनि सुनायी पड़ी

Setelah minum dan merasa agak lega, ia meletakkan beberapa tangkai teratai di depan kudanya, lalu berbaring di tepi telaga itu. Sambil berbaring, ia mendengar dari suatu arah nyanyian yang merdu.

Verse 8

स श्र॒ुत्वाचिन्तयन्नेह मनुष्यगतिं पश्यामि कस्य खल्वयं गीतशब्द इति,“उसे सुनकर राजा सोचने लगे कि “यहाँ मनुष्योंकी गति तो नहीं दिखायी देती। फिर यह किसके गीतका शब्द सुनायी देता है”

Mendengarnya, sang raja berpikir: “Di sini tak tampak jejak langkah manusia. Kalau begitu, suara nyanyian ini milik siapa?”

Verse 9

अथापश्यत्‌ कनन्‍्यां परमरूपदर्शनीयां पुष्पाण्यवचिन्वन्तीं गायन्तीं च । अथ सा राज्ञ: समीपे पर्यक्रामत्‌,“इतनेहीमें उनकी दृष्टि एक कन्यापर पड़ी, जो अपने परम सुन्दर रूपके कारण देखने ही योग्य थी। वह वनके फूल चुनती हुई गीत गा रही थी। धीरे-धीरे भ्रमण करती हुई वह राजाके समीप आ गयी

Tak lama kemudian ia melihat seorang gadis, elok rupanya dan memikat pandangan. Ia memetik bunga-bunga hutan sambil bernyanyi; berjalan berkeliling dengan lembut, ia pun mendekati sang raja.

Verse 10

तामब्रवीद्‌ राजा कस्यासि भद्रे का वा त्वमिति । सा प्रत्युवाच कन्याउस्मीति तां राजोवाचार्थी त्वयाहमिति,“तब राजाने उससे पूछा--'कल्याणी! तुम कौन और किसकी हो?” उसने उत्तर दिया--'मैं कन्या हूँ---अभी मेरा विवाह नहीं हुआ है।” तब राजाने उससे कहा--'भद्रे! मैं तुझे चाहता हूँ”

Maka raja berkata kepadanya, “Wahai yang mulia, siapakah engkau, dan milik siapakah engkau?” Ia menjawab, “Aku seorang gadis yang belum bersuami.” Lalu raja berkata, “Wahai yang elok, aku menginginkanmu; aku hendak meminangmu sebagai istri.”

Verse 11

अथोवाच कन्या समयेनाहं शक्‍या त्वया लब्धुं नान्यथेति राजा तां समयमपृच्छत्‌ । कन्योवाच नोदकं मे दर्शयितव्यमिति,“कन्या बोली” तुम मुझे एक शर्तके साथ पा सकते हो अन्यथा नहीं।” राजाने उससे वह शर्त पूछी। कनन्‍्याने कहा--“मुझे कभी जलका दर्शन न कराना'

Lalu sang gadis berkata, “Engkau hanya dapat memperolehkanku dengan satu syarat—selain itu tidak.” Sang raja menanyakan apa syarat itu. Sang gadis menjawab, “Jangan sekali-kali memperlihatkan air kepadaku.”

Verse 12

स राजा तां बाढमित्युक्त्वा तामुपयेमे कृतोद्धाहश्न राजा परीक्षित्‌ क्रीडमानो मुदा परमया युक्तस्तूष्णीं सड़म्य तया सहास्ते,“तब राजाने उससे “बहुत अच्छा” कहकर उससे (गान्धर्व) विवाह किया। विवाहके पश्चात्‌ राजा परीक्षित्‌ अत्यन्त आनन्दपूर्वक उसके साथ क्रीड़ा-विहार करने लगे और एकान्तमें मिलकर उसके साथ चुपचाप बैठे रहे

Sang raja menjawab, “Baik,” lalu menerima dia sebagai istri menurut tata Gandharwa. Setelah upacara pernikahan selesai, Raja Parīkṣit—dipenuhi sukacita tertinggi—menghabiskan waktu dalam senda-gurau dan kebersamaan dengannya; dan dalam sunyi yang rahasia ia duduk diam bersama sang wanita, tenggelam dalam puasnya hati.

Verse 13

ततस्तत्रैवासीने राजनि सेनान्वगच्छत्‌,“राजा अभी वहीं बैठे थे, इतनेहीमें उनकी सेना आ पहुँची

Kemudian, ketika sang raja masih duduk di tempat itu juga, bala tentaranya datang menghampiri.

Verse 14

सा सेनोपविष्टं राजानं परिवार्यातिष्ठत्‌ । पर्याश्वस्तश्न॒ राजा तयैव सह शिबिकया प्रायादव-घोटितया स स्वं नगरमनुप्राप्पय रहसि तया सहास्ते,“वह सेना अपने बैठे हुए राजाको चारों ओरसे घेरकर खड़ी हो गयी। अच्छी तरह सुस्ता लेनेके पश्चात्‌ राजा एक साफ-सुथरी चिकनी पालकीमें उसीके साथ बैठकर अपने नगरको चल दिये और वहाँ पहुँचकर उस नवविवाहिता सुन्दरीके साथ एकान्तवास करने लगे

Pasukan berdiri mengelilingi raja yang sedang duduk, membentuk lingkaran penjagaan. Setelah ia beristirahat dan kembali tenang, sang raja berangkat bersama wanita itu dalam tandu yang bersih dan tertata baik. Setibanya di kotanya sendiri, ia tinggal bersamanya dalam pengasingan yang sunyi.

Verse 15

तत्राभ्याशस्थो5डपि वश्िन्नापश्यदथ प्रधानामा-त्यो5भ्याशचरास्तस्य स्त्रियो5पृच्छत्‌,“वहाँ निकट होते हुए भी कोई उनका दर्शन नहीं कर पाता था। तब एक दिन प्रधान मन्त्रीने राजाके पास रहनेवाली स्त्रियोंसे पूछा--

Walau ia berada dekat di sana, tak seorang pun dapat memandang raja yang menahan diri itu. Maka pada suatu hari, sang perdana menteri—yang biasa keluar-masuk di dekatnya—bertanya kepada para perempuan yang tinggal di kediaman dalam raja.

Verse 16

किमत्र प्रयोजन वर्तते इत्यथाब्रुवंस्ता: स्त्रिय:,“यहाँ तुम्हारा क्या काम है?' उनके ऐसा पूछनेपर उन स्त्रियोंने कहा--

Vaiśampāyana berkata: “Apa keperluan kalian di sini?” Ketika ditanya demikian—“Urusan apa kalian di sini?”—para perempuan itu menjawab.

Verse 17

अपूर्वमिव पश्याम उदकं नात्र नीयत इत्यथामात्यो5नुदकं वनं कारयित्वोदारवृक्ष॑ं बहुपुष्य-फलमूलं तस्य मध्ये मुक्ताजालमयीं पार्श्व वापी गूढां सुधासलिललिप्तां स रहस्युपगम्य राजान-मब्रवीत्‌,“हमें यहाँ एक अद्भुत-सी बात दिखायी देती है। महाराजके अन्तःपुरमें पानी नहीं जाने पाता है। (हमलोग इसीकी चौकसी करती हैं।)” उनकी यह बात सुनकर प्रधान मन्त्रीने एक बाग लगवाया, जिसमें प्रत्यक्षरूपसे कोई जलाशय नहीं था। उसमें बड़े सुन्दर और ऊँचे- ऊँचे वृक्ष लगवाये गये थे। वहाँ फल-फूल और कन्द-मूलकी भी बहुतायत थी। उस उपवनके मध्यभागमें एक किनारेकी ओर सुधाके समान स्वच्छ जलसे भरी हुई एक बावली भी बनवायी थी, जो मोतियोंके जालसे निर्मित थी। उस बावलीको (लताओंद्वारा) बाहरसे ढक दिया गया था। उस उद्यानके तैयार हो जानेपर मन्त्रीने किसी दिन राजासे मिलकर कहा--

Vaiśampāyana berkata: “Kami menyaksikan sesuatu yang belum pernah terjadi: air tidak dapat dibawa ke kediaman dalam sang raja.” Mendengar laporan itu, sang mahapatih membangun sebuah taman yang dari luar tampak sama sekali tanpa sumber air. Ia menanam pohon-pohon tinggi nan elok, serta menyediakan kelimpahan bunga, buah, dan umbi-umbian. Namun di tengah taman itu, di salah satu sisi, ia diam-diam membuat sebuah sumur bertangga berisi air sebening amerta, seakan berhias jala mutiara, dan disamarkan dari pandangan. Setelah taman siap, sang menteri mendekati raja secara rahasia dan berkata—

Verse 18

वनमिदमुदारकं साध्वत्र रम्पतामिति,“महाराज! यह वन बहुत सुन्दर है, आप इसमें भलीभाँति विहार करें”

“Wahai Maharaja, hutan ini sungguh elok; bersemaralah di sini sebagaimana patut.”

Verse 19

स तस्य वचनात्‌ तयैव सह देव्या तद्‌ वन॑ प्राविशत्‌ । स कदाचित्‌ तस्मिन्‌ कानने रम्ये तयैव सह व्यवाहरदथ क्षुत्तष्णार्दित: श्रान्तो5तिमुक्त-कागारमपश्यत्‌,“मन्त्रीके कहनेसे राजाने उसी नवविवाहिता रानीके साथ उस वनमें प्रवेश किया। एक दिन महाराज परीक्षित्‌ उस रमणीय उद्यानमें अपनी उसी प्रियतमाके साथ विहार कर रहे थे। विहार करते-करते जब वे थक गये और भूख-प्याससे बहुत पीड़ित हो गये, तब उन्हें वासन्ती लताद्वारा निर्मित एक मनोहर मण्डप दिखायी दिया

Atas perkataan sang menteri, raja memasuki hutan itu bersama sang permaisuri. Pada suatu ketika, saat ia bersenang-senang dengannya di rimba yang elok itu, ia menjadi letih dan sangat tersiksa oleh lapar serta dahaga; lalu ia melihat sebuah pendapa menawan yang teranyam dari sulur-sulur berbunga.

Verse 20

तत्‌ प्रविश्य राजा सह प्रियया सुधाकृतां विमलां सलिलपूर्णा वापीमपश्यत्‌,“उस मण्डपमें प्रियासहित प्रवेश करके राजाने सुधाके समान स्वच्छ जलसे परिपूर्ण वह बावली देखी

Memasuki pendapa itu bersama kekasihnya, sang raja melihat sebuah sumur bertangga yang penuh air sebening amerta.

Verse 21

दृष्टवैव च तां तस्याश्न तीरे सहैव तया देव्याडवातिष्ठत्‌,“उसे देखकर वे अपनी रानीके साथ उसीके तटपर खड़े हुए

Melihatnya di sana, sang raja segera berhenti di tepi sungai itu, berdiri bersama permaisurinya.

Verse 22

अथ तां देवीं स राजाब्रवीत्‌ू साध्ववतर वापीसलिलमिति । सा तद्धचः श्रुत्वावतीर्य वापी न्‍्यमज्जन्न पुनरुदमज्जत्‌,“उस समय राजाने उस रानीसे कहा--'देवि! सावधानीके साथ इस बावलीके जलमें उतरो।” राजाकी यह बात सुनकर उसने बावलीमें घुसकर गोता लगाया और फिर बाहर नहीं निकली

Lalu sang raja berkata kepada sang permaisuri yang laksana dewi itu, “Wahai Dewi, turunlah dengan hati-hati ke dalam air telaga bertangga ini.” Mendengar titah itu, ia turun, menyelam, namun tidak muncul kembali.

Verse 23

तां स मृगयमाणो राजा नापश्यद्‌ वापीमथ निःस्राव्य मण्डूकं श्वशभ्रमुखे दृष्टवा क्रुद्ध आज्ञापपामास स राजा,“राजाने उस वापीमें रानीकी बहुत खोज की, परंतु वह कहीं दिखायी न दी। तब उन्होंने बावलीका सारा जल निकलवा दिया। इसके बाद एक बिलके मुँहपर कोई मेढक दीख पड़ा। इससे राजाको बड़ा क्रोध हुआ और उन्होंने आज्ञा दे दी कि *सर्वत्र मेढकोंका वध किया जाय। जो मुझसे मिलना चाहे, वह मरे हुए मेढकका ही उपहार लेकर मेरे पास आवे'

Sang raja mencari permaisuri di dalam telaga itu, namun tak juga melihatnya. Maka ia menyuruh menguras seluruh airnya. Setelah itu tampak seekor katak di mulut sebuah liang. Seketika amarah raja menyala, lalu ia mengeluarkan titah: “Bunuhlah katak di mana-mana. Siapa pun yang hendak menghadapku harus datang membawa persembahan seekor katak mati.”

Verse 24

सर्वत्र मण्डूकवध: क्रियतामिति यो मयार्थी स॒ मां मृतमण्ड्रकोपायनमादायोपतिष्ठेदिति,“राजाने उस वापीमें रानीकी बहुत खोज की, परंतु वह कहीं दिखायी न दी। तब उन्होंने बावलीका सारा जल निकलवा दिया। इसके बाद एक बिलके मुँहपर कोई मेढक दीख पड़ा। इससे राजाको बड़ा क्रोध हुआ और उन्होंने आज्ञा दे दी कि *सर्वत्र मेढकोंका वध किया जाय। जो मुझसे मिलना चाहे, वह मरे हुए मेढकका ही उपहार लेकर मेरे पास आवे'

Sang raja memerintahkan, “Laksanakan pembunuhan katak di mana-mana. Siapa pun yang hendak menghadapku harus datang membawa persembahan seekor katak mati.”

Verse 25

अथ मण्डूकवधे घोरे क्रियमाणे दिक्षु सर्वासु मण्ड्रकान्‌ भयमाविवेश । ते भीता मण्डूकराज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयन्‌,“इस आज्ञाके अनुसार चारों ओर मेढकोंका भयंकर संहार आरम्भ हो गया। इससे सब दिशाओंके मेढकोंके मनमें भय समा गया। वे डरकर मण्डूकराजके पास गये और उनसे सब वृत्तान्त ठीक-ठीक बता दिया

Ketika pembantaian katak yang mengerikan itu dilaksanakan ke segala penjuru, ketakutan menyergap katak-katak di mana-mana. Dengan gentar mereka mendatangi raja katak dan melaporkan seluruh kejadian itu sebagaimana adanya.

Verse 26

ततो मण्डूकराट्‌ तापसवेषधारी राजानमभ्य-गच्छदुपेत्य चैनमुवाच,“तब मण्डूकराज तपस्वीका वेष धारण करके राजाके पास गया और निकट पहुँचकर उससे इस प्रकार बोला--

Kemudian Raja Katak, menyamar dengan busana seorang pertapa, mendekati sang raja. Setelah tiba di dekatnya, ia berbicara—seakan hendak menguji sekaligus menuntun kebijaksanaan dan laku dharma sang penguasa.

Verse 27

मा राजन्‌ क्रोधवशं गम: प्रसाद॑ कुरु नाहसि मण्डूकानामनपराधिनां वर्ध॑ कर्तुमिति । श्लोकौ चात्र भवत:--,“राजन! आप क्रोधके वशीभूत न हों। हमपर कृपा करें। निरपराध मेढकोंका वध न करावें।” इस विषयमें ये दो श्लोक भी प्रसिद्ध हैं--

“Wahai Raja, jangan dikuasai amarah. Tunjukkan anugerah; tidak patut bagimu memerintahkan pembantaian katak-katak yang tak bersalah.” Tentang hal ini, dua bait yang masyhur juga dikutip: “Wahai Raja, jangan ditundukkan oleh murka. Kasihanilah kami. Jangan perintahkan pembunuhan katak-katak yang tanpa salah.”

Verse 28

मा मण्डूकान्‌ जिधघांस त्वं कोपं संधारयाच्युत । प्रक्षीयते धनोद्रेको जनानामविजानताम्‌,अच्युत! आप मेढकोंको मारनेकी इच्छा न करें। अपने क्रोधको रोकें; क्योंकि अविवेकसे काम लेनेवाले मनुष्योंके धनकी वृद्धि नष्ट हो जाती है

Wahai Acyuta, jangan berhasrat membunuh katak-katak itu. Tahan amarahmu; sebab pertumbuhan harta dan kemakmuran akan menyusut dan lenyap pada orang yang bertindak tanpa kebijaksanaan.

Verse 29

प्रतिजानीहि नैतांस्त्व॑ प्राप्य क्रोधं विमोक्ष्यसि । अंल कृत्वा तवाधर्म मण्डूकै: कि हतैहि ते,"प्रतिज्ञा करें कि इन मेढकोंको पाकर आप क्रोध नहीं करेंगे; यह अधर्म करनेसे आपको कया लाभ है? मण्डूकोंकी हत्यासे आपको क्या मिलेगा?”

Berjanjilah bahwa, sekalipun katak-katak ini telah kau dapatkan, engkau tidak akan menyerah pada amarah. Cukuplah sudah adharma ini—apa manfaatnya bagimu membunuh katak? Apa yang akan kau peroleh?

Verse 30

तमेवंवादिनमिष्टजनशोकपरीतात्मा राजा-थोवाच,राजाका हृदय अपनी प्यारी रानीके विनाशके शोकसे दग्ध हो रहा था। उन्होंने उपर्युक्त बातें कहनेवाले मण्डूकराजसे कहा--

Lalu sang raja, jiwanya diliputi duka atas orang-orang terkasih dan hatinya hangus oleh kesedihan atas lenyapnya permaisuri tercinta, menjawab Raja Katak yang berkata demikian—

Verse 31

न हि क्षम्यते तन्‍्मया हनिष्याम्येतानेतैर्दुरात्मभि: प्रिया मे भक्षिता सर्वथैव मे वध्या मण्डूका नाहसि विद्वन्‌ मामुपरोद्भधुमिति,“मैं क्षमा नहीं कर सकता। इन मेढकोंको अवश्य मारूँगा। इन दुरात्माओंने मेरी प्रियतमाको खा लिया है। अतः ये मेढक मेरे लिये सर्वथा वध्य ही हैं। विद्वन! आप मुझे उनके वधसे न रोकें”

Waiśampāyana berkata: “Aku tak dapat memaafkan ini. Aku pasti akan membunuh katak-katak ini. Makhluk-makhluk durjana itu telah melahap kekasihku; karena itu, bagiku katak-katak ini sepenuhnya pantas dihukum mati. Wahai orang bijak, jangan halangi aku dari membinasakan mereka.”

Verse 32

स तद्‌ वाक्यमुपलभ्य व्यथितेन्द्रियमना: प्रोवाच प्रसीद राजन्नहमायुर्नाम मण्डूकराजो मम सा दुहिता सुशोभना नाम । तस्या हि दौ:शील्यमेतद्‌ बहवस्तया राजानो विप्रलब्धा: पूर्वा इति,“राजाकी बात सुनकर मण्डूकराजका मन और इन्द्रियाँ व्यथित हो उठीं। वह बोला --“महाराज! प्रसन्न होइये। मेरा नाम आयु है। मैं मेढकोंका राजा हूँ। जिसे आप अपनी प्रियतमा कहते हैं, वह मेरी ही पुत्री है। उसका नाम सुशोभना है। वह आपको छोड़कर चली गयी, यह उसकी दुष्टता है। उसने पहले भी बहुत-से राजाओंको धोखा दिया है”

Mendengar kata-kata sang raja, raja katak—pikiran dan inderanya terguncang—menjawab: “Tenanglah, wahai Raja. Namaku Āyu; akulah raja para katak. Perempuan yang kau sebut kekasih itu adalah putriku sendiri, bernama Suśobhanā. Bahwa ia meninggalkanmu adalah karena kelakuannya yang buruk; sebelum engkau pun ia telah menipu banyak raja.”

Verse 33

तमब्रवीद्‌ राजा तया समर्थी सा मे दीयतामिति,तब राजाने मण्डूकराजसे कहा--'मैं तुम्हारी उस पुत्रीको चाहता हूँ, उसे मुझे समर्पित कर दो”

Sang raja berkata kepadanya: “Aku layak mengambilnya; karena itu berikanlah putrimu itu kepadaku.”

Verse 34

अथीनां राजे पितादादब्रवीच्चैनामेनं राजानं शुश्रूषस्वेति,ै है ॥ है ५ । 9 /“३| पर ५ | कट शक बः #म ०. किन ७-८ »* *_ | पक” आर. जे क््बुटूप््> पप - २ ुत--+काज पा आल व रा ७” ५७ ८७,५२० ञ ययातिसे ब्राह्णकी याचना “तब पिता मण्डूकराजने अपनी पुत्री सुशोभना महाराज परीक्षितको समर्पित कर दी और उससे कहा--'बेटी! सदा राजाकी सेवा करती रहना।' ऐसा कहकर मण्डूकराजने जब अपनी पुत्रीके अपराधको याद किया, तब उसे क्रोध हो आया और उसने उसे शाप देते हुए कहा--“अरी! तूने बहुत-से राजाओंको धोखा दिया है, इसलिये तेरी संतानें ब्राह्मणविरोधी होंगी; क्योंकि तू बड़ी झूठी है”

Kemudian ayahnya, sang raja katak, menyerahkan Suśobhanā kepada raja dan berpesan: “Anakku, layani raja ini senantiasa dengan setia.”

Verse 35

स एवमुक्‍त्वा दुहितरं क्रुदः शशाप यस्मात्‌ त्वया राजानो विप्रलब्धा बहवस्तस्मादब्रह्माण्यानि तवापत्यानि भविष्यन्त्यानृतिकत्वात्‌ तवेति,ै है ॥ है ५ । 9 /“३| पर ५ | कट शक बः #म ०. किन ७-८ »* *_ | पक” आर. जे क््बुटूप््> पप - २ ुत--+काज पा आल व रा ७” ५७ ८७,५२० ञ ययातिसे ब्राह्णकी याचना “तब पिता मण्डूकराजने अपनी पुत्री सुशोभना महाराज परीक्षितको समर्पित कर दी और उससे कहा--'बेटी! सदा राजाकी सेवा करती रहना।' ऐसा कहकर मण्डूकराजने जब अपनी पुत्रीके अपराधको याद किया, तब उसे क्रोध हो आया और उसने उसे शाप देते हुए कहा--“अरी! तूने बहुत-से राजाओंको धोखा दिया है, इसलिये तेरी संतानें ब्राह्मणविरोधी होंगी; क्योंकि तू बड़ी झूठी है”

Setelah berkata demikian, sang ayah murka dan mengutuk putrinya: “Karena engkau telah menipu banyak raja, maka oleh sebab dusta yang melekat padamu, keturunanmu akan menjadi pembenci brāhmaṇa dan menyimpang dari laku brahminis.”

Verse 36

स च राजा तामुपलभ्य तस्यां सुरतगुण-निबद्धह्दयो लोकत्रयैश्वर्यमिवोपलभ्य हर्षण. बाष्प-कलया वाचा प्रणिपत्याभिपूज्य मण्डूकराजमब्रवीद- नुगृहीतो5स्मीति

Setelah memperoleh sang gadis, hati raja itu terikat oleh keutamaan kenikmatan cinta; ia bersukacita seakan-akan telah meraih kedaulatan atas tiga dunia. Dengan suara tersendat oleh selaput air mata bahagia, ia bersujud hormat, memuliakan Raja Maṇḍūka, lalu berkata, “Aku telah dianugerahi kemurahan.”

Verse 37

“सुशोभनाके रतिकलासम्बन्धी गुणोंने राजाके मनको बाँध लिया था। वे उसे पाकर ऐसे प्रसन्न हुए, मानो उन्हें तीनों लोकोंका राज्य मिल गया हो। उन्होंने आनन्दके आँसू बहाते हुए मण्डूकराजको प्रणाम किया और उसका यथोचित सत्कार करते हुए हर्षगद्गद वाणीमें कहा--“मण्डूकराज! तुमने मुझपर बड़ी कृपा की है' ।। सच मण्डूकराजो दुहितरमनुज्ञाप्प यथागतमगच्छत्‌,“तत्पश्चात्‌ कन्यासे विदा लेकर मण्डूकराज जैसे आया था, वैसे ही अपने स्थानको चला गया

Vaiśampāyana berkata: Pikiran sang raja terpikat oleh keutamaan Susōbhana yang terkait dengan seni cinta dan kenikmatan. Setelah memperolehnya, ia bersukacita seolah-olah telah meraih kedaulatan atas tiga dunia. Dengan air mata bahagia, ia bersujud kepada Raja Maṇḍūka, memuliakannya sebagaimana patut, lalu dengan suara tersendat oleh kegembiraan berkata, “Wahai Raja Maṇḍūka, engkau telah menunjukkan kasih yang besar kepadaku.” Setelah berpamitan kepada sang gadis, Raja Maṇḍūka pun berangkat, kembali melalui jalan semula.

Verse 38

अथ कस्यचित्‌ कालस्य तस्‍यां कुमारास्त्रय-स्तस्य राज्ञ: सम्बभूवु: शलो दलो बलश्नेति । तत-स्तेषां ज्येष्ठ शलं समये पिता राज्येडभिषिच्य तपसि धृतात्मा वनं जगाम,“कुछ कालके पश्चात्‌ सुशोभनाके गर्भसे राजा परीक्षितके तीन पुत्र हुए--शल, दल और बल। इनमें शल सबसे बड़ा था। समय आनेपर पिताने शलका राज्याभिषेक करके स्वयं तपस्यामें मन लगाये तपोवनको प्रस्थान किया

Vaiśampāyana berkata: Setelah beberapa waktu, melalui dirinya sang raja memperoleh tiga putra—Śala, Dala, dan Bala. Di antara mereka, Śala adalah yang sulung. Ketika waktunya tiba, sang ayah menobatkan Śala sebagai raja dan, dengan batin teguh pada tapa, berangkat ke hutan untuk menjalani laku asketis.

Verse 39

अथ कदाचिच्छलो मृगयामनुचरन्‌ मृगमासाद्य रथेनान्वधावत्‌,“तदनन्तर एक दिन महाराज शल शिकार खेलनेके लिये वनको गये। वहाँ उन्होंने एक हिंसक पशुको सामने पाकर रथके द्वारा ही उसका पीछा किया और सारथिसे कहा--“शीघ्र मुझे मृगके निकट पहुँचाओ'। उनके ऐसा कहनेपर सारथि बोला--“महाराज! आप इस पशुको पकड़नेका आग्रह न करें। यह आपकी पकड़में नहीं आ सकता। यदि आपके रथमें दोनों वाम्य घोड़े जुते होते, तब आप इसे पकड़ लेते।” यह सुनकर राजाने सूतसे पूछा --'सारथे! बताओ, वाम्य घोड़े कौन हैं, अन्यथा मैं तुम्हें अभी मार डालूँगा।” राजाके ऐसा कहनेपर सारथि भयसे काँप उठा। उधर घोड़ोंका परिचय देनेपर उसे वामदेव ऋषिके शापका भी डर था। अतः उसने राजासे कुछ नहीं कहा। तब राजाने पुनः तलवार उठाकर कहा--“अरे! शीघ्र बता, नहीं तो तुझे अभी मार डालूगा।' तब उसने राजाके भयसे त्रस्त होकर कहा--“महाराज! वामदेव मुनिके पास दो घोड़े हैं जिन्हें “वाम्य” कहते हैं। वे मनके समान वेगशाली हैं!

Vaiśampāyana berkata: Suatu ketika Raja Śala, saat berkeliling dalam perburuan, menjumpai seekor rusa dan mengejarnya dengan kereta. Ia berkata kepada kusirnya, “Bawa aku cepat mendekati rusa itu!” Kusir menjawab, “Wahai Raja, jangan memaksa menangkap makhluk ini; ia takkan dapat tertangkap olehmu. Seandainya keretamu dipasangi dua kuda vāmya, barulah engkau akan menangkapnya.” Mendengar itu raja menuntut, “Katakan, kuda vāmya itu milik siapa—kalau tidak, akan kubunuh engkau sekarang!” Kusir gemetar ketakutan; namun bila ia membuka rahasia itu, ia pun takut akan kutuk resi Vāmadeva, maka ia terdiam. Raja kembali mengangkat pedang dan mengancam, “Cepat bicara, atau sekarang juga kau kubunuh!” Maka kusir yang terdesak ketakutan berkata, “Wahai Raja, resi Vāmadeva memiliki dua kuda yang disebut ‘vāmya’; lajunya secepat pikiran.”

Verse 40

सूतं चोवाच शीघ्र मां वहस्वेति स तथोक्त: सूतो राजानमब्रवीत्‌,“तदनन्तर एक दिन महाराज शल शिकार खेलनेके लिये वनको गये। वहाँ उन्होंने एक हिंसक पशुको सामने पाकर रथके द्वारा ही उसका पीछा किया और सारथिसे कहा--“शीघ्र मुझे मृगके निकट पहुँचाओ'। उनके ऐसा कहनेपर सारथि बोला--“महाराज! आप इस पशुको पकड़नेका आग्रह न करें। यह आपकी पकड़में नहीं आ सकता। यदि आपके रथमें दोनों वाम्य घोड़े जुते होते, तब आप इसे पकड़ लेते।” यह सुनकर राजाने सूतसे पूछा --'सारथे! बताओ, वाम्य घोड़े कौन हैं, अन्यथा मैं तुम्हें अभी मार डालूँगा।” राजाके ऐसा कहनेपर सारथि भयसे काँप उठा। उधर घोड़ोंका परिचय देनेपर उसे वामदेव ऋषिके शापका भी डर था। अतः उसने राजासे कुछ नहीं कहा। तब राजाने पुनः तलवार उठाकर कहा--“अरे! शीघ्र बता, नहीं तो तुझे अभी मार डालूगा।' तब उसने राजाके भयसे त्रस्त होकर कहा--“महाराज! वामदेव मुनिके पास दो घोड़े हैं जिन्हें “वाम्य” कहते हैं। वे मनके समान वेगशाली हैं!

Sang raja memerintahkan kusirnya, “Bawa aku cepat!” Ketika demikian diperintah, kusir berkata, “Wahai Raja, makhluk ini takkan dapat engkau tangkap. Seandainya keretamu dipasangi dua kuda vāmya, barulah engkau akan menangkapnya.” Mendengar itu raja menuntut, “Katakan siapa pemilik kuda vāmya itu—kalau tidak, akan kubunuh engkau sekarang!” Kusir gemetar ketakutan; namun ia juga gentar akan kutuk resi Vāmadeva bila membuka rahasia itu, maka ia terdiam. Raja kembali mengangkat pedang dan mengancam, “Cepat bicara, atau sekarang juga kau kubunuh!” Maka kusir yang terdesak ketakutan berkata, “Wahai Raja, resi Vāmadeva memiliki dua kuda yang disebut ‘vāmya’; lajunya secepat pikiran.”

Verse 41

न क्रियतामनुबन्धो नैष शक्‍्यस्त्वया मृगो<यं ग्रहीतुं यद्यपि ते रथे युक्तौ वाम्यौ स्यथातामिति । ततो<ब्रवीद्‌ राजा सूतमाचक्ष्व मे वाम्यौ हन्मि च त्वामिति । स एवमुक्तो राजभयभीत: सूतो वामदेव-शापभीतश्च सन्‌ नाचख्यौ राज्ञे | ततः पुनः स राजा खड्गमुद्यम्य शीघ्रं कथयस्वेति तमाह हनिष्ये त्वामिति । स तदा55ह राजभयभीत: सूतो वामदेवस्याश्वौ वाम्यौ मनोजवाविति,“तदनन्तर एक दिन महाराज शल शिकार खेलनेके लिये वनको गये। वहाँ उन्होंने एक हिंसक पशुको सामने पाकर रथके द्वारा ही उसका पीछा किया और सारथिसे कहा--“शीघ्र मुझे मृगके निकट पहुँचाओ'। उनके ऐसा कहनेपर सारथि बोला--“महाराज! आप इस पशुको पकड़नेका आग्रह न करें। यह आपकी पकड़में नहीं आ सकता। यदि आपके रथमें दोनों वाम्य घोड़े जुते होते, तब आप इसे पकड़ लेते।” यह सुनकर राजाने सूतसे पूछा --'सारथे! बताओ, वाम्य घोड़े कौन हैं, अन्यथा मैं तुम्हें अभी मार डालूँगा।” राजाके ऐसा कहनेपर सारथि भयसे काँप उठा। उधर घोड़ोंका परिचय देनेपर उसे वामदेव ऋषिके शापका भी डर था। अतः उसने राजासे कुछ नहीं कहा। तब राजाने पुनः तलवार उठाकर कहा--“अरे! शीघ्र बता, नहीं तो तुझे अभी मार डालूगा।' तब उसने राजाके भयसे त्रस्त होकर कहा--“महाराज! वामदेव मुनिके पास दो घोड़े हैं जिन्हें “वाम्य” कहते हैं। वे मनके समान वेगशाली हैं!

Waiśampāyana berkata: “Jangan bersikeras mengejar; binatang ini takkan dapat kautangkap. Hanya bila keretamu dipasangi sepasang kuda ‘Vāmya’ barulah engkau dapat menyusulnya.” Maka raja berkata kepada kusirnya, “Ceritakan kepadaku tentang kuda Vāmya itu—jika tidak, akan kubunuh engkau.” Kusir itu gemetar karena takut kepada raja, dan juga gentar akan kutuk resi Vāmadeva bila ia membuka rahasia itu; maka ia tidak menjawab. Raja kembali mengangkat pedangnya dan berkata, “Cepat katakan, atau akan kubunuh engkau.” Lalu kusir itu, terguncang oleh takut kepada raja, berkata: “Kuda Vāmya itu milik Vāmadeva; lajunya secepat pikiran.”

Verse 42

अथैनमेवं ब्रुवाणमब्रवीद्‌ राजा वामदेवाश्रमं प्रयाहीति स गत्वा वामदेवाश्रमं तमृषिमब्रवीत्‌,'सारथिके ऐसा कहनेपर राजाने उसे आज्ञा दी, “चलो वामदेवके आश्रमपर।' वामदेवके आश्रमपर पहुँचकर राजाने उन महर्षिसे कहा--

Mendengar demikian, raja memerintahkan, “Pergilah ke āśrama Vāmadeva.” Setelah tiba di pertapaan Vāmadeva, raja menyapa sang resi dan berkata—

Verse 43

भगवन्‌ मृगो मे विद्धः पलायते सम्भावयितुमरहसि वाम्यौ दातुमिति । तमब्रवीदृषिर्ददानि ते वाम्यौ कृतकार्येण भवता ममैव वाम्यौ निर्यात्यौ क्षिप्रमिति । स च तावश्वौ प्रतिगृह्मानुज्ञाप्प ऋषिं प्रायाद्‌ वामीप्रयुक्तेन रथेन मृगं प्रतिगच्छंश्चाब्रवीत्‌ सूतमश्चरत्नाविमावयोग्यौ ब्राह्मणानां नैतौ प्रतिदेयौ वामदेवायेत्युक्त्वा मृगमवाप्य स्वनगरमेत्याश्वावन्त:पुरेडस्थापयत्‌,“भगवन्‌! मेरे बाणोंसे घायल हुआ हिंसक पशु भागा जा रहा है। आप अपने वाम्य अश्व मुझे देनेकी कृपा करें।” तब महर्षिने कहा---"मैं तुम्हें वाम्य अश्व दिये देता हूँ। परंतु जब तुम्हारा कार्य सिद्ध हो जाय, तब तुम शीघ्र ही ये दोनों अश्व मुझे ही लौटा देना।” राजाने दोनों अश्व पाकर ऋषिकी आज्ञा ले वहाँसे प्रस्थान किया। वामी घोड़ोंसे जुते हुए रथके द्वारा हिंसक पशुका पीछा करते हुए वे सारथिसे बोले--'सूत! ये दोनों अश्वरत्न ब्राह्मणोंके पास रहने योग्य नहीं। अतः इन्हें वामदेवके पास लौटानेकी आवश्यकता नहीं है।” ऐसा कहकर राजा हिंसक पशुको साथ ले अपनी राजधानीको चल दिये। वहाँ पहुँचकर उन्होंने उन दोनों अश्वोंको अन्तःपुरमें बाँध दिया

Raja berkata: “Wahai Bhagavan, rusa yang kupanah sedang melarikan diri; berkenanlah menganugerahkan kepadaku sepasang kuda Vāmya milikmu.” Sang resi menjawab: “Kuberikan kepadamu pasangan itu; tetapi setelah tujuanmu tercapai, engkau harus segera mengembalikan kedua kuda ini kepadaku.” Raja menerima kuda-kuda itu, berpamitan kepada resi, lalu berangkat. Saat mengejar rusa dengan kereta yang ditarik kuda Vāmya, ia berkata kepada kusirnya: “Kuda-kuda laksana permata ini tidak pantas berada pada Brahmana; tak perlu dikembalikan kepada Vāmadeva.” Setelah berkata demikian, ia menyusul rusa itu, kembali ke kotanya, dan menambatkan kuda-kuda itu di dalam istana bagian dalam.

Verse 44

अथर्षिश्चिन्त्यामास तरुणो राजपुत्र: कल्याणं पत्रमासाद्य रमते न प्रतिनिर्यातयत्यहो कष्टमिति,उधर वामदेव मुनि मन-ही-मन इस प्रकार चिन्ता करने लगे--'अहो! वह तरुण राजकुमार मेरे अच्छे घोड़ोंको लेकर मौज कर रहा है, उन्हें लौटानेका नाम ही नहीं लेता है। यह तो बड़े कष्टकी बात है!”

Maka sang resi merenung dalam hati: “Pangeran muda itu, setelah memperoleh milikku yang berharga, bersenang-senang dan sama sekali tidak mengembalikannya. Ah, betapa menyedihkan.”

Verse 45

स मनसा विचिन्त्य मासि पूर्णे शिष्यमब्रवीत्‌,“मन-ही-मन सोच-विचार करते हुए जब एक मास पूरा हो गया, तब वे अपने शिष्यसे बोले--'आत्रेय! जाकर राजासे कहो कि यदि काम पूरा हो गया हो तो गुरुजीके दोनों वाम्य अश्व लौटा दीजिये।” शिष्यने जाकर राजासे यही बात दुहरायी। तब राजाने उसे उत्तर देते हुए कहा--“यह सवारी राजाओंके योग्य है। ब्राह्मणोंको ऐसे रत्न रखनेका अधिकार नहीं है। भला, ब्राह्मणोंकों घोड़े लेकर क्‍या करना है? अब आप सकुशल पधारिये”

Setelah merenung, ketika genap sebulan berlalu, sang guru berkata kepada muridnya: “Ātreya, pergilah dan katakan kepada raja: bila urusannya telah selesai, kembalikanlah dua kuda Vāmya milikku.” Murid itu pergi dan menyampaikan pesan itu kepada raja. Raja menjawab: “Tunggangan seperti ini pantas bagi para raja. Brahmana tidak berhak menyimpan permata semacam ini. Apa guna kuda bagi Brahmana? Pulanglah dengan selamat.”

Verse 46

गच्छात्रेय राजानं ब्रूहि यदि पर्याप्तं निर्यातयो-पाध्यायवाम्याविति । स गत्वैवं तं राजानमब्रवीत्‌ तं राजा प्रत्युवाच राज्ञामेतद्वाहनमनर्हा ब्राह्मणा रत्नानामेवंविधानां कि ब्राह्मणानाम श्वै: कार्य साधु गम्यताम्‌,“मन-ही-मन सोच-विचार करते हुए जब एक मास पूरा हो गया, तब वे अपने शिष्यसे बोले--'आत्रेय! जाकर राजासे कहो कि यदि काम पूरा हो गया हो तो गुरुजीके दोनों वाम्य अश्व लौटा दीजिये।” शिष्यने जाकर राजासे यही बात दुहरायी। तब राजाने उसे उत्तर देते हुए कहा--“यह सवारी राजाओंके योग्य है। ब्राह्मणोंको ऐसे रत्न रखनेका अधिकार नहीं है। भला, ब्राह्मणोंकों घोड़े लेकर क्‍या करना है? अब आप सकुशल पधारिये”

Waiśaṃpāyana berkata: Setelah sebulan penuh berlalu dalam renungan dan pertimbangan batin, sang guru berkata kepada muridnya, “Ātreya, pergilah dan katakan kepada raja: bila tugas telah selesai, kembalikanlah dua kuda Vāmya milik sang guru.” Murid itu pergi menyampaikan pesan itu kepada raja. Raja menjawab, “Tunggangan semacam ini pantas bagi para raja; brahmana tidak berhak atas permata bernilai demikian. Apa guna brahmana memiliki kuda? Kembalilah dengan selamat.”

Verse 47

स॒गत्वैतदुपाध्यायायाचष्ट तच्छुत्वा वचनमप्रियं वामदेव: क्रोधपरीतात्मा स्वयमेव राजानभिगम्या-श्वार्थमचोदयन्न चाददद्‌ राजा,'शिष्यने लौटकर ये सारी बातें उपाध्यायसे कहीं। वह अप्रिय वचन सुनकर वामदेव मन-ही-मन क्रोधसे जल उठे और स्वयं ही उस राजाके पास जाकर उन्हें घोड़े लौटा देनेके लिये कहा। परंतु राजाने वे घोड़े नहीं दिये”

Murid itu kembali dan melaporkan semuanya kepada sang guru. Mendengar kata-kata yang tidak menyenangkan itu, Vāmadeva—diliputi amarah—pergi sendiri menghadap raja dan mendesaknya agar mengembalikan kuda-kuda itu; namun raja tidak menyerahkannya.

Verse 48

वामदेव उवाच प्रयच्छ वाम्यौ मम पार्थिव त्वं कृतं हि ते कार्यमाभ्यामशक्यम्‌ | मा त्वा वधीद्‌ वरुणो घोरपाशै- ब्रह्मक्षत्रस्यान्तरे वर्तमानम्‌,तब वामदेवने कहा--राजन! मेरे वाम्य अश्वोंको अब मुझे लौटा दो। निश्चय ही उन घोड़ोंद्वारा तुम्हारा असाध्य कार्य पूरा हो गया है। इस समय तुम ब्राह्मण और क्षत्रियके बीचमें विद्यमान हो। कहीं ऐसा न हो कि तुम्हारी असत्यवादिताके कारण राजा वरुण तुम्हें अपने भयंकर पाशोंसे बाँध लें

Vāmadeva berkata: “Wahai raja, kembalikan kepadaku dua kuda Vāmya milikku. Melalui keduanya, tugasmu yang mustahil itu sungguh telah terselesaikan. Kini engkau berdiri di ruang berbahaya antara Brahmana dan Ksatria; jangan sampai Varuṇa menghukummu atau mengikatmu dengan jerat-jeratnya yang mengerikan karena kebohongan.”

Verse 49

राजोवाच अनड्वाहौ सुव्रतौ साधु दान्ता- वेतद्‌ विप्राणां वाहनं वामदेव । ताभ्यां याहि त्वं तत्र कामो महर्षे छन्‍्दांसि वै त्वादृशं संवहन्ति,राजा बोले--वामदेवजी! ये दो अच्छे स्वभावके सीखे-सिखाये हृष्ट-पुष्ट बैल हैं, जो गाड़ी खींच सकते हैं; ये ही ब्राह्मणोंके लिये उचित वाहन हो सकते हैं। अतः महर्षे! इन्हींको गाड़ीमें जोतकर आप जहाँ चाहें जायँ। आप-जैसे महात्माका भार तो वेदमन्त्र ही वहन करते हैं

Raja berkata: “Vāmadeva, inilah dua lembu jantan yang berkaul baik, terlatih, dan jinak—layak menarik pedati. Kendaraan seperti inilah yang pantas bagi brahmana. Maka, wahai maharsi, pasangkan keduanya dan pergilah ke mana pun engkau kehendaki. Adapun ‘beban’ sejati orang sepertimu, ditanggung oleh kidung-kidung Weda.”

Verse 50

वामदेव उवाच छन्दांसि वै मादृशं संवहन्ति लोकेअमुष्मिन्‌ पार्थिव यानि सन्ति । अस्मिंस्तु लोके मम यानमेत- दस्मद्विधानामपरेषां च राजन्‌,वामदेवने कहा--राजन! इसमें संदेह नहीं कि हम-जैसे लोगोंके लिये वेदके मन्त्र ही वाहनका काम देते हैं। परंतु वे परलोकमें ही उपलब्ध होते हैं। इस लोकमें तो हम-जैसे लोगोंके तथा दूसरोंके लिये भी ये अश्व ही वाहन होते हैं

Vāmadeva berkata: “Wahai raja, di alam sana kidung-kidung Weda memang menjadi kendaraan bagi orang seperti kami, di mana pun ia berada. Namun di dunia ini, bagiku—dan bagi mereka yang sepertiku maupun bagi yang lain—kuda-kuda inilah sarana perjalanan.”

Verse 51

राजोवाच चत्वारस्त्वां वा गर्दभा: संवहन्तु श्रेष्ठाश्न॒तर्यो हरयो वातरंहा: । तैस्त्वं याहि क्षत्रियस्यैष वाहो ममैव वाम्यौ न तवैतौ हि विद्धि,राजाने कहा--ब्रह्मन! तब चार गधे, अच्छी जातिकी खच्चरियाँ या वायुके समान वेगशाली दूसरे घोड़े आपकी सवारीके लिये प्रस्तुत हो सकते हैं। इन्हीं वाहनोंद्वारा आप यात्रा करें। यह वाहन, जिसे आप माँगने आये हैं, क्षत्रिय नरेशके ही योग्य हैं। इसलिये आप यह समझ लें कि ये वाम्य अश्व मेरे ही हैं, आपके नहीं

The king said: “Let four donkeys carry you, or excellent mules, or horses swift as the wind. Travel by those. This mount you have come to ask for is fit only for a kṣatriya ruler. Therefore understand clearly: these auspicious horses are mine, not yours.”

Verse 52

वामदेव उवाच घोरें व्रतं ब्राह्मणस्यैतदाहु- रेतद्‌ राजन्‌ यदिहाजीवमान: । अयस्मया घोररूपा महान्त- श्वत्वारो वा यातुधाना: सुरीद्रा: । मया प्रयुक्तास्त्वद्वधमीप्समाना वहन्तु त्वां शितशूलाश्षतुर्धा,वामदेव बोले--राजन! तुम ब्राह्मणोंके इस धनको हड़पकर जो अपने उपयोगमें लाना चाहते हो, यह बड़ा भयंकर कर्म कहा गया है। यदि मेरे घोड़े वापस न दोगे तो मेरी आज्ञा पाकर विकराल रूपधारी तथा लौह-शरीरवाले अत्यन्त भयंकर चार बड़े-बड़े राक्षस हाथोंमें तीखे त्रिशूल लिये तुम्हारे वधकी इच्छासे टूट पड़ेंगे और तुम्हारे शरीरके चार टुकड़े करके उठा ले जायाँगे

Vāmadeva said: “O King, the wise declare this to be a dreadful violation of a brāhmaṇa’s sacred order—when one, while living here, seizes a brāhmaṇa’s wealth and turns it to one’s own use. If you do not return my horses, then, at my command, four enormous, terrifying yātudhānas—iron-bodied and of dreadful form—bearing sharp tridents, will rush upon you desiring your death, tear you into four parts, and carry you away.”

Verse 53

राजोवाच ये त्वां विदुर्ब्राह्मणं वामदेव वाचा हन्तुं मनसा कर्मणा वा | ते त्वां सशिष्यमिह पातयन्तु मद्वाक्यनुन्ना:ःशितशूलासिहस्ता:,राजाने कहा--वामदेवजी! आप ब्राह्मण हैं तो भी मन, वाणी एवं क्रियाद्वारा मुझे मारनेको उद्यत हैं, इसका पता हमारे जिन सेवकोंको चल गया है, वे मेरी आज्ञा पाते ही हाथोंमें तीखे त्रिशूल तथा तलवार लेकर शिष्योंसहित आपको पहले ही यहाँ मार गिरावेंगे

The king said: “O Vāmadeva, those of my men who have learned that you—though a brāhmaṇa—are intent on killing me by speech, by thought, or by deed, will, the moment they are urged by my command, strike you down here together with your disciples, weapons in hand—sharp tridents and swords.”

Verse 54

वामदेव उवाच ममैतौ वाम्यौ प्रतिगृह्य राजन्‌ पुनर्ददानीति प्रपद्य मे त्वम्‌ | प्रयच्छ शीघ्र॑ मम वाम्यौ त्वमश्वौ यद्यात्मानं जीवितुं ते क्षमं स्थात्‌,वामदेव बोले--राजन्‌! तुमने जब ये मेरे दोनों घोड़े लिये थे, उस समय यह प्रतिज्ञा की थी मैं इन्हें पुन: लौटा दूँगा। ऐसी दशामें यदि अपने-आपको तुम जीवित रखना चाहते हो तो मेरे दोनों वाम्यसंज्ञक घोड़े वापस दे दो

Vāmadeva said: “O King, when you accepted these two horses of mine called Vāmya, you did so on the pledge, ‘I will give them back again.’ Therefore, if you wish to preserve your own life, return my two Vāmya horses at once.”

Verse 55

राजोवाच न ब्राह्मणेभ्यो मृगया प्रसूता न त्वानुशास्म्यद्यप्रभृति हृसत्यम्‌ | तवैवाज्ञां सम्प्रणिधाय सर्वा तथा ब्रद्मन्‌ पुण्यलोक॑ लभेयम्‌,राजा बोले--ब्रह्मन! (ये घोड़े शिकारके उपयोग में आने योग्य हैं और) ब्राह्मणोंके लिये शिकार खेलनेकी विधि नहीं है। यद्यपि आप मिथ्यावादी हैं, तो भी मैं आपको दण्ड नहीं दूँगा और आजसे आपके सारे आदेशोंका पालन करूँगा, जिससे मुझे पुण्यलोककी प्राप्ति हो (परन्तु ये घोड़े आपको नहीं मिल सकते)

The king said: “Brahman, hunting is not a practice meant for Brahmins. Even though you have spoken falsely, I will not punish you. From today onward I will place myself under your authority and carry out all your commands, so that I may attain the world of merit.”

Verse 56

वामदेव उवाच नानुयोगा ब्राह्मणानां भवन्ति वाचा राजन्‌ मनसा कर्मणा वा । यस्त्वेवं ब्रह्म तपसान्वेति विद्वां- स्तेन श्रेष्ठो भवति हि जीवमान:,वामदेवने कहा--राजन्‌! मन, वाणी अथवा क्रियाद्वारा कोई भी अनुशासन या दण्ड ब्राह्मणोंपर लागू नहीं हो सकता। जो इस प्रकार जानकर कष्टसहनपूर्वक ब्राह्मणकी सेवा करता है; वह उस ब्राह्मणसेवारूप कर्मसे ही श्रेष्ठ होता और जीवित रहता है

Vāmadeva berkata: “Wahai Raja, tidak patut menjatuhkan perintah paksa, celaan, atau hukuman atas para brāhmaṇa—baik dengan ucapan, dengan niat dalam batin, maupun dengan perbuatan. Namun orang bijak yang memahami hal ini dan, dengan keteguhan tapa serta pelayanan penuh hormat, menapaki jalan brahman, sungguh menjadi unggul; oleh laku itulah ia berjaya selagi hidup.”

Verse 57

मार्कण्डेय उवाच एवमुक्ते वामदेवेन राजन्‌ समुन्तस्थू राक्षसा घोररूपा: । तैः शूलहस्तैर्वध्यमान: स राजा प्रोवाचेदं वाक्यमुच्चैस्तदानीम्‌,मार्कण्डेयजी कहते हैं--राजन्‌! वामदेवकी यह बात पूर्ण होते ही विकराल रूपधारी चार राक्षस वहाँ प्रकट हो गये। उनके हाथमें त्रिशूल थे। जब वे राजापर चोट करने लगे, तब राजाने उच्च स्वरसे यह बात कही--

Mārkaṇḍeya berkata: “Wahai Raja, begitu Vāmadeva selesai berkata demikian, seketika itu juga muncullah empat Rākṣasa yang mengerikan dan berwajah ngeri. Di tangan mereka ada trisula. Ketika mereka mulai menghantam raja itu, sang raja yang diserang pun pada saat itu berseru lantang dengan kata-kata ini.”

Verse 58

इक्ष्वाकवो यदि वा मां त्यजेयु- विधिया मे यदि चेमे विशोडपि । नोत्ख्रक्ष्येडहं वामदेवस्य वाम्यौ नैवंविधा धर्मशीला भवन्ति,“यदि ये इक्ष्वाकुवंशके लोग तथा मेरे आज्ञापालक प्रजावर्गके मनुष्य भी मेरा त्याग कर दें, तो भी मैं वामदेवके इन वाम्य संज्ञक घोड़ोंको कदापि नहीं दूँगा; क्योंकि इनके-जैसे लोग धर्मात्मा नहीं होते हैं!

Raja berseru: “Sekalipun kaum Ikṣvāku meninggalkanku, dan sekalipun rakyat yang biasa menaati perintahku pun berpaling dariku, aku tetap tidak akan menyerahkan kuda-kuda ‘Vāmya’ milik Vāmadeva ini. Sebab orang-orang semacam itu bukanlah insan yang teguh pada dharma.”

Verse 59

एवं ब्रुवन्नेव स यातुधानै- हतो जगामाशु महीं क्षितीश: । ततो विदित्वा नृपतिं निपातित- मिक्ष्वाकवो वै दलमभ्यषिज्चन्‌,ऐसा कहते ही राजा शल उन राक्षसोंसे मारे जाकर तुरंत धराशायी हो गये। इक्ष्वाकुवंशी क्षत्रियोंकोी जब यह मालूम हुआ कि राजा मार गिराये गये, तब उन्होंने उनके छोटे भाई दलका राज्याभिषेक कर दिया

Saat ia masih berkata demikian, sang raja—penguasa bumi—segera dihantam oleh para rākṣasa dan roboh ke tanah. Lalu, ketika para kṣatriya keturunan Ikṣvāku mengetahui bahwa rajanya telah gugur, mereka melaksanakan penobatan kerajaan dan mengangkat adik sang raja, Dala, ke atas takhta.

Verse 60

राज्ये तदा तत्र गत्वा स विद्र: प्रोवाचेदं वचनं वामदेव: । दलं राजान ब्राह्मणानां हि देय- मेवं राजन्‌ सर्वधर्मेषु दृष्टम्‌,तब पुनः उस राज्यमें जाकर विप्रवर वामदेवने राजा दलसे यह बात कही--“महाराज! ब्राह्मणोंकी वस्तु उन्हें दे दी जाय, यह बात सभी धर्मोमें देखी गयी है

Kemudian ia kembali ke kerajaan itu, dan sang brāhmaṇa Vāmadeva berkata kepada Raja Dala: “Maharaja, milik para brāhmaṇa harus diberikan kepada para brāhmaṇa; wahai Raja, demikianlah yang tampak dalam segala dharma.”

Verse 61

बिभेषि चेत्‌ त्वमधर्मन्नरेन्द्र प्रयच्छ मे शीघ्रमेवाद्य वाम्यौ । एतच्छुत्वा वामदेवस्य वाक्‍्यं स पार्थिव: सूतमुवाच रोषात्‌,“नरेन्द्र! यदि तुम अधर्मसे डरते हो तो मुझे अभी शीघ्रतापूर्वक मेरे वाम्य अश्वोंको लौटा दो।' वामदेवकी यह बात सुनकर राजाने रोषपूर्वक अपने सारथिसे कहा--

Mārkaṇḍeya berkata: “Wahai raja, jika engkau sungguh takut pada adharma, maka kembalikan kepadaku sekarang juga—hari ini tanpa tunda—sepasang kuda di sisi kiriku.” Mendengar kata-kata Vāmadeva itu, sang penguasa naik amarah dan berkata kepada kusir keretanya.

Verse 62

एकं हि मे सायकं चित्ररूप॑ दिग्ध॑ विषेणाहर संगृहीतम्‌ । येन विद्धो वामदेव: शयीत संदश्यमान: श्वभिरार्तरूप:,'सूत! एक अद्भुत बाण ले आओ, जो विषमें बुझाकर रखा गया हो, जिससे घायल होकर यह वामदेव धरतीपर लोट जाय। इसे कुत्ते नोच-नोचकर खायेँ और यह पृथ्वीपर पड़ा-पड़ा पीड़ासे छटपटाता रहे”

“Kusir! Bawakan kepadaku satu anak panah yang menakjubkan, beraneka rupa, yang telah disiapkan dengan lumuran racun. Dengan itu tertikam, biarlah Vāmadeva roboh tergeletak di tanah; dicabik-cabik anjing, menggeliat kesakitan saat digigit berulang-ulang.”

Verse 63

वामदेव उवाच जानामि पुत्र दशवर्ष तवाहं जात॑ माहिष्यां श्येनजितं नरेन्द्र । तं जहि त्वं मद्गचनात्‌ प्रणुन्न- स्तूर्ण प्रियं सायकैघोररूपै:,वामदेवने कहा--नरेन्द्र! मैं जानता हूँ, तुम्हारी रानीके गर्भसे श्येनजितू नामक एक पुत्र पैदा हुआ है, जो तुम्हें बहुत प्रिय है और जिसकी अवस्था दस वर्षकी हो गयी है। तुम मेरी आज्ञासे प्रेरित होकर इन भयंकर बाणोंद्वारा अपने उसी पुत्रका शीघ्र वध करोगे

Vāmadeva berkata: “Wahai raja, aku tahu seorang putra bernama Śyenajit telah lahir bagimu dari permaisuri, kini berusia sepuluh tahun dan sangat kaukasihi. Didorong oleh perintahku, engkau harus segera membiaskan anak panah yang mengerikan ini untuk membunuh putra kesayangan itu.”

Verse 64

मार्कण्डेय उवाच एवमुक्तो वामदेवेन राज- न्नन्त:पुरे राजपुत्र॑ं जघान । स सायकस्तिग्मतेजा विसृष्ट: श्रुत्वा दलस्तत्र वाक्यं बभाषे,मार्कण्डेयजी कहते हैं--राजन्‌! वामदेवके ऐसा कहते ही उस प्रचण्ड तेजस्वी बाणने धनुषसे छूटकर रनवासके भीतर जा राजकुमारका वध कर डाला। यह समाचार सुनकर दलने वहाँ पुनः इस प्रकार कहा--

Markandeya berkata: “Begitu Vāmadeva mengucapkannya, sang raja membunuh pangeran di dalam istana. Anak panah yang berkilau tajam itu, dilepaskan dari busur, melesat masuk ke kediaman dalam dan menumbangkan sang putra raja.” Mendengar kabar itu, Dala kembali berkata demikian.

Verse 65

राजोवाच इक्ष्वाकवो हन्त चरामि व: प्रियं निहन्मीमं विप्रमद्य प्रमथ्य । आनीयतामपरस्तिग्मतेजा: पश्यध्वं मे वीर्यमद्य क्षितीशा:,राजाने कहा--इक्ष्वाकुवंशी क्षत्रियो! मैं अभी तुम्हारा प्रिय करता हूँ। आज इस ब्राह्मणको रौंदकर मार डालूँगा। एक-दूसरा तेजस्वी बाण ले आओ और आज मेरा पराक्रम देखो

Raja berkata: “Wahai keturunan Ikṣvāku, kemarilah—hari ini akan kulakukan apa yang menyenangkan kalian. Akan kuhancurkan dan kubunuh brāhmaṇa ini sekarang juga. Bawakan anak panah lain yang tajam dan menyala kuasanya; saksikan kegagahanku hari ini, wahai para penguasa bumi.”

Verse 66

वामदेव उवाच यत्‌ त्वमेनं सायकं घोररूपं विषेण दिग्ध॑ मम संदधासि | न त्वेतं त्वं शरवर्ष विमोक्तुं संधातुं वा शक्‍्यसे मानवेन्द्र,वामदेवजीने कहा--नरेश्वर! तुम विषके बुझाये हुए इस विकराल बाणको मुझे मारनेके लिये धनुषपर चढ़ा रहे हो, परंतु मैं कहे देता हूँ “इस बाणको न तो तुम धनुषपर रख सकोगे और न छोड़ ही सकोगे'

Vāmadeva berkata, “Wahai raja di antara manusia, engkau sedang memasang pada busurmu anak panah yang mengerikan ini, berlumur racun, dengan maksud menujukannya kepadaku. Namun ketahuilah: engkau takkan mampu menempatkannya dengan mantap, dan takkan mampu pula melepaskannya dalam hujan anak panah.”

Verse 67

राजोवाच इक्ष्वाकव: पश्यत मां गृहीतं न वै शक्‍्नोम्येष शरं विमोक्तुम्‌ । न चास्य कर्तु नाशमभ्युत्सहामि आयुष्मान्‌ वै जीवतु वामदेव:,राजा बोले--इक्ष्वाकुवंशी क्षत्रियो! देखो, मैं फँस गया। अब यह बाण नहीं छोड़ सकूँगा। इसलिये वामदेवको नष्ट करनेका उत्साह जाता रहा। अतः यह महर्षि दीर्घायु होकर जीवित रहे

Raja berkata, “Wahai keturunan Ikṣvāku, lihatlah—aku telah terjerat dan tertahan; sungguh aku tak mampu melepaskan anak panah ini. Dan aku pun tak lagi berani meniatkan kebinasaannya. Maka biarlah Vāmadeva, yang dianugerahi umur panjang, tetap hidup.”

Verse 68

वामदेव उवाच संस्पृश्यैनां महिषी सायकेन ततस्तस्मादेनसो मोक्ष्यसे त्वम्‌ । ततस्तथा कृतवान्‌ पार्थिवस्तु ततो मुनि राजपुत्री बभाषे,वामदेवजीने कहा--राजन्‌! तुम इस बाणसे अपनी रानीका स्पर्श कर लेनेपर ब्रह्महत्याके पापसे छूट जाओगे। तब राजाने ऐसा ही किया। तदनन्तर राजपुत्रीने मुनिसे कहा

Vāmadeva berkata, “Wahai raja, sentuhlah permaisurimu dengan anak panah ini; maka engkau akan terbebas dari dosa itu.” Sang raja melakukannya tepat seperti yang diperintahkan. Sesudah itu, sang putri raja berbicara kepada sang resi.

Verse 69

राजपुत्र्युवाच यथा युक्ता वामदेवाहमेनं दिने दिने संदिशन्ती नृशंसम्‌ | ब्राह्मणेभ्यो मृगयती सूनृतानि तथा ब्रद्यान्‌ पुण्यलोक॑ लभेयम्‌,राजपुत्री बोली--वामदेवजी! मैं इन कठोर स्वभाववाले अपने स्वामीको प्रतिदिन सावधान रहकर मीठे वचन बोलनेकी सलाह देती रहती हूँ और स्वयं ब्राह्मणोंकी सेवाका अवसर ढूँढ़ती हूँ। ब्रह्म! इन सत्कर्मोंके कारण मुझे पुण्यलोककी प्राप्ति हो

Sang putri berkata, “Wahai Vāmadeva, sebagaimana patut, dari hari ke hari aku dengan saksama menasihati suamiku yang berhati keras ini agar ia mengucapkan kata-kata yang lembut dan benar. Aku pun mencari kesempatan untuk melayani para Brāhmaṇa. Semoga oleh perbuatan-perbuatan bajik ini aku memperoleh alam kebajikan.”

Verse 70

वामदेव उवाच त्वया त्रातं राजकुलं शुभेक्षणे वरं वृणीष्वाप्रतिमं ददानि ते । प्रशाधीमं स्वजनं राजपुत्रि इक्ष्वाकुराज्यं सुमहच्चाप्यनिन्दे,वामदेवने कहा--शुभ दृष्टिवाली अनिन्द्य राजकुमारी! तुमने इस राजकुलको ब्राह्मणके कोपसे बचा लिया। इसके लिये कोई अनुपम वर माँगो। मैं तुम्हें अवश्य दूँगा। तुम इन स्वजनोंके हृदय और विशाल इक्ष्वाकु-राज्यपर शासन करो

Vāmadeva berkata, “Wahai putri raja yang bermata elok dan tak bercela, engkau telah menyelamatkan wangsa kerajaan ini dari murka seorang brāhmaṇa. Karena itu, pilihlah anugerah yang tiada banding; pasti akan kuberikan kepadamu. Berkuasalah atas kaum kerabatmu, wahai putri raja, dan atas kerajaan Ikṣvāku yang luas.”

Verse 71

राजपुत्र्युवाच वरं वृणे भगवंस्त्वेवमेष विमुच्यतां किल्बिषादद्य भर्ता । शिवेन चाध्याहि सपुत्रबान्धवं वरो वृतो होष मया द्विजाग्रय,राजकुमारी बोली--भगवन्‌! मैं यही चाहती हूँ कि मेरे ये पति आज सब पापोंसे छुटकारा पा जायँ। आप यह आशीर्वाद दें कि ये पुत्र और बन्धु-बान्धवोंसहित सुखसे रहें। विप्रवर! मैंने आपसे यही वर माँगा है

Sang putri berkata: “Wahai yang mulia, inilah anugerah yang kupilih: semoga suamiku hari ini juga dibebaskan dari dosa dan kenajisan. Dan mohon limpahkan berkah kesejahteraan kepadanya, agar ia hidup berbahagia bersama putra-putranya serta sanak-kerabatnya. Wahai brahmana utama, inilah anugerah yang kupilih darimu.”

Verse 72

मार्कण्डेय उदाच श्रुत्वा वच: स मुनी राजपुत्र्या- स्तथास्त्विति प्राह कुरुप्रवीर । ततः स राजा मुदितो बभूव वाम्यौ चास्मै प्रददौ सम्प्रणम्य,मार्कण्डेयजी कहते हैं--कुरुकुलके प्रमुख वीर युधिष्ठिर! राजपुत्रीकी यह बात सुनकर वामदेव मुनिने कहा--'ऐसा ही होगा।” तब राजा दल बड़े प्रसन्न हुए और उन्होंने महर्षिको प्रणाम करके वे दोनों वाम्य अश्व उन्हें लौटा दिये

Mārkaṇḍeya berkata: Mendengar ucapan sang putri, sang resi berkata kepada pahlawan utama Kuru, “Tathāstu—demikianlah jadinya.” Maka raja pun sangat bersukacita; ia menunduk hormat kepada maharsi itu dan mengembalikan kepadanya sepasang kuda vāmyā.

Verse 192

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि मण्ड्रकोपाख्याने द्विनवत्यधिकशततमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, pada Vana Parva—di bagian yang disebut Mārkaṇḍeya-samāsya Parvan—berakhirlah kisah yang dikenal sebagai episode Maṇḍraka; di sini tamatlah bab ke-192.

Frequently Asked Questions

Whether a king may pursue forest-austerity while an active threat endangers subjects; the chapter resolves the tension by prioritizing protective governance as the king’s immediate dharma.

That the king’s highest visible merit lies in stabilizing the realm—ensuring citizens can live without fear—before considering personal spiritual withdrawal.

No direct phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-logic is implicit—understanding this episode clarifies normative rājadharma and the epic’s framing of power as responsibility oriented to loka-hita (public welfare).