Shloka 122
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
कृत्वा द्वंद्वाभिघातास्तान्त्वार्तोपायमचिंतयान् / नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा
Transliteration
kṛtvā dvaṃdvābhighātāstāntvārtopāyamaciṃtayān / naṣṭeṣu madhunā sārddhaṃ kalpavṛkṣeṣu vai tadā
Translation
ત્યારે કલ્પવૃક્ષોમાં મધુ સહિત બધું નષ્ટ થતાં, તેમણે તે દ્વંદ્વના આઘાતો સહન કરી, આર્તિ-નિવારણનો ઉપાય વિચાર્યો।
Word by Word
कृत्वाhaving done
कृत्वा:
क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (Gerund), ‘having done/made’
द्वन्द्व-अभिघातान्conflict-blows/attacks
द्वन्द्व-अभिघातान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootद्वन्द्व (प्रातिपदिक) + अभिघात (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष ‘द्वन्द्वस्य अभिघाताः’; पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म/Accusative), बहुवचन
तान्those
तान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय, निपात
आर्त-उपायम्a remedy for distress
आर्त-उपायम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootआर्त (प्रातिपदिक) + उपाय (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय/तत्पुरुष (qualifying determinative) ‘आर्तानाम् उपायः/आर्तस्य उपायः’; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अचिन्तयन्not considering
अचिन्तयन्:
कर्ता (Agent/कर्ता)
TypeVerb
Rootचिन्त् (धातु)
Formशतृ (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘not thinking/without considering’ (अ-निषेध)
नष्टेषुwhen destroyed
नष्टेषु:
अधिकरण (Locative absolute/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootनष्ट (प्रातिपदिक; कृदन्ताधारित)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण/Locative), बहुवचन; ‘when (they) were destroyed’
मधुनाwith honey
मधुना:
सह (Accompaniment/सह)
TypeNoun
Rootमधु (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (सह/Instrumental), एकवचन
सार्धम्together with
सार्धम्:
सह (Accompaniment/सह)
TypeIndeclinable
Rootसार्धम् (अव्यय)
Formअव्यय, सहार्थक (adverb ‘together with’)
कल्प-वृक्षेषुin the wish-fulfilling trees
कल्प-वृक्षेषु:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootकल्पवृक्ष (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष/कर्मधारय (conventional) ‘कल्पस्य वृक्षाः/कल्पवृक्षाः’; पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण/Locative), बहुवचन
वैindeed
वै:
सम्बन्ध (Discourse particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय, निपात (emphatic particle)
तदाthen
तदा:
कालाधिकरण (Time/काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय, कालवाचक (temporal adverb)