Adhyaya 45

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एष एव पुरा प्रश्नः परिपृष्टो महेश्वरम् । राज्ञा चोत्तानपादेन ऋषिदेवसमागमे

Śrī Mārkaṇḍeya dit : Cette même question fut jadis posée à Maheśvara par le roi Uttānapāda, lors d’une grande assemblée de ṛṣis et de devas.

Verse 2

उत्तानपाद उवाच । इदं तीर्थं महापुण्यं सर्वदेवमयं परम् । गुह्याद्गुह्यतरं स्थानं न दृष्टं न श्रुतं हर

Uttānapāda dit : Ce tīrtha est d’un mérite immense, suprême, et rempli de tous les devas. Ô Hara, ce lieu est plus secret que le secret : je ne l’ai jamais vu, ni même entendu mentionner.

Verse 3

शूलभेदं कथं जातं केनैवोत्पादितं पुरा । माहात्म्यं तस्य तीर्थस्य विस्तराच्छंस मे प्रभो

Comment Śūlabheda prit-il naissance, et par qui fut-il jadis établi ? Ô Seigneur, expose-moi en détail la grandeur de ce tīrtha.

Verse 4

ईश्वर उवाच । आसीत्पुरा महावीर्यो दानवो बलदर्पितः । मर्त्ये न तादृशः कश्चिद्विक्रमेण बलेन वा

Īśvara dit : Jadis, il y eut un Daṇava d’une grande vaillance, enivré de sa force et de son orgueil. Parmi les mortels, nul ne lui était comparable, ni par la prouesse ni par la puissance.

Verse 5

सूनुर्ब्रह्मसुतस्यायमन्धको नाम दुर्मदः । निजस्थाने वसन् पापः कुर्वन् राज्यमकण्टकम्

Celui-ci, nommé Andhaka, arrogant et égaré, était le fils du fils de Brahmā. Demeurant dans son propre royaume, ce pécheur régnait sans aucun obstacle.

Verse 6

हृष्टपुष्टो वसन्मर्त्ये स सुरैर्नाभिभूयते । भवनं तस्य पापस्य वह्नेरुपवनं यथा

Vivant dans le monde des mortels, florissant et puissant, il ne pouvait être vaincu même par les dieux. La demeure de ce pécheur était telle un bosquet appartenant au Feu : inabordable et terrifiante.

Verse 7

एतस्मिन्नन्धकः काले चिन्तयामास भारत । तोषयामि महादेवं येन सानुग्रहो भवेत्

En ce temps-là, ô Bhārata, Andhaka se mit à réfléchir : «J’apaiserai Mahādeva, afin qu’il me soit favorable et plein de grâce».

Verse 8

प्रार्थयामि वरं दिव्यं यो मे मनसि वर्तते । परं स निश्चयं कृत्वा सोऽन्धको निर्गतो गृहात्

«Je demanderai le don divin qui demeure en mon esprit.» Ayant pris cette résolution ferme, Andhaka quitta sa demeure.

Verse 9

रेवातटं समासाद्य दानवस्तपसि स्थितः । उग्रं तपश्चचारासौ दारुणं लोमहर्षणम्

Parvenu sur la rive de la Revā, le Dānava se tint dans l’austérité. Il accomplit un tapas farouche, dur et saisissant par sa rigueur.

Verse 10

दिव्यं वर्षसहस्रं स निराहारोऽभवत्ततः । द्वितीयं तु सहस्रं स न्यवसद्वारिभोजनः

Durant mille années divines, il demeura sans nourriture. Puis, durant un second millier, il ne subsista que d’eau.

Verse 11

तृतीयं तु सहस्रं स धूमपानरतोऽभवत् । चतुर्थं वर्षसाहस्रं योगाभ्यासेन संस्थितः

Durant le troisième millier, il se voua au « boire de fumée » ; durant le quatrième millier d’années, il demeura établi dans la discipline de la pratique yogique.

Verse 12

कोपीह नेदृश चक्रे तपः परमदारुणम् । अस्थिचर्मावशेषोऽसौ यावत्तिष्ठति भारत

Nul, nulle part, n’accomplit une austérité si souverainement terrible. Il ne resta de lui que l’os et la peau, tant qu’il demeura inébranlable, ô Bhārata.

Verse 13

तस्य मूर्ध्नि ततो राजन् धूमवार्त्तिर्विनिःसृता । देवलोकमतीत्यासौ कैलासं व्याप्य संस्थिता

Alors, ô Roi, du sommet de sa tête jaillit un panache de fumée tourbillonnant ; franchissant les mondes des devas, il se répandit sur Kailāsa et y demeura.

Verse 14

तावद्देवसमीपस्था उमा वचनमब्रवीत् । कोऽस्त्ययं मानुषे लोके तपसोग्रेण संस्थितः

Alors, se tenant près du Seigneur, Umā dit : «Qui est donc, dans le monde des hommes, établi dans une austérité si farouche ?»

Verse 15

चतुर्वर्षसहस्राणि व्यतीयुः परमेश्वर । न केनापीदृशं तप्तं तपो दृष्टं श्रुतं तथा

«Quatre mille années se sont écoulées, ô Parameśvara ; jamais on n’a vu, ni même entendu, une telle austérité, accomplie avec une telle âpreté par quiconque.»

Verse 16

अवज्ञां कुरुषे देव किमत्र नियमान्विते । सर्वस्य दत्से शीघ्रं त्वमल्पेन तपसा विभो

«Ô Dieu, pourquoi le méprises-tu ici, alors qu’il demeure ferme dans ses observances ? Ô Tout-Puissant, pour une faible austérité tu accordes vite des grâces à tous.»

Verse 17

नाक्षक्रीडां करिष्येऽद्य त्वया सह महेश्वर । यावन्नोत्थाप्यते ह्येष दानवो भक्तवत्सल

«Ô Maheśvara, aujourd’hui je ne jouerai pas aux dés avec toi, ô protecteur des dévots, tant que ce Dānava ne sera pas relevé et exaucé.»

Verse 18

ईश्वर उवाच । साधु साधु महादेवि सर्वलक्षणलक्षिते । अहं तं न विजानामि क्लिश्यन्तं दानवेश्वरम्

Īśvara dit : «Bien parlé, bien parlé, ô Mahādevī, marquée de tous les signes de bon augure. Je ne reconnais pas encore ce seigneur des Dānavas qui endure une telle peine.»

Verse 19

योगाभ्यासे स्थितो भद्रे ध्यायंस्तत्परमं पदम् । तत्रागच्छ मया सार्द्धं यत्र तप्यत्यसौ तपः

«Ô douce amie, je demeure établi dans la pratique du yoga, méditant sur l’état suprême. Viens avec moi là-bas, au lieu où il accomplit son tapas.»

Verse 20

उमया सहितो देवो गतस्तत्र महेश्वरः । अस्थिचर्मावशेषस्तु दृष्टो देवेन शम्भुना

Alors le Seigneur Maheśvara, accompagné d’Umā, se rendit en ce lieu ; et Śambhu y vit un être réduit à de simples restes d’os et de peau.

Verse 21

प्रत्युवाच प्रसन्नोऽसौ देवदेवो महेश्वरः । भोभोः कष्टं कृतं भीमं दारुणं लोमहर्षणम्

Satisfait, le Dieu des dieux—Maheśvara—lui répondit : «Hélas, hélas ! Tu as entrepris une austérité pénible, terrible, sévère, qui fait frissonner jusqu’aux cheveux».

Verse 22

ईदृशं च तपो घोरं कस्माद्वत्स त्वया कृतम् । वरं दास्याम्यहं वत्स यस्ते मनसि वर्तते

«Pourquoi, cher enfant, as-tu accompli une austérité si redoutable ? Dis-moi : le bienfait qui demeure en ton esprit, ce bienfait je te l’accorderai.»

Verse 23

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव वरदो यदि शङ्कर । सुरान् सर्वान् विजेष्यामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर

Andhaka dit : «Ô Dieu—si tu es satisfait de moi, si tu es vraiment le dispensateur des grâces, ô Śaṅkara—alors, par ta faveur, ô Maheśvara, je vaincrai tous les dieux.»

Verse 24

ईश्वर उवाच । स्वप्नेऽपि त्रिदशाः सर्वे न योद्धव्याः कदाचन । असंभाव्यं न वक्तव्यं मनसो यन्न रोचते

Īśvara dit : «Jamais—pas même en rêve—on ne doit combattre tous les trente-trois dieux. Il ne faut pas proférer l’impossible, ni dire ce que l’esprit lui-même n’agrée pas.»

Verse 25

अन्यं किमपि याचस्व यस्ते मनसि वर्तते । स्वर्गे वा यदि वा मर्त्ये पातालेषु च संस्थितान्

«Demande autre chose—ce qui demeure en ton esprit—que cela concerne ceux qui résident au ciel, ou sur la terre des mortels, ou dans les mondes souterrains.»

Verse 26

मर्त्येषु विविधान् भोगान् भोक्ष्यसि त्वं यथेप्सितान् । कुरु निष्कण्टकं राज्यं स्वर्गे देवपतिर्यथा

Parmi les mortels, tu goûteras des plaisirs variés selon ton désir. Établis un royaume sans épines, tel le Seigneur des dieux au ciel.

Verse 27

देवस्य वचनं श्रुत्वा सोऽन्धको विमनाः स्थितः । वृथा क्लेशश्च मे जातो न किंचित्साधितं मया

Ayant entendu les paroles du Seigneur, Andhaka demeura accablé : «Mon labeur fut vain ; je n’ai rien accompli».

Verse 28

निश्वासं परमं मुक्त्वा निपपात धरातले । मूलच्छिन्नो यथा वृक्षो निरुच्छ्वासस्तदाभवत्

Poussant un profond soupir, il s’effondra sur le sol. Tel un arbre tranché à la racine, il demeura sans souffle et inerte.

Verse 29

मूर्च्छापन्नं ततो दृष्ट्वा देवी वचनमब्रवीत् । यं कामं कामयत्येष तमस्मै देहि शङ्कर

Le voyant tombé en défaillance, la Déesse dit : «Ô Śaṅkara, accorde-lui le désir qu’il appelle de tout son cœur».

Verse 30

भक्तानुपेक्षमाणस्य तवाकीर्तिर्भविष्यति

«Si tu négliges un dévot, l’infamie s’attachera à toi.»

Verse 31

ईश्वर उवाच । यदि दास्ये वरं देवि इच्छाभूतं कदाचन । ततो न मंस्यते विष्णुं न ब्रह्माणं न मामपि

Īśvara dit : «Ô Déesse, si jamais je lui accorde une grâce qui ne fasse que suivre son désir, alors il ne respectera plus ni Viṣṇu, ni Brahmā, ni même moi.»

Verse 32

उच्चत्वमाप्तो देवेशि अन्यानपि सुरासुरान्

«Ô Souveraine des dieux, ayant atteint une puissance sublime, il regarderait de haut même les autres devas et asuras.»

Verse 33

देव्युवाच । कमप्युपायमाश्रित्य उत्थापय महेश्वर । विष्णुवर्जं सुरान्सर्वाञ्जयस्वेति वरं वद

Devī dit : «Ô Maheśvara, en recourant à quelque moyen convenable, relève-le (rétablis-le). Accorde-lui cette grâce : “Puisses-tu vaincre tous les dieux, sauf Viṣṇu.”»

Verse 34

ईश्वर उवाच । उपायः शोभनो देवि यो मे मनसि वर्तते । तमेवास्मै प्रदास्यामि यस्त्वया कथितो वरः

Īśvara dit : «Ô Devī, un beau moyen s’est levé dans mon esprit. Je lui accorderai précisément la grâce que tu as dite.»

Verse 35

ततोऽमृतेन संसिक्तः स्वस्थोऽभूत्तत्क्षणादयम् । तथा पुनर्नवो जातः सर्वावयवशोभितः

Alors, aspergé d’amṛta, il redevint sain à l’instant même. Vraiment, c’était comme s’il renaissait, paré de la beauté de tous ses membres.

Verse 36

शृणुष्वैकमना भूत्वा गृहाण वरमुत्तमम् । विष्णुवर्जं प्रदास्यामि यत्तवाभिमतं प्रियम्

Écoute, l’esprit recueilli en un seul point, et reçois cette grâce suprême. Hormis Viṣṇu, je t’accorderai ce qui t’est cher et désiré.

Verse 37

सर्वं च सफलं तुभ्यं मा धर्मस्तेऽन्यथा भवेत् । ददामीति वरं तुभ्यं मन्यसे यदि चासुर

Et que tout te soit fécond; que ton dharma ne s’écarte pas de sa voie juste. Si tu l’acceptes ainsi, ô Asura, je t’accorde cette grâce.

Verse 38

विष्णुवर्जं सुरान् सर्वाञ्जेष्यसि त्वं च मां विना

Hormis Viṣṇu, tu vaincras tous les dieux, et cela même sans moi, sans autre secours de ma part.

Verse 39

अन्धक उवाच । भवत्वेवमिति प्राह बलमास्थाय केवलम् । विष्णुवर्जं विजेष्येऽहं स्वबलेन महेश्वर

Andhaka dit : «Qu’il en soit ainsi», et, ne s’appuyant que sur sa propre force, il déclara : «Ô Maheśvara, hormis Viṣṇu, je vaincrai tout par ma seule puissance».

Verse 40

कृतार्थोऽहं हि संजात इत्युक्त्वा प्रणतिं गतः । गच्छ देवोमयासार्द्धं कैलासशिखरं वरम्

Disant : «Vraiment, j’ai atteint mon dessein», il se prosterna avec révérence. (Alors le Seigneur dit :) «Viens, ô être de nature divine; va avec moi vers le noble sommet du Kailāsa».

Verse 41

वृषपुंगवमारुह्य देवोऽसावुमया सह । वरं दत्त्वा स तस्यैवं तत्रैवान्तरधीयत

Monté sur le taureau, ce Seigneur—avec Umā—ayant accordé la grâce, disparut sur-le-champ en ce lieu même.

Verse 45

। अध्याय

«Chapitre» : marque de colophon ou d’en-tête de section, fragmentaire.