Adhyaya 7

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये अनुषङ्गापादे कल्पमन्वन्तराख्यानवर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः सूत उवाच तुल्यं युगसहस्रं वै नैशं कालमुपास्य सः / शर्वर्यंते प्रकुरुते ब्रह्मा तूत्सर्गकारणात्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં (વાયુપ્રોક્ત) પૂર્વભાગે ‘કલ્પ-મન્વંતરાખ્યાન-વર્ણન’ નામે છઠ્ઠો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—હજાર યુગ સમાન રાત્રિકાળ વિતાવી, રાત્રિના અંતે બ્રહ્મા સૃષ્ટિના કારણથી પ્રવૃત્ત થાય છે.

Verse 2

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत् / अन्धकारार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजंगमे

તે જળમાં બ્રહ્મા વાયુરૂપ બનીને વિચર્યા, જ્યારે તે અંધકારમય અર્ણવમાં સ્થાવર-જંગમ સર્વ નષ્ટ થઈ ગયા હતા.

Verse 3

जलेन समनुप्लाव्य सर्वतः पृथिवीतले / प्रविभागेन भूतेषु सत्यमात्रे स्थितेषु वा

જળે પૃથ્વીતલને સર્વત્ર ડૂબાવી દીધું હતું; અને ભૂતોમાં વિભાગભેદ હોવા છતાં તેઓ માત્ર સત્યતત્ત્વમાં સ્થિત હતા.

Verse 4

निशयामिव खद्योतः प्रावृट् काले ततस्तदा / तदा कामेन तरसामन्यामानःस्वयं धिया

વરસાદઋતુની રાત્રિમાં જેમ ઝીંગુરિયો ઝળહળે, તેમ તે ત્યારે કામના વેગે, પોતાની જ બુદ્ધિથી અન્યત્ર શોધ કરતો રહ્યો।

Verse 5

सोप्युपायं प्रतिष्ठायां मार्गमाणस्तदा भुवम् / ततस्तु सलिले तस्मिन् ज्ञात्वा त्वन्तर्गतो महीम्

તે પણ ઉપાયનો આશ્રય લઈને ત્યારે ધરતીને શોધવા લાગ્યો; પછી તે જળમાં ધરતી અંદર સમાઈ ગઈ છે એમ જાણી તેમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 6

अन्धमन्यतमं बुद्धा भूमेरुद्धरणक्षमः / चकार तं तु देवो ऽथ पूर्वकल्पादिषु स्मृतः

અત્યંત અંધકારમય સ્થાન છે એમ જાણી, ભૂમિ ઉદ્ધાર કરવા સમર્થ તે દેવ—પૂર્વકલ્પોમાં સ્મરાયેલ—તે કાર્ય કરવા લાગ્યો।

Verse 7

सत्यं रूपं वराहस्य कृत्वाभो ऽनुप्रविश्य च / अद्भिः संछादितामिच्छन् पृथिवीं स प्रजापतिः

તે પ્રજાપતિએ વરાહનું સત્ય સ્વરૂપ ધારણ કરીને જળમાં પ્રવેશ કર્યો અને જળથી ઢંકાયેલી પૃથ્વીને મેળવવા ઇચ્છી।

Verse 8

उद्धृत्योर्वीमथ न्यस्ता सापत्यांतामतिन्यसत् / सामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च

પૃથ્વીને ઉદ્ધરીને તેણે તેને યોગ્ય સ્થાને સ્થાપી, સીમાઓ સહિત દૃઢપણે ગોઠવી; સમુદ્રનું જળ સમુદ્રોમાં અને નદીઓનું જળ નદીઓમાં નિયમિત કર્યું।

Verse 9

पृथक्तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन् / प्राक्सर्गे दह्यमाने तु पुरा संवर्त काग्निना

તેણે વિખૂટાં થયેલાં ભાગોને એકત્ર કરી પૃથ્વી પર પર્વતો ગોઠવ્યા. પ્રાક્-સર્ગમાં સંવર્ત અગ્નિથી બધું દહાતું હતું ત્યારે પણ.

Verse 10

तेनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः / शैल्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुना ये तु संहिताः

તે અગ્નિથી પૃથ્વી પર સર્વત્ર પર્વતો ઓગળી ગયા. તે એકાર্ণવમાં શૈલરાશિઓ, જે વાયુથી એકત્રિત કરવામાં આવી હતી.

Verse 11

निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत् / स्कन्धाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

જ્યાં જ્યાં તે ઢાળવામાં આવ્યા, ત્યાં ત્યાં અચલ (પર્વત) બની ગયા. સ્કંધ સમ અચલ હોવાથી ‘અચલ’ અને પર્વો (ગાંઠો) હોવાથી ‘પર્વત’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 12

गिरयो हि निगीर्णत्वादयनात्तु शिलोच्चयाः / तत स्तावासमुद्धृत्य क्षितिमंतर्जलात्प्रभुः

નિગીર્ણ થયેલ હોવાથી તે ‘ગિરિ’ અને શિલાઓના ઊંચા ઢગલા હોવાથી ‘શિલોચ્ચય’ કહેવાયા. ત્યારબાદ પ્રભુએ તેમને ઉઠાવી આંતરજળમાંથી પૃથ્વીને બહાર કાઢી.

Verse 13

सप्तसप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्तसु / विषमाणि समीकृत्य शिलाभिरभितो गिरीन्

તેના સાત દ્વીપોમાં સાત-સાત વર્ષ સુધી, તેણે વિષમ ભૂભાગને સમ કરી, ચારે તરફ શિલાઓથી પર્વતોને દૃઢ કર્યા.

Verse 14

द्वीपेषु तेषु वर्षाणि चत्वारिंशत्तथैव तु / तावंतः पर्वताश्चैव वर्षांते समवस्थिताः

તે દ્વીપોમાં ચાળીસ-ચાળીસ વર્ષો (પ્રદેશો) છે; અને દરેક વર્ષની સીમાએ એટલાં જ પર્વતો સ્થિત છે.

Verse 15

स्वर्गादौ कांतिविष्टास्ते स्वभावेनैव नान्यथा / सप्तद्वीपा समुद्राश्च अन्योन्यस्यानुमंडलम्

તે સ્વર્ગાદિ લોકોમાં સ્વભાવથી જ કાંતિમય છે, અન્યથા નહીં; સાત દ્વીપો અને સમુદ્રો પરસ્પર એકબીજાને વલયરૂપે ઘેરી રાખે છે.

Verse 16

सन्निविष्टाः स्वभावेन समावृत्य परस्परम् / भूराद्याश्चतुरो लोकाश्चंद्रादित्यौ ग्रहैः सह

તે સ્વભાવથી પરસ્પર એકબીજાને આવરીને સ્થિત છે; અને ભૂરાદિ ચાર લોક, ચંદ્ર-સૂર્ય તથા ગ્રહો સહિત (સ્થાપિત છે).

Verse 17

पूर्ववन्निर्ममे ब्रह्मा स्थावराणीह सर्वशः / कल्पस्य चास्य ब्रह्मा चासृजद्यः स्थानिनः सुरान्

પૂર્વવત્ બ્રહ્માએ અહીં સર્વત્ર સ્થાવર (અચલ) સૃષ્ટિ રચી; અને આ કલ્પમાં બ્રહ્માએ પોતાના-પોતાના સ્થાનોમાં સ્થિત દેવતાઓને પણ સર્જ્યા.

Verse 18

आपोग्निं पृथिवीं वायुमंतरिक्षं दिवं तथा / स्वर्गं दिशः समुद्रांश्च नदीः सर्वांस्तु पर्वतान्

બ્રહ્માએ જળ, અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, અંતરિક્ષ અને દિવ્ય લોક; સ્વર્ગ, દિશાઓ, સમુદ્રો, સર્વ નદીઓ અને પર્વતો (સર્જ્યા).

Verse 19

ओषधीनामात्मनश्च आत्मनो वृक्षवीरुधाम् / लवकाष्ठाः कलाश्चैव मुहुर्त्तान्संधिरात्र्यहान्

ઔષધિઓ, સ્વાત્મસ્વરૂપ તથા વૃક્ષ‑વેલીઓના આત્મતત્ત્વ; તેમજ લવ‑કાષ્ઠ, કલાઓ, મુહૂર્તો, સંધિઓ, રાત્રિ અને દિવસ—આ બધાનું પણ તેમણે નિયમન કર્યું.

Verse 20

अर्द्धमासांश्च मासांश्च अयनाब्दान् युगानि च / स्थानाभिमानिनश्चैव स्थानानिच पृथक्पृथक्

અર્ધમાસ, માસ, અયન, વર્ષ અને યુગ—આ બધું; તેમજ દરેક સ્થાનના અધિષ્ઠાતા (સ્થાનાભિમાની) અને તેમના સ્થાનો પણ અલગ અલગ રીતે નિર્ધારિત કર્યા।

Verse 21

स्थानात्मनस्तु सृष्ट्वा च युगावस्था विनिर्ममे / कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं चैव तथा युगम्

સ્થાનસ્વરૂપને સર્જીને તેમણે યુગાવસ્થાઓ રચી—કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને તિષ્ય (કલી) યુગ।

Verse 22

कल्पस्यादौ कृतयुगे प्रथमं सो ऽसृजत्प्रजाः / प्रागुक्ताश्च मया तुभ्यं पूर्व्वे कल्पे प्रजास्तु ताः

કલ્પના આરંભે, કૃતયુગમાં, તેમણે પ્રથમ પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું. એ જ પ્રજાઓ છે, જેમનો મેં તને પૂર્વકલ્પમાં ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

Verse 23

तस्मिन्संवर्त माने तु कल्पे दग्धास्तदग्निना / अप्राप्तायास्तपोलोकं पृथिव्यां याः समासत

તે સંવર્તમાન કલ્પમાં, જે તપોલોક સુધી પહોંચ્યા ન હતા અને પૃથ્વી પર જ વસતા હતા, તેઓ તેના અગ્નિથી દગ્ધ થઈ ગયા।

Verse 24

आवर्तन्ते पुनः सर्गे वीक्षार्थं ता भवन्ति हि / वीक्ष्यार्थं ताः स्थितास्तत्र पुनः सर्गस्य कारणात्

તે ફરી સર્ગમાં પરત ફરે છે; નિશ્ચયે તે દર્શનાર્થે જ થાય છે. પુનઃસર્ગના કારણથી તે ત્યાં નિરીક્ષણાર્થે સ્થિત રહે છે.

Verse 25

ततस्ताः सृज्यमानास्तु सन्तानार्थं भवन्ति हि / धर्म्मार्थ काममोक्षाणामिह ताः साधिताः स्मृताः

પછી તે સૃજાતાં સંતાનાર્થે જ થાય છે. અહીં તે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષની સિદ્ધિ માટે સાધનરૂપે સ્મરાય છે.

Verse 26

देवाश्च पितरश्चैव क्रमशो मानवास्तथा / ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्पुरा

દેવો, પિતરો અને ક્રમે માનવો પણ. ત્યારબાદ તેઓ તપસાથી યુક્ત થઈ પ્રાચીનકાળે પોતાના પોતાના સ્થાનોને પરિપૂર્ણ કરતા ગયા.

Verse 27

ब्राह्मणो मनवस्ते वै सिद्धात्मानो भवन्ति हि / आसंगद्वेषयुक्तेन कर्मणा ते दिवं गताः

તે મનુઓ બ્રાહ્મણસ્વરૂપ, સિદ્ધાત્મા બને છે. આસક્તિ અને દ્વેષથી યુક્ત કર્મ દ્વારા તેઓ સ્વર્ગને પામ્યા.

Verse 28

आवर्तमानास्ते देहे संभवन्ति युगे युगे / स्वकर्म्मफलशेषेण ख्याताश्चैव तदात्मकाः

તે દેહમાં ફરી વળી યુગે યુગે જન્મ લે છે. પોતાના કર્મફળના શેષથી તેઓ પ્રસિદ્ધ થાય છે અને તે જ સ્વભાવવાળા બને છે.

Verse 29

संभवन्ति जने लोकाः कल्पागमनिबन्धनाः / अप्सु यः कारणं तेषां बोधयन्कर्म्मणा तु सः

કલ્પોના આગમનના નિયમથી બંધાયેલા લોક જનમાટે પ્રગટ થાય છે. જળમાં તેમનું કારણ જે છે, તે કર્મ દ્વારા તેમને બોધ કરાવે છે.

Verse 30

कर्म्मभिस्तैस्तु जायन्ते जनलोकाच्छुभाशुभैः / गृह्णन्ति ते शरीराणि नानारूपाणि योनिषु

તે શુભ-અશુભ કર્મોથી તેઓ જનલોકમાંથી જન્મે છે. વિવિધ યોનિઓમાં નાનારૂપ શરીરો તેઓ ધારણ કરે છે.

Verse 31

देवाद्याः स्थावरांतास्तु आपद्यन्ते परस्परम् / तेषां मेध्यानि कर्म्माणि प्रायशः प्रतिपेदिरे

દેવોથી લઈને સ્થાવર સુધી તેઓ પરસ્પર અવસ્થાઓમાં પડે છે. મોટા ભાગે તેઓ પોતાના યોગ્ય (મેધ્ય) કર્મોને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 32

तस्माद्यन्नांमरूपाणि तान्येव प्रतिपेदिरे / पुनः पुनस्ते कल्पेषु जायन्ते नामरूपेणः

એથી તેઓ એ જ નામ અને રૂપ ફરી પ્રાપ્ત કરે છે. કલ્પે કલ્પે તેઓ વારંવાર એ જ નામ-રૂપથી જન્મે છે.

Verse 33

ततः सर्गो ह्युपसृष्टिं सिसृक्षोर्ब्रह्मणस्तु वै / ताः प्रजा ध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

પછી સર્જન ઇચ્છનાર બ્રહ્માની ઉપસૃષ્ટિથી સર્ગ થયો. તે સમયે તેમના ધ્યાનથી જ પ્રજાઓ સત્ય-સંકલ્પવાળી બની.

Verse 34

मिथुनानां सहस्रं तु मुखात्समभवत्किल / जनास्ते ह्युपपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः सुतेजसः

મુખમાંથી મિથુનોનાં સહસ્ર ઉત્પન્ન થયાં. તે લોકો સત્ત્વપ્રધાન અને અતિ તેજસ્વી બની પ્રગટ થયા.

Verse 35

चक्षुषो ऽन्यत्सहस्रं तु मिथुनानां ससर्ज्ज ह / ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः

ચક્ષુમાંથી મિથુનોનાં બીજું સહસ્ર સર્જાયું. તેઓ બધા રજોગુણપ્રધાન, બળવાન અને ક્રોધી હતા.

Verse 36

सहस्रमन्यदसृजद् बाहूनामसतां पुनः / रजस्तमोभ्यासुद्धिक्ता गृहशीलास्ततः स्मृताः

પછી ભુજાઓમાંથી પણ બીજું સહસ્ર સર્જાયું. તેઓ રજસ્-તમસ્ મિશ્રિત હોવાથી ગૃહશીલ ગણાયા.

Verse 37

आयुषोंऽते प्रसूयंते मिथुनान्येव वासकृत् / कूटकाकूटकाश्चैव उत्पद्यंते मुमूर्षुणाम्

આયુષ્યના અંતે વાસકૃત્ તરફથી મિથુનો જ પ્રસૂતિ પામે છે; અને મરણાસન્નો માટે કૂટક તથા અકૂટક પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 38

कुतः कुलमथोत्पाद्य ताः शरीराणि तत्यजुः / ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन्मैथुनानां च संभवः

પછી તેમણે કુલ ઉત્પન્ન કરીને પોતાના શરીરો ત્યજી દીધાં. ત્યારથી આ કલ્પમાં મૈથુનોની ઉત્પત્તિનો ક્રમ ચાલ્યો.

Verse 39

ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते कृते / शब्दादिविषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणम्

કૃતયુગમાં ધ્યાનમય મનથી તે પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થાય છે; શબ્દાદિ વિષયો શુદ્ધ રહે છે અને પ્રત્યેકમાં પંચલક્ષણ પ્રગટે છે।

Verse 40

इत्येवं मानसैर्भावैः प्रेष्ठं तिष्ठंति चाप्रजाः / तथान्वयास्तु संभूता यैरिदं पूरितं जगत्

આ રીતે માનસિક ભાવોથી તેઓ પ્રિયરૂપે સ્થિર રહે છે; અને તેમની જ વંશપરંપરાઓ ઉત્પન્ન થઈ, જેમના દ્વારા આ જગત ભરાઈ ગયું।

Verse 41

सरित्सरःसमुद्रांश्च सेवंते पर्वतानपि / तदा ता ह्यल्पसंतोषायुद्धे तस्मिंश्चरंति वै

તેઓ નદીઓ, સરોવરો અને સમુદ્રોનું સેવન કરે છે તથા પર્વતોનો પણ આશ્રય લે છે; ત્યારે અલ્પ સંતોષ માટે તે સંઘર્ષમાં વિહરે છે।

Verse 42

पृथ्वी रसवती नाम आहारं व्याहरंति च / ताः प्रजाः कामचारिण्यो मानसीं सिद्धिमिच्छतः

‘રસવતી’ નામની પૃથ્વી પર તેઓ આહારને માત્ર ઉચ્ચારે છે; તે પ્રજાઓ ઇચ્છાનુસાર વિહરનારી અને માનસી સિદ્ધિ ઇચ્છનારી છે।

Verse 43

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासामासीत्कृते युगे / धर्माधर्मौं तदा न स्तः कल्पादौ प्रथमे युगे

કૃતયુગમાં તેમનું આયુષ્ય, સુખ અને રૂપ સમાન હતું; કલ્પના આરંભના તે પ્રથમ યુગમાં ત્યારે ન ધર્મ હતો ન અધર્મ।

Verse 44

स्वेनस्वेनाधि कारेण जज्ञिरे तु युगेयुगे / चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां दिव्यसंख्यया

પોતપોતાના અધિકાર અનુસાર યુગે યુગે પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ. દિવ્ય ગણતરી પ્રમાણે વર્ષોના ચાર સહસ્ર ગણાય છે.

Verse 45

आदौ कृतयुगं प्राहुः संध्यांशौ च चतुःशतौ / ततः सहस्रशस्तास्तु प्रजासु प्रथितास्विह

આદિમાં કૃતયુગ કહેવાયું; સંધ્યા અને સંધ્યાંશ બંને ચારસો-ચારસો. પછી આ વાત પ્રજાઓમાં હજારો રીતે પ્રસિદ્ધ થઈ.

Verse 46

न तासां प्रतिघातो ऽस्ति न द्वंद्वं नापि च क्रमः / पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताश्रयास्तु ताः

તેમને કોઈ પ્રતિઘાત ન હતો, ન દ્વંદ્વ, ન કોઈ ક્રમબંધન. તેઓ પર્વત અને સમુદ્ર પ્રદેશમાં વસતા, ગૃહવિહિન આશ્રય ધરાવતા હતા.

Verse 47

विशोकाः सत्त्वबहुला एकांतसुखिनः प्रजाः / ताश्शश्वत् कामचरिण्यो नित्यं मुदितमानसाः

પ્રજાઓ શોકરહિત, સત્ત્વથી સમૃદ્ધ અને એકાંતસુખી હતી. તેઓ સદા ઇચ્છાનુસાર વિહરતી અને નિત્ય પ્રસન્ન મનવાળી હતી.

Verse 48

पशवः पक्षिणश्चैव न तदासन्सरीसृपाः / नोद्विजा नोत्कटाश्चैव धर्मस्य प्रक्रिया तु सा

ત્યારે પશુઓ અને પક્ષીઓ હતા, પરંતુ સરીસૃપો ન હતા. ન ભયજનક હતા, ન ઉગ્ર; ધર્મની પ્રક્રિયા એવી જ હતી.

Verse 49

समूल फलपुष्पाणि वर्त्तनाय त्वशेषतः / सर्वैकान्तसुखः कालो नात्यर्थं ह्युष्णशीतलः

મૂળ સહિત ફળ અને પુષ્પો સર્વથા અવિરત ઉત્પન્ન થાય છે. ત્યાંનો કાળ સર્વથા સુખમય છે; અતિ ઉષ્ણ પણ નથી, અતિ શીતલ પણ નથી.

Verse 50

मनो ऽभिलषितः काम स्तासां सर्वत्र सर्वदा / उत्तिष्ठंति पृथिव्यां वै तेषां ध्यानै रसातलात्

તેમની મનોઇચ્છિત કામના સર્વત્ર સર્વદા સિદ્ધ થાય છે. તેમના ધ્યાનબળથી રસાતલમાંથી પણ પૃથ્વી પર વસ્તુઓ પ્રગટ થાય છે.

Verse 51

बलवर्णकरी तेषां जरारोगप्रणाशिनी / असंस्कार्यैः शरीरैस्तु प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः

તે તેમના બળ અને વર્ણને વધારનારું તથા જરા-રોગનો નાશ કરનારું છે. કોઈ વિશેષ સંસ્કાર વિના તેમના શરીરો હોય છે અને પ્રજાઓ સ્થિર યુવનવાળી રહે છે.

Verse 52

तासां विना तु संकल्पाज्जायंते सिथुनात्प्रजाः / समं जन्म च रूपं च प्रीयंते चैव ताः समाः

તેમમાં માત્ર સંકલ્પથી, યુગલ-સંયોગ વિના જ, સંતાન ઉત્પન્ન થાય છે. જન્મ અને રૂપ સમાન હોય છે, અને તેઓ સર્વે સમભાવથી પરસ્પર પ્રિય રહે છે.

Verse 53

तदा सत्यमलोभश्च संतुष्टिश्च च सुखं दमः / निर्विशेषाश्च ताः सर्वा रूपायुःशिल्पचेष्टितैः

ત્યારે સત્ય, અલોભ, સંતોષ, સુખ અને દમ (સંયમ) પ્રબળ રહે છે. રૂપ, આયુ, શિલ્પ અને વર્તનમાં તેઓ સર્વે ભેદ વિના સમાન હોય છે.

Verse 54

अबुद्धिपूर्विका पृत्तिः प्रजानां भवति स्वयम् / अप्रवृत्तिः कृतद्वारे कर्मणः शुभपापयोः

પ્રજાઓમાં સ્વયં અબુદ્ધિપૂર્વક પ્રવૃત્તિ થાય છે; અને શુભ‑પાપ કર્મોના દ્વાર રચાયા છતાં કર્મમાં અપ્રવૃત્તિ રહે છે.

Verse 55

वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च न तदासन्न तत्कराः / अनिच्छाद्वेषयुक्तास्ता वर्त्तयन्ति परस्परम्

ત્યારે વર્ણ‑આશ્રમની વ્યવસ્થા નહોતી, ન તેના આચરણકર્તા; તેઓ અનિચ્છા અને દ્વેષથી યુક્ત થઈ પરસ્પર વર્તતા હતા.

Verse 56

तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमवर्जिताः / सुखप्राया विशोकाश्च उत्पद्यंते कृते युगे

કૃતયુગમાં સૌનું રૂપ અને આયુષ્ય સમાન હોય છે, અધમ‑ઉત્તમનો ભેદ નથી; તેઓ મોટેભાગે સુખી અને શોકરહિત જન્મે છે.

Verse 57

लाभालाभौ न वा स्यातां मित्रामित्रौ प्रियाप्रियौ / मनसा विषयस्तासां निरीहाणां प्रवर्तते

ન લાભ‑અલાભ, ન મિત્ર‑અમિત્ર, ન પ્રિય‑અપ્રિય; નિરીહ એવા તેમના વિષયો માત્ર મનમાં જ પ્રવર્તતા.

Verse 58

नाति हिंसति वान्योन्यं नानुगृङ्णंति वै तदा

ત્યારે તેઓ પરસ્પર અતિશય હિંસા કરતા નહોતા, અને વિશેષ અનુકંપા પણ કરતા નહોતા.

Verse 59

ज्ञानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते / पवृत्तं द्वापरे युद्धं स्तेयमेव कलौ युगे

કૃતયુગમાં પરમ જ્ઞાન શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે, ત્રેતામાં યજ્ઞ મુખ્ય કહેવાય છે. દ્વાપરમાં યુદ્ધ પ્રવર્તે છે, અને કલિયુગમાં ચોરી જ પ્રબળ થાય છે.

Verse 60

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं तु रजस्तमः / कलिस्तमस्तु विज्ञेयं गुणवृत्तं गुमेषु तत्

કૃતયુગ સત્ત્વપ્રધાન છે, ત્રેતા રજોગુણમય છે. દ્વાપર રજ-તમ મિશ્ર છે, અને કલિયુગ તમોગુણપ્રધાન જાણવો; યુગોમાં ગુણોની ગતિ એવી જ છે.

Verse 61

कालः कृतयुगे त्वेष तस्य सन्ध्यां निबोधत / चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्

આ કૃતયુગનો કાળ છે; તેની સંધ્યા પણ જાણો. કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષનો છે.

Verse 62

साध्यांशौ तस्य दिव्यानि शतान्यष्टौ तु संख्यया / चत्वार्यैव सहस्राणि वर्षाणां मोनुषाणि तु

તે યುಗનો સંધ્યાંશ દિવ્ય વર્ષોની ગણતરીએ આઠસો છે; અને માનવ વર્ષોની ગણતરીએ તે ચાર હજાર (સમકક્ષ) થાય છે.

Verse 63

तदा तासु भवंत्याशु नोत्क्रोशाच्च विपर्ययाः / ततः कृत्युगे तस्मिन् ससंध्यांशे गते तदा

ત્યારે તે સમયોમાં કોઈ ‘ઉત્ક્રોશ’થી તાત્કાલિક વિપર્યય થતા નથી. પછી જ્યારે તે કૃતયુગ સંધ્યાંશ સહિત પસાર થઈ જાય, ત્યારે…

Verse 64

पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वशः / सन्ध्यायास्तु व्यतीतायाः सांध्यः कालो युगस्य सः

યુગધર્મ સર્વત્ર માત્ર એક પાદ જેટલો અવશેષ રહે છે. સંધ્યા વીતી ગયા પછી એ જ યુગનો સાંધ્ય કાળ કહેવાય છે.

Verse 65

पादमिश्रावशिष्टेन संध्याधर्मे पुनः पुनः / एवं कृतयुगे तस्मिन्निश्शेषेंतर्दधे तदा

પાદોના મિશ્ર અવશેષથી સંધ્યા-ધર્મ વારંવાર પ્રગટ થાય છે. આ રીતે તે કૃતયુગ સંપૂર્ણ નિઃશેષ થતાં ત્યારે તે અંતર્ધાન થયું.

Verse 66

तस्यां च सन्धौ नष्टायां मानसी चाभवत्प्रजा / सिद्धिरन्ययुगे तस्मिंस्त्रेताख्ये ऽनंतरे कृतात्

તે સંધિ નષ્ટ થતાં પ્રજા માનસી, એટલે મનથી ઉત્પન્ન, બની. કૃત પછી તરત આવતાં ત્રેતા નામના બીજા યુગમાં સિદ્ધિ પ્રગટ થઈ.

Verse 67

सर्गादौ या मयाष्टौ तु मानस्यो वै प्रकीर्तिताः / अष्टौ ताः क्रमयोगेन सिद्धयो यांति संक्षयम्

સૃષ્ટિના આરંભે મેં જે આઠ માનસી સિદ્ધિઓ વર્ણવી છે, તે આઠેય સિદ્ધિઓ ક્રમશઃ ક્ષય પામે છે.

Verse 68

कल्पादौ मानसी ह्येका सिद्धिर्भवति सा कृते / मन्वंतरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः

કલ્પના આરંભે કૃતયુગમાં એક માનસી સિદ્ધિ થાય છે. સર્વ મન્વંતરોમાં ચતુર્યુગના વિભાગ મુજબ આ જ વ્યવસ્થા રહે છે.

Verse 69

वर्णाश्रमाचारकृतः कर्मसिद्ध्युद्भवः कृतः / संध्या कृतस्य पादेन संक्षेपेण वशात्ततः

વર્ણાશ્રમ-આચાર મુજબ કરેલા કર્મોથી સિદ્ધિનો ઉદય થયો. કૃતયુગની સંધ્યામાં તે એક પાદમાત્ર રહી સંક્ષેપે વશ થઈ ગઈ.

Verse 70

कृतसंध्यांशका ह्येते त्रीनादाय परस्परम् / हीयंते युगधर्मास्ते तपःश्रुतबलायुषः

આ ત્રણેય કૃતયુગની સંધ્યાના અંશો પરસ્પર ગ્રહણ કરીને સ્થિત છે. યુગધર્મો ઘટે છે—તપ, શ્રુતિ, બળ અને આયુષ્ય પણ ક્ષીણ થાય છે.

Verse 71

कृते कृताशे ऽतीते तु वभूव तदनन्तरम् / त्रेतायुगसमुत्पत्तिः सांशा च ऋषिसत्तमाः

કૃતયુગનો અંશ વીતી ગયા પછી, તરત જ તેના અનુસંધાને ત્રેતાયુગની ઉત્પત્તિ થઈ; હે ઋષિશ્રેષ્ઠો, તે પણ અંશયુક્ત હતું.

Verse 72

तस्मिन् क्षीणे कृतांशे वै तासु शिष्टासु सप्तसु / कल्पादौ संप्रवृत्तायास्त्रेतायाः प्रसुखे तदा

જ્યારે કૃતયુગનો અંશ ક્ષીણ થઈ તે સાત અવશેષ અવસ્થાઓમાં રહ્યો, ત્યારે કલ્પના આરંભે પ્રવર્તેલી ત્રેતાયુગની સ્થિતિ તે સમયે સુખદ હતી.

Verse 73

प्रणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा / तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायामन्या सिद्धिरजायत

ત્યારે કાળયોગથી જ સિદ્ધિ નાશ પામે છે, અન્યથા નહીં. તે સિદ્ધિ નષ્ટ થતાં બીજી સિદ્ધિ ઉત્પન્ન થઈ.

Verse 74

अपांशौ तौ प्रतिगतौ तदा मेघात्माना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयितृभ्यः प्रवृत्तं पृष्टिसर्जनम्

જ્યારે તે બે જલાંશ પાછા ફર્યા, ત્યારે મેઘસ્વરૂપ બની, ગર્જનારા મેઘોમાંથી પીઠ તરફથી જલસ્રવણ પ્રવર્ત્યું।

Verse 75

सकृदेव तया वृष्ट्या संसिद्धे पृषिवीतले / प्रजा आसंस्ततस्तासां वृक्षश्च गृह संज्ञिताः

તે એક જ વરસાદથી પૃથ્વીતળ સુસિદ્ધ થયું; ત્યારબાદ પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ, અને તેમના માટે વૃક્ષો જ ‘ગૃહ’ કહેવાયા।

Verse 76

सर्वः प्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यो व्यजायत / वर्त्तयंतेस्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

તેમનો સર્વ ઉપભોગ તેમાંથી જ ઉત્પન્ન થયો; અને ત્રેતાયુગના આરંભે તે પ્રજાઓ તે જ આધારથી જીવન ચલાવતી રહી।

Verse 77

ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् / संगलोलात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्

પછી ઘણો સમય વીત્યા બાદ, તેમનાં જ પરિવર્તનથી, ચંચળતાસ્વરૂપ ભાવ તે સમયે અચાનક ઉત્પન્ન થયો।

Verse 78

यत्तद्भवति नारीणां जीवितांते तदार्तवम् / तदा तद्वै न भवति पुनर्युगबलेन तु

સ્ત્રીઓના જીવનાંતમાં જે ‘આર્તવ’ થાય છે, તે ત્યારે થતું ન હતું; યુગબળના પ્રભાવથી તે ફરી ભિન્ન બન્યું।

Verse 79

तासां पुनः प्रवृत्तं तन्मासिमासि तदार्तवम् / ततस्तेनैव योगेन वर्त्तते मैथुनं तदा

તેમનો ઋતુકાળ ફરી ફરી માસે માસે પ્રવર્ત્યો; અને એ જ યોગથી ત્યારે તેમનું મૈથુન-સંબંધ પણ થવા લાગ્યો.

Verse 80

तेषां तत्का लभावित्वान्मासिमास्युपगच्छताम् / अकाले चार्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिस्तदाभवत्

તેમમાં તે સમયનો નિયમ માસે માસે ઉપસ્થિત થવા લાગ્યો; અને અકાળે પણ ઋતુ ઉત્પન્ન થવાથી ત્યારે ગર્ભોત્પત્તિ થઈ.

Verse 81

विपर्ययेण तेषां तु तेन तत्काल भाविता / प्रणश्यंति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

પરંતુ વિપરીત ક્રમે, તે જ સમય-પ્રભાવથી ‘ગૃહ’ નામે ઓળખાતા તે બધા વૃક્ષો ત્યારે નાશ પામ્યા.

Verse 82

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रांता व्याकुलेन्द्रियाः / अभिध्यायंति ताः सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

તે નષ્ટ થતાં સત્ય-ચિંતન કરનારાઓ ભ્રમિત અને ઇન્દ્રિયે વ્યાકુલ થયા; ત્યારે તેઓ તે સિદ્ધિનું ધ્યાન કરવા લાગ્યા.

Verse 83

प्रादुर्बभूवुस्तेषां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः / वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च

ત્યારે તેમના ‘ગૃહ’ નામે ઓળખાતા વૃક્ષો ફરી પ્રાદુર્ભવ્યા; અને તેમાંથી વસ્ત્રો, ફળો તથા આભૂષણો પણ ઉત્પન્ન થવા લાગ્યા.

Verse 84

तथैव जायते तेषां गन्धर्वाणां रसान्वितम् / आन्वीक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

એ જ રીતે ગંધર્વો માટે રસયુક્ત મધ ઉત્પન્ન થાય છે; પોટક પોટકમાં મહાવીર્ય અને આન્વીક્ષિકી-શક્તિ પ્રગટે છે।

Verse 85

तेन ता वर्त्तयन्ति स्ममुखे त्रेतायुगस्य वै / त्दृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजास्ता विगतज्वराः

તેના જ કારણે તેઓ ત્રેતાયુગના આરંભે જીવન ચલાવતા; તે સિદ્ધિથી પોષાઈ પ્રજાઓ જ્વરમુક્ત થઈ।

Verse 86

ततः कालांतरेप्येवं पुनर्लोभावृताः प्रजाः / वृक्षांस्ताः पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

પછી સમયાંતરે પ્રજાઓ ફરી લોભથી ઢંકાઈ ગઈ; તેમણે બળજબરીથી વૃક્ષોને ઘેરી મધ અથવા માક્ષિક મધ લઈ લીધું।

Verse 87

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै / प्रनष्टा प्रभुणा सार्द्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

તેમના તે અપચાર અને ફરી કરેલા લોભના કારણે, ક્યાંક ક્યાંક પ્રભુ સાથે કલ્પવૃક્ષો પણ નષ્ટ થઈ ગયા।

Verse 88

तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा / वर्त्तंते चानया तासां द्वंद्वान्यत्युत्थितानि तु

કાળવશ ત્યારે તે સિદ્ધિમાં થોડોક અંશ જ બાકી રહ્યો; તેના કારણે તેમની વચ્ચે પ્રચંડ દ્વંદ્વો અત્યંત ઊભા થયા।

Verse 89

शीतवातातपास्तीव्रास्ततस्ता दुःखिता भृशम् / द्वंद्वैस्तैः पीड्यमानास्तु चुक्रुशुरावृणानि वा

તીવ્ર શીત, પવન અને તાપના દ્વંદ્વોથી પીડિત થઈ તેઓ અત્યંત દુઃખી થયા. વ્યાકુળ થઈ કરુણ રોદન કર્યું અને પોતાના ઘાવો પણ બતાવ્યા.

Verse 90

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीयातं निकेतानि विचेतसः / पूर्व निकामचारास्ते ह्यनिकेता यथाभवन्

દ્વંદ્વોથી બચાવ માટે તેમણે નિવાસસ્થાનો બનાવ્યા, છતાં તેઓ મનથી વ્યાકુળ રહ્યા. જે પહેલાં મનગમતું ફરતા, તેઓ તેમ છતાં આશ્રયવિહોણા જ રહ્યા.

Verse 91

यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुरा / मधुधुन्वत्सु निष्ठेषु पर्वतेषु नदीषु च

પહેલાં તેઓ યોગ્યતા અને પ્રીતિ મુજબ નિવાસોમાં રહેતા—મધુથી સમૃદ્ધ સ્થાનોમાં, પર્વતો પર અને નદીઓના કાંઠે પણ.

Verse 92

संश्रयंति च दुर्गाणि धन्वपावर्तमौदकम् / यथाजोषं यथाकामं समेषु विषमेषु च

તેઓ રણપ્રદેશ, જળાવર્ત અને જળયુક્ત દુર્ગોનો પણ આશ્રય લેતા—જેમ તેમને ગમે તેમ, જેમ ઇચ્છે તેમ, સમ અને વિષમ ભૂમિમાં પણ.

Verse 93

आरब्धास्तान्निकेतान्वै कर्तुं शीतोष्णवारणात् / ततस्तान्निर्मयामासुः खेटानि च पुराणि च

શીત અને ઉષ્ણતાથી બચાવ માટે તેમણે તે નિવાસો બનાવવાનું શરૂ કર્યું. પછી તેમણે ગામડાં અને પ્રાચીન નગરો પણ ઊભાં કર્યા.

Verse 94

ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैव नगराणि च / तेषामायामविष्कंभाः सन्निवेशांतराणि च

તેમણે યથાભાગે ગામો તેમજ નગરો પણ ગોઠવ્યાં; તેમની લંબાઈ-પહોળાઈ અને વસાહતની વિવિધ રચનાઓ પણ નિર્ધારિત કરી।

Verse 95

चक्रुस्तदा यथाज्ञानं मीत्वामीत्वात्मनोगुलैः / मानार्थानि प्रमाणानि तदा प्रभृति चक्रिरे

ત્યારે તેમણે પોતાના જ્ઞાન મુજબ, પોતાની આંગળીઓથી માપીને ફરી માપીને, માપ માટેના પ્રમાણો સ્થાપ્યા; તે સમયથી જ તે માનદંડો પ્રચલિત થયા।

Verse 96

ययांगुलप्रदेशांस्त्रीन्हस्तः किष्कुं धनूंषि च / दश त्वंगुलपर्वाणि प्रादेश इति संज्ञितः

જેના દ્વારા ત્રણ અંગુલ-પ્રદેશથી ‘હસ્ત’, ‘કિષ્કુ’ અને ‘ધનુષ’ વગેરે માપો નિર્ધારિત થયા; અને દસ અંગુલ-પર્વનો સમૂહ ‘પ્રાદેશ’ કહેવાયો।

Verse 97

अंगुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासप्रादेश उच्यते / तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया

અંગૂઠા અને તર્જનીથી બનેલું માપ ‘વ્યાસ-પ્રાદેશ’ કહેવાય છે; મધ્યમાથી ‘તાલ’ અને અનામિકાથી ‘ગોકર્ણ’ પણ સ્મૃત છે।

Verse 98

कनिष्ठया वितस्तिस्तु द्वादशांगुल उच्यते / रत्निरंगुलपर्वाणि संख्यया त्वेकविशतिः

કનિષ્ઠાથી માપેલી ‘વિતસ્તિ’ બાર અંગુલ કહેવાય છે; અને ‘રત્નિ’માં અંગુલ-પર્વોની સંખ્યા એકવીસ છે।

Verse 99

चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादंगुलानि तु / किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदंगुलः

હસ્ત ચોવીસ અંગુલનું પરિમાણ માનવામાં આવ્યું છે. કિષ્કુ (દ્વિરત્નિ) બયાલીસ અંગુલનું પરિમાણ કહેવાયું છે.

Verse 100

चतुर्हस्तो धनुर्द्दंडो नालिका युगमेव च / धनुःसहस्त्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तौः कृता तदा

ધનુર્દંડ ચાર હસ્તનો છે; નાલિકા અને યુગ પણ માપ છે. એક હજાર ધનુષમાં ત્યાં બે ગવ્યૂતિ નક્કી કરાઈ.

Verse 101

अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तैर्विभावितम् / एतेन योजनेनेह सन्निवेशास्ततः कृताः

આઠ હજાર ધનુષ મળીને એક યોજન ગણાયું છે. આ યોજનના માપથી અહીં વસાહતોનું આયોજન કરાયું છે.

Verse 102

चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वयमुत्थानि त्रीणि च / चतुर्थ कृतिमं दुग तस्य वक्ष्यामि निर्णयम्

દુર્ગોના ચાર પ્રકાર છે; તેમાંના ત્રણ સ્વયમુત્થ (પ્રાકૃત) છે. ચોથું કૃત્રિમ દુર્ગ છે—તેનો નિર્ણય હું કહું છું.

Verse 103

सोत्सेधरंध्रप्राकारं सर्वतः खातकावृतम् / रुचकः प्रतिकद्वारं कुमारीपुरमेव च

ઉંચ-નીચ અને રંધ્રયુક્ત પ્રાકારવાળું, સર્વ તરફ ખાઈથી ઘેરાયેલું—તેને ‘રુચક’ કહે છે; તેમજ ‘પ્રતિકદ્વાર’ અને ‘કુમારીપુર’ પણ (દુર્ગભેદ) છે.

Verse 104

द्विहस्तः स्रोतसां श्रेष्ठं कुमारीपुरमञ्चतान् / हस्तस्रोतो दशश्रेष्ठो नवहस्तोष्ट एव च

સ્રોતોમાં ‘દ્વિહસ્ત’ શ્રેષ્ઠ છે; તે કુમારીપુરની નજીક વહે છે. ‘હસ્તસ્રોત’માં દશહસ્ત શ્રેષ્ઠ, તેમજ નવહસ્ત અને અષ્ટહસ્ત પણ વર્ણિત છે.

Verse 105

खेटानां च पुराणां च ग्रामाणां चैव सर्वशः / त्रिविधानां च दुर्गाणां पर्वतोदकधन्विनाम्

ખેટો, પુરો અને ગામો—સર્વત્ર; તેમજ પર્વત, જળ અને ધન્વ (વન/મરુ) એવા ત્રિવિધ દુર્ગો વિષે પણ વર્ણન છે.

Verse 106

कृत्रिमाणां च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च / योजनादर्द्धविष्कम्भमष्टभागाधिकायतम्

કૃત્રિમ દુર્ગોમાં પણ વિસ્તાર અને આયામનો નિયમ એવો જ છે—વિષ્કંભ અર્ધ યોજન, અને આયામ તેમાં અષ્ટમ ભાગ વધુ હોવો જોઈએ.

Verse 107

परमार्द्धार्द्धमायामं प्रागुदक्प्लवनं पुरम् / छिन्नकर्णविकर्णं च व्यजनाकृतिसंस्थितम्

તે પુરનું આયામ પરમાર્ધાર્ધ જેટલું હોવું જોઈએ; અને તે પૂર્વ તથા ઉત્તર તરફ ઢાળવાળું હોવું જોઈએ. તેના કેટલાક ખૂણા કાપેલા, કેટલાક વિસ્તૃત—વ્યજન (પંખા) આકારમાં સ્થિત હોવું જોઈએ.

Verse 108

वृत्तं वज्रं च दीर्घ च नगरं न प्रशस्यते / चतुरस्रयुतं दिव्यं प्रशस्तं तैः पुरं कृतम्

વૃત્ત, વજ્રાકાર અને દીર્ઘાકાર નગર પ્રશંસનીય નથી. ચતુરસ્રયુક્ત, દિવ્ય અને પ્રશસ્ત એવું પુર તેમણે રચ્યું.

Verse 109

चतुर्विंशत्परं ह्रस्वं वास्तु वाष्टशतं परम् / अत्र मध्यं प्रशंसंति ह्रस्वं काष्ठविवर्ज्जितम्

ચોવીસથી ઓછા માપનું ‘હ્રસ્વ’ વાસ્તુ કહેવાય, અને આઠસો સુધીનું વાસ્તુ શ્રેષ્ઠ ગણાય. અહીં મધ્યભાગની પ્રશંસા કરે છે—નાનું અને કાષ્ઠવિહિન.

Verse 110

अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् / नगरादर्द्धविषकंभः खेटं पानं तदूर्द्धतः

પછી કહે છે કે આઠસો કિષ્કુ માપનું મુખ્ય નિવાસ છે. નગરના અર્ધ વ્યાસ જેટલું ‘ખેટ’ હોય, અને તેના ઉપરનું સ્તર ‘પાન’ કહેવાય.

Verse 111

नगराद्योजनं खेटं खेटाद्गामोर्द्धयोजनम् / द्विक्रोशः परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः

નગરથી એક યોજન સુધી ‘ખેટ’ હોય, અને ખેટથી અર્ધ યોજન સુધી ‘ગ્રામ’ હોય. બે ક્રોશ પરમ સીમા છે, અને ક્ષેત્રની સીમા ચાર ધનુષ ગણાય.

Verse 112

विंशद्धनूंषि विस्तीर्णो दिशां मार्गस्तु तैः कृतः / विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु

તેમણે દિશાઓના માર્ગો વીસ ધનુષ જેટલા પહોળા બનાવ્યા. ગ્રામમાર્ગ પણ વીસ ધનુષનો છે, પરંતુ સીમામાર્ગ માત્ર દસ ધનુષનો છે.

Verse 113

धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः कृतः / नृवाजिरथनागानामसंबाधस्तु संचरः

દસ ધનુષ જેટલો પહોળો, શોભાયમાન રાજમાર્ગ બનાવાયો, જેથી મનુષ્ય, ઘોડા, રથ અને હાથીઓનો સંચાર નિર્વિઘ્ન રહે.

Verse 114

धनूंषि चापि चत्वारि शाखारथ्याश्च तैर्मिताः / त्रिका रथ्योपरथ्याः स्युर्द्विका श्चाप्युपरत्यकाः

ચાર ધનુષના પ્રમાણથી શાખા-રથ્યાઓ નિર્ધારિત થઈ. રથ્યોપ-રથ્યા ત્રણ ધનુષની અને ઉપરત્યકા બે ધનુષની માપની કહેવાય છે.

Verse 115

जंघापथश्चतुष्पादस्त्रिपदं च गृहांतरम् / धृतिमार्गस्तूर्द्धषष्ठं क्रमशः पदिकः स्मृतः

જંઘાપથ ચાર પાદનો અને ગૃહાંતર ત્રણ પાદનું કહેવાયું. ધૃતિમાર્ગ ઊર્ધ્વ-ષષ્ઠ (છઠ્ઠા ભાગ મુજબ ઊંચો) માનવામાં આવે છે; ક્રમે તેને ‘પદિક’ કહે છે.

Verse 116

अवस्कारपरीवारः पादमात्रं समंततः / कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनर्गेहगृहाणि वै

અવસ્કાર (પરિસર/આંગણ) નો પરિઘ ચારે તરફ એક પાદ જેટલો જ રાખ્યો. તે સ્થાનો તૈયાર થયા પછી ફરી ગૃહો-નિવાસો બનાવાયા.

Verse 117

यथा ते पूर्वमासंश्च वृक्षास्तु गृह संस्थिताः / तथा कर्तुं समारब्धाश्चिंतयित्वा पुनः पुनः

જેમ પહેલાં વૃક્ષો ગૃહોમાં સ્થિત હતા, તેમ જ કરવા માટે તેમણે વારંવાર વિચાર કરીને ફરી પ્રયત્ન આરંભ્યો.

Verse 118

वृक्षस्यार्वाग्गताः शाखा इतश्चैवापरा गताः / अत ऊर्द्ध गताश्चान्या एवं तिर्यग्गताः परा

વૃક્ષની કેટલીક શાખાઓ નીચે તરફ ગઈ, કેટલીક અહીં અને કેટલીક ત્યાં ફેલાઈ. કેટલીક ઉપર તરફ ઊઠી, અને કેટલીક તિર્યક દિશામાં પણ વિસ્તરી.

Verse 119

बुद्ध्यान्विष्य यथान्यायं वृक्षशाखा गता यथा / यथा कृतास्तु तैः शाखास्त स्माच्छालास्तु ताः स्मृताः

બુદ્ધિથી યથાન્યાય વિચાર કરતાં, જેમ વૃક્ષની શાખાઓ ફેલાય છે; તેમ તેમણે કરેલી શાખાસદૃશ રચનાઓ ‘શાલા’ તરીકે સ્મૃત થઈ।

Verse 120

एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालोश्चैव गृहाणि च / तस्मात्ताश्च स्मृताः शालाः शालात्वं तासु तत्स्मृतम्

આ રીતે શાખાઓથી ‘શાલા’ પ્રસિદ્ધ થઈ અને ‘શાલ’થી ઘરો પણ; તેથી તે ‘શાલા’ તરીકે સ્મૃત થઈ અને તેમાં ‘શાલાત્વ’ માનવામાં આવ્યું।

Verse 121

प्रसीदंति यतस्तेषु ततः प्रासादसंज्ञितः / तस्माद् गृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिता

કારણ કે તેમાં મન પ્રસન્ન થાય છે, તેથી તેને ‘પ્રાસાદ’ કહેવાય; તેથી ગૃહો, શાલાઓ અને પ્રાસાદો—બધાં એ રીતે સંજ્ઞિત થયા।

Verse 122

कृत्वा द्वंद्वाभिघातास्तान्त्वार्तोपायमचिंतयान् / नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

ત્યારે કલ્પવૃક્ષોમાં મધુ સહિત બધું નષ્ટ થતાં, તેમણે તે દ્વંદ્વના આઘાતો સહન કરી, આર્તિ-નિવારણનો ઉપાય વિચાર્યો।

Verse 123

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजाः सृष्टास्तु दर्शिताः / ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे तदा

વિષાદથી વ્યાકુળ થયેલી તે પ્રજાઓ સૃષ્ટ થઈ પ્રગટ થઈ; ત્યાર પછી તે જ સમયે ત્રેતાયુગમાં તેમની સિદ્ધિ પ્રાદુર્ભવ થઈ।

Verse 124

सर्वार्थसाधका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः / तासां वृष्ट्युदकानीह यानि मिष्टगतानि च

તેમામાં બીજી એક વૃષ્ટિ સર્વાર્થસાધક હતી; તે તેમની ઇચ્છા મુજબ વરસતી. અહીં તેમની વૃષ્ટિનું જળ અને જે મિષ્ટ રસમાં પરિણમ્યું હતું, તે પણ (પ્રગટ થયું).

Verse 125

एवं नयः प्रवृत्तस्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने / ये परस्तादपां स्तोकाः संपाताः पुथिवीतले

આ રીતે બીજી વૃષ્ટિ-સર્જનમાં આ ક્રમ પ્રવર્ત્યો. પછી જળના ટીપાં પૃથ્વીતળ પર પડી પહોંચ્યા.

Verse 126

अपां भूमेस्तु संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन् / पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ता हि जज्ञिरे

જળ અને ભૂમિના સંયોગથી ત્યારે ઔષધિઓ ઉત્પન્ન થઈ. અને તે ઔષધિઓ પુષ્પ, મૂળ અને ફળવાળી બનીને જન્મી.

Verse 127

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राभ्यारम्याश्चतुर्द्दश / ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे

તે હળ ન ચલાવ્યા અને વાવ્યા વિના, ગ્રામ્ય અને રમ્ય—ચૌદ પ્રકારની (ઔષધિઓ) બની. તેમજ ઋતુ અનુસાર પુષ્પ-ફળ આપતા વૃક્ષો અને ગુલ્મો પણ ઉત્પન્ન થયા.

Verse 128

प्रादुर्भूतास्तु त्रेतायां मायायामौषधस्य वा / तदौषधेन वर्तंते प्रजास्त्रेता मुखे तदा

ત્રેતાયુગમાં ઔષધિની માયાથી તે પ્રાદુર્ભૂત થયા. ત્યારે ત્રેતાના આરંભે પ્રજાઓ તે ઔષધિથી જ જીવન નિર્વાહ કરતી હતી.

Verse 129

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभस्तु सर्वदा / अवश्यभाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च

પછી તેમની અંદર ફરી સદાય રાગ અને લોભ ઊભા થયા; અવશ્યભાવિ કારણથી અને ત્રેતાયુગના પ્રભાવથી પણ.

Verse 130

ततस्ते पर्यगृह्णंस्तु नदीक्षेत्राणि पर्वतान् / वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

પછી તેમણે નદીઓ, ક્ષેત્રો અને પર્વતોને ઘેરીને કબજે કર્યા; તેમજ વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને ઔષધિઓને પણ પોતાની શક્તિ મુજબ બળપૂર્વક હસ્તગત કર્યા.

Verse 131

सिद्धात्मानस्तु ये पूर्वं व्याख्याता वः कृते मया / ब्रह्मणो मानसास्ते वै उत्पन्ना ये जनादिह

જે સિદ્ધાત્માઓને મેં અગાઉ તમારાં માટે સમજાવ્યા હતા, તેઓ ખરેખર બ્રહ્માના માનસપુત્રો છે; જે અહીં આદિકાળે ઉત્પન્ન થયા.

Verse 132

शांता ये शुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखितास्तथा / तत आवर्त्तमानास्ते त्रेतायां जज्ञिरे पुनः

જે શાંત હતા, જે તેજસ્વી પણ હતા, જે કર્મનિષ્ઠ અને દુઃખિત પણ હતા—તે ત્યાંથી ફરી વળી ત્રેતાયુગમાં પુનઃ જન્મ્યા.

Verse 133

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याःशूद्रा द्रोहजनास्तथा / भाविताः पूर्वजातीषु ख्यात्या ते शुभपापयोः

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર અને દ્રોહી લોકો પણ—તેઓ પૂર્વજન્મોમાં શુભ અને પાપની ખ્યાતિ મુજબ ઘડાયેલા હતા.

Verse 134

ततस्ते प्रबला ये तु सत्यशीला अहिंसकाः / वीतलोभा जितात्मानो निवसंति स्मृतेषु वै

ત્યારે જે બળવાન હતા તેઓ સત્યશીલ, અહિંસક, લોભરહિત અને જિતાત્મા બની સ્મૃતિશાસ્ત્રના નિયમ મુજબ નિવાસ કરતા.

Verse 135

परिग्रहं न कुर्वंति वदंतस्तु उपस्थिताः / तेषां कर्माणि कुर्वंति तेभ्यश्चैवाबलाश्च ये

તેઓ હાજર રહી ઉપદેશ આપતા, પરંતુ પરિગ્રહ (સંગ્રહ) કરતા નહિ; અને જે નિર્બળ હતા તેઓ તેમના કાર્યો તેમને માટે કરી આપતા.

Verse 136

परिचर्यासु वर्त्तन्ते तेभ्यश्चान्ये ऽल्पतेजसः / एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम्

તેમની પરિચર્યામાં અન્ય અલ્પતેજસ્વી લોકો લાગ્યા; આમ પરસ્પર આશ્રિત થઈ તેઓ ગૂંચવણભરી સ્થિતિમાં પડ્યા.

Verse 137

तेन दोषेण वै शांता ओषध्यो नितरां तदा / प्रनष्टा गृह्यमाणा वै मुष्टिभ्यां सिकता यथा

તે દોષના કારણે ત્યારે શાંત ઔષધિઓ અત્યંત ક્ષીણ થઈ નષ્ટ સમાન થઈ ગઈ; જેમ મુઠ્ઠીમાં પકડેલી રેતી સરકી જાય તેમ.

Verse 138

अथास्य तु युगबलाद्गाम्यारण्याश्चतुर्द्दश / फलैर्गृह्णंति पुष्पैश्च तथा मूलैश्च ताः पुनः

પછી તે યુગના પ્રભાવથી ગ્રામ્ય અને આરણ્ય એવી ચૌદ (પ્રકારની) ઔષધિઓ ફરી ફળો, પુષ્પો તથા મૂળો દ્વારા પ્રાપ્ત થવા લાગી.

Verse 139

ततस्तासु प्रनष्टासु विभ्रांतास्ताः प्रजास्तदा / क्षुधाविष्टास्तदा सर्वा जग्मुस्ता वै स्वयम्भुवम्

જ્યારે તે બધું નષ્ટ થયું, ત્યારે પ્રજાઓ ભ્રમિત થઈ ભૂખથી વ્યાકુળ બની અને સૌ સ્વયંભૂ બ્રહ્મા પાસે ગયા.

Verse 140

वृत्त्यर्थमभिलिप्संत्यो ह्यादौ त्रेतायुगस्य ताः / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् ज्ञात्वा तासां मनीषितम्

ત્રેતાયુગના આરંભે જીવનનિર્વાહ ઇચ્છતાં તેઓ આવ્યા; ભગવાન સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ તેમનો અભિપ્રાય જાણી લીધો.

Verse 141

पुष्टिप्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य सः / ग्रस्ताः पृथिव्या त्वोषध्यो ज्ञात्वा प्रत्यरूहत्पुनः

પોષણ આપતા પ્રત્યક્ષ દર્શનથી વિચાર કરીને તેણે જાણ્યું કે પૃથ્વીએ ઔષધિઓ ગળી લીધી છે; પછી તે ઔષધિઓ ફરી ઉગી નીકળી.

Verse 142

कृत्वा वत्सं समेरुं तु दुदोह पृथिवीमिमाम् / दुग्धेयं गौस्तदा तेन बीजानि वसुधातले

સુમેરુને વાછરડું બનાવી તેણે આ પૃથ્વીનું દોહન કર્યું; ત્યારે ગૌરૂપિણી પૃથ્વી દૂધી અને વસુધાતળે બીજ પ્રગટ્યાં.

Verse 143

जज्ञिरे तानि बीजानि ग्रामारण्यास्तु ताः प्रभुः / ओषध्यः फलपाकाताः क्षणसप्तवशास्तु ताः

તે બીજો ઉત્પન્ન થયા; પ્રભુએ ગામો અને અરણ્યોમાં ઔષધિઓ પ્રગટ કરી—ફળ પાકે ત્યાં સુધી તે રહેતી અને સાત ક્ષણના અલ્પકાળમાં સમાપ્ત થતી.

Verse 144

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमाश्चणकास्तिलाः / प्रियंगव उदारास्ते कोरदुष्टाः सवामकाः

ધાન્યોમાં ડાંગર, જવ, ગોધૂમ, ચણા અને તલ; તેમજ પ્રિયંગુ, ઉદાર, કોરદુષ્ટ અને સવામક—આ ભેદો કહ્યા છે.

Verse 145

माषा मुद्गा मसूरास्तु नीवाराः सकुलत्थकाः / हरिकाश्चरकाश्चैव गमः सप्तदश स्मृताः

માષ, મુદગ, મસૂર, નીવાર અને કુલત્થ; તેમજ હરિકા અને ચરકા—આ ‘ગમ’ તરીકે સત્તર પ્રકાર માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 146

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः / श्यामाकाश्चैव नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः

આ રીતે ગ્રામ્ય ઔષધિ-ધાન્યોની જાતિઓ સ્મૃત છે; શ્યામાક, નીવાર, જર્તિલા અને ગવેધુક સહિત.

Verse 147

कुरुविंदो वेणुयवास्ता मातीर्काटकाः स्मृताः / ग्रामारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश

કુરુવિંદ, વેણુયવ અને માતીર્કાટક—આ સ્મૃત છે; આ ગ્રામ્ય-આરણ્ય ઔષધિઓ કુલ ચૌદ ગણાય છે.

Verse 148

उत्पन्नाः प्रथमस्यैता आदौ त्रेतायुगस्य ह / अफालकृष्टास्ताः सर्वा ग्राम्यारण्यश्चतुर्द्दश

આ ચૌદ ગ્રામ્ય-આરણ્ય ધાન્ય ત્રેતાયુગના આરંભે પ્રથમ ઉત્પન્ન થયા; એ બધા હળ ન ચલાવ્યા છતાં સ્વયં ઉગ્યા હતા.

Verse 149

वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो वीरुधस्तृणजातयः / मूलैः फलैश्च रोहैश्चगृह्णन्पुष्टाश्च यत्फलम्

વૃક્ષો, ઝાડીઓ, લતાઓ, વલ્લીઓ, વીરુધો અને તૃણજાતિઓ—એ બધાં મૂળ, ફળ અને અંકુર ગ્રહણ કરીને પુષ્ટ થાય છે અને તેમનું ફળ આપે છે.

Verse 150

पृथ्वी दुग्धा तु बीजानि यानि पूर्वं स्वयंभुवा / ऋतुपुष्पफलास्ता वै ओषध्यो जज्ञिरे त्विह

સ્વયંભૂએ પૂર્વે જે બીજ માટે પૃથ્વીનું દોહન કર્યું હતું, તે જ બીજમાંથી અહીં ઋતુ અનુસાર પુષ્પ-ફળ ધરાવતી ઔષધિઓ ઉત્પન્ન થઈ.

Verse 151

यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्रथंतीह याः पुनः / ततस्तासां च पृत्त्यर्थै वार्तोपायं चकार ह

જ્યારે સર્જાયેલી ઔષધિઓ અહીં ફરી પણ ફેલાઈ ન શકीं, ત્યારે તેમની પોષણાર્થે તેણે જીવનોપાયરૂપ ‘વાર્તા’નો ઉપાય રચ્યો.

Verse 152

तासां स्वयंभूर्भगवान् हस्तसिद्धिं स्वकर्मजाम् / ततः प्रभृति चौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे

તેમના માટે ભગવાન સ્વયંભૂએ પોતાના કર્મજન્ય ‘હસ્તસિદ્ધિ’ પ્રગટ કરી; ત્યારથી ઔષધિઓ ખેડીને ઉગાડવા યોગ્ય અને રાંધવા યોગ્ય બનીને ઉત્પન્ન થવા લાગી.

Verse 153

संसिद्धकायो वार्तायां ततस्तासां प्रजापतिः / मर्यादां स्थापयामास ययारक्षत्परस्परम्

વાર્તામાં દેહસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, પ્રજાપતિએ તેમના માટે એવી મર્યાદા સ્થાપી કે જેના દ્વારા તેઓ પરસ્પર એકબીજાનું રક્ષણ કરે.

Verse 154

ये वै परिग्रहीतारस्तासामासन्बलीयसः / इतरेषां कृतत्राणान् स्थापयामास क्षत्रियान्

જે તેમના પરિગ્રાહી તથા રક્ષક હતા તેઓ બળવાન હતા; અને અન્યની રક્ષા કરીને તેણે ક્ષત્રિયોને સ્થાપ્યા.

Verse 155

उपतिष्ठंति तावंतो यावन्तो निर्मितास्तथा / सत्यं बूत यथाभूतं ध्रुवं वो ब्रह्मणास्तु ताः

જેટલાં તેમ જ રચાયા છે તેટલાં જ ઉપસ્થિત થાય છે; જેવું થયું છે તેવું સત્ય કહો—બ્રહ્મા દ્વારા તે તમારે માટે ધ્રુવ રહે.

Verse 156

ये चान्ये ह्यबलास्तेषां संरक्षाकर्म्मणि स्थिताः / क्रीतानि नाशयंति स्म पृथिव्यां ते व्यवस्थिताः

અને જે અન્ય નિર્બળ હતા તેઓ તેમની સંરક્ષણ-સેવામાં સ્થિત કરાયા; પૃથ્વી પર વ્યવસ્થિત રહી તેઓ ખરીદાયેલ દાસ્યને નાશ કરતા.

Verse 157

वैश्यानित्येव तानाहुः कीनाशान्वृत्तिसाधकान् / सेवंतश्च द्रवंतश्च परिचर्यासु ये रताः

તેમને જ નિત્ય ‘વૈશ્ય’ કહે છે—ખેડૂત, જીવનવૃત્તિ સાધક; જે સેવા કરે, દોડધામ કરે અને પરિચર્યામાં રત રહે.

Verse 158

निस्तेजसो ऽल्पवीर्याश्च शूद्रांस्तानब्रवीच्च सः / तेषां कर्माणि धर्मांश्च ब्रह्मा तु व्यदधात्प्रभुः

તેજહીન અને અલ્પવીર્ય એવા તેમને તેણે ‘શૂદ્ર’ કહ્યા; અને તેમના કર્મો તથા ધર્મો પ્રભુ બ્રહ્માએ નિર્ધાર્યા.

Verse 159

संस्थित्यां तु कृतायां हि यातुर्वर्ण्यस्य तेन वै / पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्म्मं तं नान्वपालयन्

યથોચિત વ્યવસ્થા સ્થાપિત થઈ છતાં, તે પ્રજાઓ મોહવશ ફરી તે ધર્મનું પાલન કરી શકી નહીં।

Verse 160

वर्णधर्मैश्च जीवंत्यो व्यरुद्ध्यंत परस्परम् / ब्रह्मा बुद्धा तु तत्सर्वं याथातथ्येन स प्रभुः

વર્ણધર્મ મુજબ જીવતાં હોવા છતાં તેઓ પરસ્પર વિરોધ કરવા લાગ્યા; પ્રભુ બ્રહ્માએ તે સર્વ યથાર્થ રીતે જાણ્યું।

Verse 161

क्षत्रियाणां बलं दंडं युद्धमाजीव्यमादिशत् / याजनाध्यापने ब्रह्मा तथा दानप्रतिग्रहम्

બ્રહ્માએ ક્ષત્રિયો માટે બળ, દંડ અને યુદ્ધને આજિવિકા ઠેરવ્યા; તેમજ યાજન, અધ્યાપન અને દાન-પ્રતિગ્રહ પણ નિર્ધારિત કર્યા।

Verse 162

ब्राह्मणानां विभुस्तेषां कर्माण्येता न्यथादिशत् / पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं चैव विशां ददौ

પ્રભુએ બ્રાહ્મણો માટે આ કર્મો યથાવત્ નિર્ધારિત કર્યા; અને વૈશ્યોને પશુપાલન, વાણિજ્ય તથા કૃષિ આપી।

Verse 163

शिल्पाजीवभृतां चैव शूद्राणां व्यदधात्पुनः / सामान्यानि च कर्माणि ब्रह्मक्षत्रविशां पुनः

પછી શૂદ્રો માટે શિલ્પઆધારિત આજિવિકા ગોઠવી; અને બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-વૈશ્યો માટે પણ કેટલાક સામાન્ય કર્મો ફરી નિર્ધારિત કર્યા।

Verse 164

यजनाध्यापने दानं सामान्यानीतरेषु च / कर्माजीवं तु वै दत्त्वा तेषामिह परस्परम्

યજ્ઞ કરવો, વેદ અધ્યાપન અને દાન—આ બધાંમાં સામાન્ય ધર્મ છે. તેમજ કર્મથી જીવનોપાર્જન આપી તેઓ અહીં પરસ્પર સહાય કરે છે.

Verse 165

तेषां लोकांतरे मूर्ध्नि स्थानानि विदधे पुनः / प्राजापत्यं द्विजातीनां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्

તેમના માટે તેણે પરલોકના શિખર પર ફરી સ્થાન ગોઠવ્યાં. ક્રિયાવાન દ્વિજાતિઓનું સ્થાન ‘પ્રાજાપત્ય’ કહેવાય છે.

Verse 166

स्थानमैद्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् / वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वस्वकर्मोपजीविनाम्

યુદ્ધમાં ન ભાગનારા ક્ષત્રિયોનુ સ્થાન ‘ઐન્દ્ર’ છે. અને પોતાના કર્મથી જીવનાર વૈશ્યોનું સ્થાન ‘મારુત’ છે.

Verse 167

गांधर्वं शूद्रजातीनां परिचर्ये च तिष्ठताम् / स्थानान्येतानि वर्णानां योग्याचारवतां सताम्

પરિચર્યામાં સ્થિત શૂદ્રજાતિઓનું સ્થાન ‘ગાંધર્વ’ છે. આ સ્થાનો યોગ્ય આચારવાળા સદ્ભાવ વર્ણો માટે છે.

Verse 168

संस्थित्यां सुकृतायां वै चातुर्वर्ण्यस्य तस्य तत् / वर्णास्तु दंडभयतः स्वेस्वे वर्ण्ये व्यवस्थिताः / ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास ह्याश्रमान्

જ્યારે તે ચાતુર્વર્ણ્યની વ્યવસ્થા સુસ્થિર થઈ, ત્યારે દંડના ભયથી વર્ણો પોતાના પોતાના ધર્મમાં સ્થિર રહ્યા. ત્યારબાદ વર્ણો સ્થિર થતાં તેણે આશ્રમોની સ્થાપના કરી.

Verse 169

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा / आश्रमाश्चतुरो ह्येतान्पूर्ववत्स्थापयन्प्रभुः

ગૃહસ્થ, બ્રહ્મચારી, વાનપ્રસ્થ અને યતિ—આ ચાર આશ્રમો; પ્રભુએ તેમને પૂર્વવત્ સ્થાપ્યા।

Verse 170

वर्णकर्माणि ये केचित्तेषामिह चतुर्भवः / कृतकर्म्म कृतावासा आश्रमादुपभुञ्जते

જે જે વર્ણધર્મનાં કર્મો છે, અહીં તેમના ચાર પ્રકારનાં ફળ થાય છે; કર્મ પૂર્ણ કરી અને આશ્રમમાં નિવાસ કરીને લોકો તેનો ઉપભોગ કરે છે।

Verse 171

ब्रह्मा तान्स्थापयामास आश्रमान् भ्रामतामतः / निर्द्दिदेश ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान्प्रभा षते

બ્રહ્માએ તે આશ્રમો સ્થાપ્યા, જાણે ભટકતી બુદ્ધિ ધરાવનારાઓ માટે માર્ગદર્શનરૂપ; પછી બ્રહ્માએ તેમના ધર્મોનું ઉપદેશ અને નિર્દેશ કર્યો।

Verse 172

प्रस्थानानि तु तेषां च यमान्सनियमांस्तथा / चतुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थस्याश्रमः स्थितः

તેમના પ્રસ્થાનમાર્ગો, યમ અને નિયમો પણ (નિર્ધારિત થયા); અને પહેલાં ગૃહસ્થાશ્રમ ચારેય વર્ણોથી યુક્ત હતો।

Verse 173

त्रयाणा माश्रमाणां च वृत्तियोनीति चैव हि / यथाक्रमं च वक्ष्यामि व्रतैश्च नियमैस्तथा

ત્રણ આશ્રમોની વર્તણૂક અને નીતિઓ પણ; વ્રત અને નિયમો સહિત હું તેને ક્રમવાર કહેશ।

Verse 174

दाराग्नयश्चातिथय इष्टाः श्राद्धक्रियाः प्रजाः / इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः

પત્ની, અગ્નિસેવા, અતિથિ-સત્કાર, યજ્ઞ, શ્રાદ્ધક્રિયા અને પ્રજાપાલન—આ ગૃહસ્થનો સંક્ષિપ્ત ધર્મસંગ્રહ છે.

Verse 175

ढंडी च मेखली चैव अधःशायी तथाजिनी / गुरुशुश्रूषणं भैक्ष्यंविद्यार्थी ब्रह्मचारिणः

દંડ ધારણ, મેખલા પરિધાન, જમીન પર શયન, અજિન ધારણ; ગુરુસેવા, ભિક્ષાભોજન અને વિદ્યાભ્યાસ—આ બ્રહ્મચારિના ધર્મો છે.

Verse 176

चीरपत्राजिनानि स्युर्वनमूलफलौषधैः / उभे संध्ये वगाहश्च होमश्चारण्यवासिनाम्

ચીર, પત્રવસ્ત્ર અને અજિન ધારણ કરવું; વનના મૂળ-ફળ-ઔષધથી જીવન ચલાવવું. બન્ને સંધ્યાએ સ્નાન અને હોમ—આ અરણ્યવાસીનો વિધાન છે.

Verse 177

विपन्नमुसले भैक्ष्यमास्तेयं शौचमेव च / अप्रमादो ऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा

કઠિન સમયમાં પણ ભિક્ષાથી જીવન, અસ્તેય, શૌચ; અપ્રમાદ, બ્રહ્મચર્ય, સર્વભૂત પર દયા અને ક્ષમા—આ ધર્મ છે.

Verse 178

श्रवणं गुरुशुश्रूषा सत्यं च दशमं स्मृतम् / दशलक्षणको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयंभूवा

શ્રવણ, ગુરુસેવા અને સત્ય—આ દસમું લક્ષણ કહેવાયું છે. દશલક્ષણવાળો આ ધર્મ સ્વયંભૂએ પ્રકટ કર્યો છે.

Verse 179

भिक्षोर्व्रतानि पंचात्र भैक्ष्यवेदव्रतानि च / तेषां स्थानान्यशुष्मिं च संस्थिताना मचष्ट सः

અહીં ભિક્ષુના પાંચ વ્રતો તથા ભૈક્ષ્ય-વેદવ્રતો કહ્યાં છે; અને તે વ્રતોના સ્થાનો તથા ‘અશુષ્મિન્’માં સ્થિત રહેનારાઓનું પણ તેણે વર્ણન કર્યું।

Verse 180

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् / स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

ઊર્ધ્વરેતસ ઋષિઓની સંખ્યા અઠ્ઠ્યાસી હજાર કહેવાઈ છે; અને તેમનું જે સ્થાન સ્મૃતિમાં જણાવાયું છે, એ જ ગુરુના આશ્રમમાં વસનારાઓનું પણ છે।

Verse 181

सप्तर्षीणा तु यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् / प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणःक्षयम्

સપ્તર્ષિઓનું જે સ્થાન સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે, તે જ વનવાસી તપસ્વીઓનું છે; ગૃહસ્થોનું પ્રાજાપત્ય લોક છે, અને ન્યાસીઓનું બ્રહ્મમાં લય (ક્ષય) કહેવાયું છે।

Verse 182

योगिनामकृतं स्थानं तानाजित्बा न विद्यते / स्थानान्याश्रमिणस्तानि ब्रह्मस्थानस्थितानि तु

યોગીઓનું અકૃત (અપ્રાકૃત) સ્થાન તેને જીત્યા વિના (સાધ્યા વિના) મળતું નથી; આશ્રમીઓનાં તે સ્થાનો ખરેખર બ્રહ્મસ્થાનમાં સ્થિત છે।

Verse 183

चत्वार एव पंथानो देवयानानि निर्मिताः / पंथानः पितृयानास्तु समृताश्चत्वार एव ते

દેવયાન માટે ચાર જ માર્ગો રચાયેલા છે; અને પિતૃયાનના માર્ગો પણ સ્મૃતિમાં ચાર જ ગણાયા છે।

Verse 184

ब्रह्मणां लोकतन्त्रेण आद्ये मन्वन्तरे पुरा / पंथानो देवयाना ये तेषां द्वारं रंविः स्मृतः / तथैव पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते

બ્રહ્માના લોક-તંત્ર અનુસાર પ્રાચીન આદ્ય મન્વંતરમાં દેવયાન માર્ગોનું દ્વાર રવિ (સૂર્ય) કહેવાયું છે; તેમજ પિતૃયાન માર્ગોનું દ્વાર ચંદ્રમા કહેવાય છે।

Verse 185

एवं वर्णाश्रमाणां च प्रविभागे कृते तदा / यदा प्रजा ना वर्द्धंत वर्णधर्मसमासिकाः

આ રીતે વર્ણ અને આશ્રમોના વિભાગ થયા ત્યારે પણ એવો સમય આવ્યો કે વર્ણધર્મમાં સ્થિત પ્રજા વધતી-ફૂલતી ન હતી।

Verse 186

ततो ऽन्यां मानसीं स्वां वै त्रेतामध्ये ऽसृजत्प्रजाः / आत्मनस्तु शरीरेभ्यस्तुल्याश्चैवात्मना तु ताः

પછી ત્રેતાયુગના મધ્યમાં તેણે પોતાની જ બીજી એક માનસી પ્રજાની સૃષ્ટિ કરી; તે પ્રજા તેના શરીરોમાંથી ઉત્પન્ન થઈ અને સ્વરૂપે પણ તેની સમાન હતી।

Verse 187

तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु / ततो ऽन्यां मानसीं सो ऽथ प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे

તે આદ્ય ત્રેતાયુગમાં ક્રમે કરીને મધ્યકાળ આવ્યો ત્યારે તે ફરી બીજી માનસી પ્રજાની સૃષ્ટિ કરવા પ્રવૃત્ત થયો।

Verse 188

ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सह्यसृजत्प्रभुः / धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तानां साधकाश्च याः

ત્યારે પ્રભુએ સત્ત્વ અને રજથી ઉદ્દીપ્ત એવી પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કરી, જે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ ચાર પુરુષાર્થો તથા જીવન-વ્યવહારના સાધક હતા।

Verse 189

देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा / युगानुरूपा धर्मेण यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

દેવો, પિતરો, ઋષિઓ અને મનુઓ—યુગાનુરૂપ ધર્મ વડે—જેનાથી આ પ્રજાઓનું વર્ધન અને પાલન થયું.

Verse 190

उपस्थिते तदा तस्मिन् सृष्टिवर्गे स्वयंभुवः / अभिध्याय प्रजा ब्रह्मा नानावीर्याः स्वमानसीः

જ્યારે તે સૃષ્ટિવર્ગ ઉપસ્થિત થયો, ત્યારે સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ પ્રજાનો ધ્યાન કરીને પોતાના મનમાંથી વિવિધ શક્તિવાળી માનસ પ્રજાઓ સર્જી.

Verse 191

पूर्वोक्ता या मया तुभ्यं जनानीकं समाश्रिताः / कल्पे ऽतीते पुराण्यासीद्देवाद्यास्तु प्रजा इह

મેં તને અગાઉ કહેલી પ્રજાઓ જનસમૂહોમાં આશ્રિત હતી; ગયા કલ્પમાં તે પ્રાચીન હતી, અને અહીં દેવ વગેરે જ પ્રજા રૂપે છે.

Verse 192

ध्यायतस्तस्य तानीह संभूत्यर्थमुपस्तिताः / मन्वंतरक्रमेणेह कनिष्ठाः प्रथमेन ताः

તે ધ્યાન કરતાં જ, તે અહીં ઉત્પત્તિ માટે ઉપસ્થિત થઈ; અહીં મન્વંતર-ક્રમમાં, પ્રથમ મન્વંતરમાં તે કનિષ્ઠ (અંતિમ) હતી.

Verse 193

ख्यातास्तु वंश्यैरेतैस्तु पूर्वं यैरिह भाविताः / कुशलाकुशलैः कंदैरक्षीणैस्तैस्तदा युताः

આ વંશજો પહેલાંથી જ તેમની દ્વારા પ્રસિદ્ધ થયા, જેમણે અહીં તેમને વિકસાવ્યા; ત્યારે તેઓ અક્ષય મૂળો—શુભ અને અશુભ કર્મબીજ—સાથે યુક્ત હતા.

Verse 194

तत्कर्मफलदोषेण ह्युपबाधाः प्रजज्ञिरे / देवासुरपितॄंश्चैव यक्षैर्गन्धर्वमानुषैः

તે કર્મફળના દોષથી અનેક ઉપદ્રવો ઉત્પન્ન થયા; દેવો, અસુરો, પિતૃઓ, યક્ષો, ગંધર્વો અને મનુષ્યોમાં પણ।

Verse 195

राक्षसैस्तु पिशाचैस्तैः पशुपक्षिसरीसृपैः / वृक्षनारककीटाद्यैस्तैस्तैः सर्वैरुपस्थिताः / आहारार्थं प्रजानां वै विदात्मानो विनिर्ममे

રાક્ષસો, પિશાચો, પશુ-પક્ષી, સરિસૃપ, વૃક્ષો, નારકી જીવો, કીટ વગેરે સર્વે હાજર થયા; પ્રજાના આહાર માટે વિધાતાએ તેમને રચ્યા।