यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परीक्षा’ का है। राजधर्म, पुत्रधर्म, मातृभाव, और लोकलज्जा—इन सबके बीच राम-आज्ञा (ईश-आज्ञा) को सर्वोच्च मानने की साधना यहाँ घटित होती है। अयोध्या का वैभव-त्याग भीतर के ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन बनता है; भरत का विलाप और फिर धीरज—वैराग्य-युक्त प्रेम (विवेक सहित करुणा) की सीढ़ी है।
Sa talatang ito, ang karuṇā-rasa ang nanaig, ngunit hindi ito simpleng lumbay, ito ay awa na disiplinado ng kamalayan sa dharma. Ang sigaw ni Bharata na "Tāt! Tāt!" ay nagpapakita ng walang-lakas na puso ng isang anak; ang linya ni Kaikeyī, "kinakamot ang sugat na para bang nagbubuhos ng lason", ay nagbibigay ng matalim na talinghaga sa sikolohikal na kalupitan. Pagkatapos, ang pagiging ina ni Kauśalyā ay nagpapalit ng awa sa kapayapaan: ang kanyang payo, "Kapitaganan ang pagtitiis," ay nagpapataliko ng karuṇā patungo sa śānta. Dito, si Tulasīdāsa ay nagpapalit ng "līlā" (ang pagpapatapon ni Rāma sa gubat) sa "sādhana" (pagsunod, vairāgya, ang dharma ng sanlibutan). Ang panunumpang pananalita ni Bharata (pagtutuos ng mga kasalanan) ay naging pagsusulit ng paglilinis sa sarili: kanyang itinatali ang kanyang isipan sa harap ng madla bilang isang dhārmikong pangako. Kaya't ang bahaging ito ay nagiging, sa ayos ng hagdanan, isang baitang mula sa "viraha patungo sa viveka" at mula sa "lumbay patungo sa śaraṇāgati."
Chaupai 160.1-4
तात बात मैं सकल सँवारी।भै मंथरा सहाय बिचारी।।
कछुक काज बिधि बीच बिगारेउ।भूपति सुरपति पुर पगु धारेउ।।
सुनत भरतु भए बिबस बिषादा।जनु सहमेउ करि केहरि नादा।।
तात तात हा तात पुकारी।परे भूमितल ब्याकुल भारी।।
चलत न देखन पायउँ तोही।तात न रामहि सौंपेहु मोही।।
बहुरि धीर धरि उठे सँभारी।कहु पितु मरन हेतु महतारी।।
सुनि सुत बचन कहति कैकेई।मरमु पाँछि जनु माहुर देई।।
आदिहु तें सब आपनि करनी।कुटिल कठोर मुदित मन बरनी।।
tāta bāta maiṁ sakala sãvārī |bhai maṁtharā sahāya bicārī ||
kachuka kāja bidhi bīca bigāreu |bhūpati surapati pura pagu dhāreu ||
sunata bharatu bhae bibasa biṣādā |janu sahameu kari kehari nādā ||
tāta tāta hā tāta pukārī |pare bhūmitala byākula bhārī ||
calata na dekhana pāyaũ tohī |tāta na rāmahi sauṁpehu mohī ||
bahuri dhīra dhari uṭhe sãbhārī |kahu pitu marana hetu mahatārī ||
suni suta bacana kahati kaikeī |maramu pā̃chi janu māhura deī ||
ādihu teṁ saba āpani karanī |kuṭila kaṭhora mudita mana baranī ||
"Anak ko, inayos ko na ang lahat, at ang sawi na si Manthara ay naging katulong ko." "Ngunit sinira ng Tadhana ang gawain sa gitna: ang hari ay nakapaglagay na ng kanyang paa sa lungsod ni Indra." Nang marinig ito, si Bharata ay napuno ng kalungkutan, parang elepante na natakot sa daing ng leon. Sumigaw na "Ama, ama, aba, ama!" siya'y nagbuwal sa lupa, labis na naguluhan. "Hindi kita nakita nang umalis ka, ama, at hindi mo ipinagkatiwala ako kay Rama." Pagkatapos, naipon ang kanyang lakas ng loob, siya'y tumayo, at nagsabi, "Ina, sabihin mo sa akin ang sanhi ng kamatayan ng aking ama." Nang marinig ang salita ng anak, si Kaikeyi ay sumagot na parang sinasaliksik ang sugat at nagbubuhos ng lason dito. Puno ng dayà at matigas ang puso, inilarawan niya ng maligayang isipan ang lahat ng kanyang sariling gawa, mula sa simula pa.
Doha 160
भरतहि बिसरेउ पितु मरन सुनत राम बन गौनु।हेतु अपनपउ जानि जियँ थकित रहे धरि मौनु।।160।।
bharatahi bisareu pitu marana sunata rāma bana gaunu |hetu apanapau jāni jiyã thakita rahe dhari maunu ||160||
Nalimutan ni Bharata ang kamatayan ng kanyang ama nang marinig niyang si Rama ay pumunta sa kagubatan. Alam na siya mismo ang sanhi, siya ay nanatiling tahimik at pagod sa kanyang puso.
Chaupai 161.1-4
बिकल बिलोकि सुतहि समुझावति।मनहुँ जरे पर लोनु लगावति।।
तात राउ नहिं सोचे जोगू।बिढ़इ सुकृत जसु कीन्हेउ भोगू।।
जीवत सकल जनम फल पाए।अंत अमरपति सदन सिधाए।।
अस अनुमानि सोच परिहरहू।सहित समाज राज पुर करहू।।
सुनि सुठि सहमेउ राजकुमारू।पाकें छत जनु लाग अँगारू।।
धीरज धरि भरि लेहिं उसासा।पापनि सबहि भाँति कुल नासा।।
जौं पै कुरुचि रही अति तोही।जनमत काहे न मारे मोही।।
पेड़ काटि तैं पालउ सींचा।मीन जिअन निति बारि उलीचा।।
bikala biloki sutahi samujhāvati |manahũ jare para lonu lagāvati ||
tāta rāu nahiṁ soce jogū |biṛhai sukṛta jasu kīnheu bhogū ||
jīvata sakala janama phala pāe |aṁta amarapati sadana sidhāe ||
asa anumāni soca pariharahū |sahita samāja rāja pura karahū ||
suni suṭhi sahameu rājakumārū |pākeṁ chata janu lāga ãgārū ||
dhīraja dhari bhari lehiṁ usāsā |pāpani sabahi bhā̃ti kula nāsā ||
jauṁ pai kuruci rahī ati tohī |janamata kāhe na māre mohī ||
peṛa kāṭi taiṁ pālau sīṁcā |mīna jiana niti bāri ulīcā ||
Nakikita ang kanyang anak na labis na nagdadalamhati, sinubukan niyang aliwin, na para bang nagkukuskos ng asin sa paso. "Ama, ang hari ay hindi karapat-dapat sa kalungkutan. Siya'y nagipon ng kabutihan at kabantugan, at tinamasa ang bunga nito." "Sa kanyang buhay ay nakamit niya ang lahat ng bunga ng kapanganakan, at sa kanyang pagwakas ay pumaroon siya sa tahanan ng panginoon ng mga imortal." "Sa pag-isip nito, itapon mo ang iyong kalungkutan, at pamahalaan mo ang kaharian at lungsod kasama ang lahat ng iyong mga tao." Sa pagdinig nito, ang prinsipe ay natakot na lubha, na parang inilagay ang naglalagang uling sa bukas na sugat. Pinanghawakan ang lakas ng loob, huminga siya ng malalim: "Babaeng makasalanan, sinira mo ang buong angkan sa lahat ng paraan." "Kung ganoon kalaking kasamaan ang nasa iyong puso, bakit mo ako hindi pinatay noong isilang ako?" "Pinuputol mo ang puno at pagkatapos ay dinidilig; binabawas mo ang tubig at pagkatapos ay pinapanatili ang buhay ng isda."
Doha 161
हंसबंसु दसरथु जनकु राम लखन से भाइ।जननी तूँ जननी भई बिधि सन कछु न बसाइ।।161।।
haṁsabaṁsu dasarathu janaku rāma lakhana se bhāi |jananī tū̃ jananī bhaī bidhi sana kachu na basāi ||161||
Ang angkan ko ay ang lahi ng araw, ang aking ama ay si Dasharatha, at ang aking mga kapatid ay sina Rama at Lakshmana; ngunit ikaw, na naging ina ko, ay naging ganitong ina. Walang magagawa laban sa kapalaran.
Chaupai 162.1-4
जब तैं कुमति कुमत जियँ ठयऊ।खंड खंड होइ हृदउ न गयऊ।।
बर मागत मन भइ नहिं पीरा।गरि न जीह मुहँ परेउ न कीरा।।
भूपँ प्रतीत तोरि किमि कीन्ही।मरन काल बिधि मति हरि लीन्ही।।
बिधिहुँ न नारि हृदय गति जानी।सकल कपट अघ अवगुन खानी।।
सरल सुसील धरम रत राऊ।सो किमि जानै तीय सुभाऊ।।
अस को जीव जंतु जग माहीं।जेहि रघुनाथ प्रानप्रिय नाहीं।।
भे अति अहित रामु तेउ तोही।को तू अहसि सत्य कहु मोही।।
जो हसि सो हसि मुहँ मसि लाई।आँखि ओट उठि बैठहिं जाई।।
jaba taiṁ kumati kumata jiyã ṭhayaū |khaṁḍa khaṁḍa hoi hṛdau na gayaū ||
bara māgata mana bhai nahiṁ pīrā |gari na jīha muhã pareu na kīrā ||
bhūpã pratīta tori kimi kīnhī |marana kāla bidhi mati hari līnhī ||
bidhihũ na nāri hṛdaya gati jānī |sakala kapaṭa agha avaguna khānī ||
sarala susīla dharama rata rāū |so kimi jānai tīya subhāū ||
asa ko jīva jaṁtu jaga māhīṁ |jehi raghunātha prānapriya nāhīṁ ||
bhe ati ahita rāmu teu tohī |ko tū ahasi satya kahu mohī ||
jo hasi so hasi muhã masi lāī |ā̃khi oṭa uṭhi baiṭhahiṁ jāī ||
Mula nang itanim mo ang masamang layunin, ang masamang payo, sa isip mo, bakit hindi ba naputol-putol ang puso mo? Nang humingi ka ng mga gantimpala, hindi nakaramdam ng sakit ang isip mo, hindi nasunog ang dila mo, at walang uod na nahulog sa bibig mo. Paano nagtiwala ang hari sa iyo? Dumating na ang oras ng kanyang kamatayan, at kinuha ng Diyos ang kanyang pag-iisip. Hindi naiintindihan ni Brahma man ang kilos ng puso ng isang babae, na mina ng lahat ng daya, kasalanan, at bisyo. Ang hari ay tapat, mahinahon, at nakatuon sa katuwiran; paano niya makikilala ang kalikasan ng isang babae? Mayroon bang nilalang sa mundo na hindi minamahal si Rama, Panginoon ng mga Raghu, na parang sariling buhay? Ngunit Siya man ay naging matinding kaaway mo. Sino ka? Sabihin mo sa akin ang katotohanan. Ano man ang ikaw, ikaw, ngunit pinahiran mo ng uling ang iyong mukha. Tumayo ka, umalis ka at umupo ka sa labas ng paningin ko.
Doha 162
राम बिरोधी हृदय तें प्रगट कीन्ह बिधि मोहि।मो समान को पातकी बादि कहउँ कछु तोहि।।162।।
rāma birodhī hṛdaya teṁ pragaṭa kīnha bidhi mohi |mo samāna ko pātakī bādi kahaũ kachu tohi ||162||
Nilikha ako ni Brahma mula sa puso na tutol kay Rama. Sino ang makasalanan na katulad ko? Walang saysay na magsabi ako ng anuman sa iyo.
Chaupai 163.1-4
सुनि सत्रुघुन मातु कुटिलाई।जरहिं गात रिस कछु न बसाई।।
तेहि अवसर कुबरी तहँ आई।बसन बिभूषन बिबिध बनाई।।
लखि रिस भरेउ लखन लघु भाई।बरत अनल घृत आहुति पाई।।
हुमगि लात तकि कूबर मारा।परि मुह भर महि करत पुकारा।।
कूबर टूटेउ फूट कपारू।दलित दसन मुख रुधिर प्रचारू।।
आह दइअ मैं काह नसावा।करत नीक फलु अनइस पावा।।
सुनि रिपुहन लखि नख सिख खोटी।लगे घसीटन धरि धरि झोंटी।।
भरत दयानिधि दीन्हि छड़ाई।कौसल्या पहिं गे दोउ भाई।।
suni satrughuna mātu kuṭilāī |jarahiṁ gāta risa kachu na basāī ||
tehi avasara kubarī tahã āī |basana bibhūṣana bibidha banāī ||
lakhi risa bhareu lakhana laghu bhāī |barata anala ghṛta āhuti pāī ||
humagi lāta taki kūbara mārā |pari muha bhara mahi karata pukārā ||
kūbara ṭūṭeu phūṭa kapārū |dalita dasana mukha rudhira pracārū ||
āha daia maiṁ kāha nasāvā |karata nīka phalu anaisa pāvā ||
suni ripuhana lakhi nakha sikha khoṭī |lage ghasīṭana dhari dhari jhoṁṭī ||
bharata dayānidhi dīnhi chaṛāī |kausalyā pahiṁ ge dou bhāī ||
Nang marinig ni Shatrughna ang kasamaan ng kanyang ina, ang buong katawan niya ay bumaon sa galit, at sa kanyang poot ay hindi makapagpigil. Sa sandaling iyon ay dumating doon ang kuba na si Kubari, na nakapalamuti ng iba't ibang kasuotan at alahas. Nang makita siya, ang nakababatang kapatid ni Lakshmana ay napuno ng galit, parang apoy na sumiklab nang tumanggap ng handog na ghee. Siya ay lumundag, tinantiya, at sinipa ang kuba; nahulog siyang nakadapa sa lupa, na sumisigaw. Ang kuba niya ay naputol at ang kanyang ulo ay nabiyak, ang kanyang mga ngipin ay nadurog, at dugo ay lumabas sa kanyang bibig. "Diyos ko! Anong masamang ginawa ko? Gumawa ako ng mabuti, ngunit ito ang bunga na natanggap ko, isang kasamaan." Nang marinig ito, tiningnan siya ni Shatrughna, siyang masama mula sa kuko hanggang sa tuktok ng ulo, at nagsimulang hilahin siya, na hinahawakan ang kanyang buhok nang paulit-ulit. Si Bharata, ang pag-aagian ng habag, ay nagpalaya sa kanya, at pagkatapos ay nagpunta ang dalawang kapatid kay Kausalya.
Doha 163
मलिन बसन बिबरन बिकल कृस सरीर दुख भार।कनक कलप बर बेलि बन मानहुँ हनी तुसार।।163।।
malina basana bibarana bikala kṛsa sarīra dukha bhāra |kanaka kalapa bara beli bana mānahũ hanī tusāra ||163||
Nakapamit siya ng maruming damit, maputla at balisa, pumayat ang katawan at binibigatan ng pasakit, na parang isang magandang baging na ginto ng punong nagbibigay-ng-kahilingan sa gubat na tinamaan ng hamog na nagyelo.
Chaupai 164.1-4
भरतहि देखि मातु उठि धाई।मुरुछित अवनि परी झइँ आई।।
देखत भरतु बिकल भए भारी।परे चरन तन दसा बिसारी।।
मातु तात कहँ देहि देखाई।कहँ सिय रामु लखनु दोउ भाई।।
कैकइ कत जनमी जग माझा।जौं जनमि त भइ काहे न बाँझा।।
कुल कलंकु जेहिं जनमेउ मोही।अपजस भाजन प्रियजन द्रोही।।
को तिभुवन मोहि सरिस अभागी।गति असि तोरि मातु जेहि लागी।।
पितु सुरपुर बन रघुबर केतू।मैं केवल सब अनरथ हेतु।।
धिग मोहि भयउँ बेनु बन आगी।दुसह दाह दुख दूषन भागी।।
bharatahi dekhi mātu uṭhi dhāī |muruchita avani parī jhaĩ āī ||
dekhata bharatu bikala bhae bhārī |pare carana tana dasā bisārī ||
mātu tāta kahã dehi dekhāī |kahã siya rāmu lakhanu dou bhāī ||
kaikai kata janamī jaga mājhā |jauṁ janami ta bhai kāhe na bā̃jhā ||
kula kalaṁku jehiṁ janameu mohī |apajasa bhājana priyajana drohī ||
ko tibhuvana mohi sarisa abhāgī |gati asi tori mātu jehi lāgī ||
pitu surapura bana raghubara ketū |maiṁ kevala saba anaratha hetu ||
dhiga mohi bhayaũ benu bana āgī |dusaha dāha dukha dūṣana bhāgī ||
Nakita si Bharata, ang ina ay tumayo at tumakbo sa kanya, ngunit nahimatay at nahulog sa lupa. Sa pagkakita nito, si Bharata ay labis na nabalisa; nakalimutan ang kalagayan ng sarili niyang katawan, siya ay nagpatirik sa paanan ng ina. "Ina, ipakita mo sa akin ang aking ama. Nasaan si Sita, at sina Rama at Lakshmana, ang dalawang kapatid?" Bakit ipinanganak si Kaikeyi sa mundo? Kung ipinanganak siya, bakit hindi siya baog? Ipinanganak niya ako, kahihiyan ng angkan, sisidian ng kawalan-dangal, traydor sa mga minamahal. Sino sa tatlong mundo ang kasingmalas ako, na dahil sa kanya, ina, ikaw ay napunta sa ganitong kalagayan? Ang aking ama ay pumunta na sa lungsod ng mga diyos, at ang pinakamabuti sa mga Raghu ay nasa gubat; ako lamang ang sanhi ng lahat ng kapighatian. Kaduwahang ako! Ako ay naging parang apoy sa kawayanan, kabahagi sa napakatinding pagsusunog, kalungkutan at kawalan-dangal.
Doha 164
मातु भरत के बचन मृदु सुनि सुनि उठी सँभारि।लिए उठाइ लगाइ उर लोचन मोचति बारि।।164।।
mātu bharata ke bacana mṛdu suni suni uṭhī sãbhāri |lie uṭhāi lagāi ura locana mocati bāri ||164||
Sa pagdinig sa malambing na mga salita ni Bharata nang paulit-ulit, ang kanyang ina ay nagpakalma at bumangon. Itinaas niya ito at niyakap sa kanyang dibdib, ang kanyang mga mata ay umiiyak ng luha.
Chaupai 165.1-4
सरल सुभाय मायँ हियँ लाए।अति हित मनहुँ राम फिरि आए।।
भेंटेउ बहुरि लखन लघु भाई।सोकु सनेहु न हृदयँ समाई।।
देखि सुभाउ कहत सबु कोई।राम मातु अस काहे न होई।।
माताँ भरतु गोद बैठारे।आँसु पौंछि मृदु बचन उचारे।।
अजहुँ बच्छ बलि धीरज धरहू।कुसमउ समुझि सोक परिहरहू।।
जनि मानहु हियँ हानि गलानी।काल करम गति अघटित जानि।।
काहुहि दोसु देहु जनि ताता।भा मोहि सब बिधि बाम बिधाता।।
जो एतेहुँ दुख मोहि जिआवा।अजहुँ को जानइ का तेहि भावा।।
sarala subhāya māyã hiyã lāe |ati hita manahũ rāma phiri āe ||
bheṁṭeu bahuri lakhana laghu bhāī |soku sanehu na hṛdayã samāī ||
dekhi subhāu kahata sabu koī |rāma mātu asa kāhe na hoī ||
mātā̃ bharatu goda baiṭhāre |ā̃su pauṁchi mṛdu bacana ucāre ||
ajahũ baccha bali dhīraja dharahū |kusamau samujhi soka pariharahū ||
jani mānahu hiyã hāni galānī |kāla karama gati aghaṭita jāni ||
kāhuhi dosu dehu jani tātā |bhā mohi saba bidhi bāma bidhātā ||
jo etehũ dukha mohi jiāvā |ajahũ ko jānai kā tehi bhāvā ||
Sa kanyang simpleng at walang dayang tabiy, niyakap ng ina siya sa kanyang puso nang may ganong kalalim ng pagmamahal na para bang si Rama mismo ang nagbalik. Pagkatapos ay niyakap din ang nakababatang kapatid ni Lakshmana; ang kalungkutan at pagmamahal ay hindi na mapigil sa kanyang puso. Nakikita ang kanyang tabiy, sinabi ng lahat: "Siya ang ina ni Rama, bakit hindi siya magiging ganoon?" Pinapaupo ng ina si Bharata sa kanyang kandungan, pinunasan ang kanyang luha, at nagsalita ng mga malambot na salita. "Anak ko, pakiusap, magpakatatag ka. Unawain mo na masama ang panahon, at iwanan mo ang iyong kalungkutan. Huwag mong damhin ang pagkawala at hiya sa iyong puso, na alam na hindi mababago ang takbo ng panahon at kapalaran. Huwag mong sisihin ninuman, anak ko. Ang Manlalang ay naging laban sa akin sa lahat ng paraan. Siya na pinanatili akong buhay kahit sa gayong kalungkutan, sino ang makakaalam kung ano ang kaluguran niya hanggang ngayon?"
Doha 165
पितु आयस भूषन बसन तात तजे रघुबीर।बिसमउ हरषु न हृदयँ कछु पहिरे बलकल चीर।।165।।
pitu āyasa bhūṣana basana tāta taje raghubīra |bisamau haraṣu na hṛdayã kachu pahire balakala cīra ||165||
Sa utos ng kanyang ama, ang Panginoon ng mga Raghu ay nagtapon ng kanyang mga alahas at mga kasuotan; hindi siya nakaramdam ng kagalakan o lumbay sa kanyang puso, kundi nagdamit lamang ng mga kasuotan gawa sa balat ng kahoy.
Chaupai 166.1-4
मुख प्रसन्न मन रंग न रोषू।सब कर सब बिधि करि परितोषू।।
चले बिपिन सुनि सिय सँग लागी।रहइ न राम चरन अनुरागी।।
सुनतहिं लखनु चले उठि साथा।रहहिं न जतन किए रघुनाथा।।
तब रघुपति सबही सिरु नाई।चले संग सिय अरु लघु भाई।।
रामु लखनु सिय बनहि सिधाए।गइउँ न संग न प्रान पठाए।।
यहु सबु भा इन्ह आँखिन्ह आगें।तउ न तजा तनु जीव अभागें।।
मोहि न लाज निज नेहु निहारी।राम सरिस सुत मैं महतारी।।
जिऐ मरै भल भूपति जाना।मोर हृदय सत कुलिस समाना।।
mukha prasanna mana raṁga na roṣū |saba kara saba bidhi kari paritoṣū ||
cale bipina suni siya sãga lāgī |rahai na rāma carana anurāgī ||
sunatahiṁ lakhanu cale uṭhi sāthā |rahahiṁ na jatana kie raghunāthā ||
taba raghupati sabahī siru nāī |cale saṁga siya aru laghu bhāī ||
rāmu lakhanu siya banahi sidhāe |gaiũ na saṁga na prāna paṭhāe ||
yahu sabu bhā inha ā̃khinha āgeṁ |tau na tajā tanu jīva abhāgeṁ ||
mohi na lāja nija nehu nihārī |rāma sarisa suta maiṁ mahatārī ||
jiai marai bhala bhūpati jānā |mora hṛdaya sata kulisa samānā ||
Ang kanyang mukha ay payapa, at ang kanyang isipan ay walang bakas ng galit o pagnanasa; pinasiyahan niya ang lahat sa lahat ng paraan. Nang marinig ni Sita na siya ay pupunta sa gubat, sumama siya sa kanya; deboto sa mga paa ni Rama, hindi siya makatili. Pagkarinig ni Lakshmana, siya ay bumangon at sumama sa kanila; bagama't sinubukan ng Panginoon ng mga Raghu ang lahat ng paraan, hindi siya mananatili. Pagkatapos ay yuko si Rama ng kanyang ulo sa kanilang lahat, at naglakad kasama si Sita at ang kanyang nakababatang kapatid. Si Rama, Lakshmana at Sita ay nagpatungo sa gubat. Hindi ako sumama sa kanila, ni hindi ko pinadala ang aking hininga na sumunod sa kanila. Ang lahat ng ito ay nangyari sa harap ng mga matang ito, ngunit ang aking malas na buhay ay hindi umalis sa aking katawan. Wala akong hiya, kahit na tinitingnan ko ang aking sariling pag-ibig, ako na ina ng isang anak na katulad ni Rama. Ang hari ay maalam sa pagbuhay at pagkamatay; ang aking puso ay matigas na parang isang daang kidlat.
Doha 166
कौसल्या के बचन सुनि भरत सहित रनिवास।ब्याकुल बिलपत राजगृह मानहुँ सोक नेवासु।।166।।
kausalyā ke bacana suni bharata sahita ranivāsa |byākula bilapata rājagṛha mānahũ soka nevāsu ||166||
Nakikinig sa mga salita ni Kaushalya, si Bharata at ang mga babae ng palasyo ay napuno ng lumbay at umiyak; ang bahay ng hari ay umalingawngaw ng panaghoy, para bang ang lumbay mismo ay tumahan doon.
Chaupai 167.1-4
बिलपहिं बिकल भरत दोउ भाई।कौसल्याँ लिए हृदयँ लगाई।।
भाँति अनेक भरतु समुझाए।कहि बिबेकमय बचन सुनाए।।
भरतहुँ मातु सकल समुझाईं।कहि पुरान श्रुति कथा सुहाईं।।
छल बिहीन सुचि सरल सुबानी।बोले भरत जोरि जुग पानी।।
जे अघ मातु पिता सुत मारें।गाइ गोठ महिसुर पुर जारें।।
जे अघ तिय बालक बध कीन्हें।मीत महीपति माहुर दीन्हें।।
जे पातक उपपातक अहहीं।करम बचन मन भव कबि कहहीं।।
ते पातक मोहि होहुँ बिधाता।जौं यहु होइ मोर मत माता।।
bilapahiṁ bikala bharata dou bhāī |kausalyā̃ lie hṛdayã lagāī ||
bhā̃ti aneka bharatu samujhāe |kahi bibekamaya bacana sunāe ||
bharatahũ mātu sakala samujhāīṁ |kahi purāna śruti kathā suhāīṁ ||
chala bihīna suci sarala subānī |bole bharata jori juga pānī ||
je agha mātu pitā suta māreṁ |gāi goṭha mahisura pura jāreṁ ||
je agha tiya bālaka badha kīnheṁ |mīta mahīpati māhura dīnheṁ ||
je pātaka upapātaka ahahīṁ |karama bacana mana bhava kabi kahahīṁ ||
te pātaka mohi hohũ bidhātā |jauṁ yahu hoi mora mata mātā ||
Ang dalawang magkapatid na sina Bharata at Shatrughna ay umiiyak sa kalungkutan, at si Kausalya ay niyakap sila sa kanyang dibdib. Sa maraming paraan niya pinawi ang lungkot ni Bharata, na nagsasabi ng mga salitang puno ng karunungan. Lahat ng ina ay pinawi rin ang lungkot ni Bharata, na muling nagsasalita ng mga magagandang kuwento mula sa Purana at Veda. Walang daya, malinis at tapat ang mga salitang binangkas ni Bharata habang nakadugtong ang kanyang dalawang kamay. Ang mga kasalanang mula sa pagpatay sa ina, ama o anak, mula sa pagsusunog sa bakuran ng baka kasama ang mga hayop, o sa isang lungsod ng mga Brahmana, ang mga kasalanang mula sa pagpatay sa babae o bata, o mula sa pagbibigay ng lason sa kaibigan o hari, lahat ng malalaking kasalanan at maliliit na kasalanan na umiiral, na tinutukoy ng mga makata na nagmumula sa gawa, salita at isip, sana'y lahat ng kasalanang iyon ay sa akin mapunta, O Lumikha, kung ito ang aking payo, ina.
Doha 167
जे परिहरि हरि हर चरन भजहिं भूतगन घोर।तेहि कइ गति मोहि देउ बिधि जौं जननी मत मोर।।167।।
je parihari hari hara carana bhajahiṁ bhūtagana ghora |tehi kai gati mohi deu bidhi jauṁ jananī mata mora ||167||
Yaong mga iwan ang mga paa ni Hari at Hara at sumamba sa mga kumpol ng multo at espiritu na nakakatakot: ibigay sana ni Brahma sa akin ang kapalaran nila, kung, ina, ito ang aking layunin.
Chaupai 168.1-4
बेचहिं बेदु धरमु दुहि लेहीं।पिसुन पराय पाप कहि देहीं।।
कपटी कुटिल कलहप्रिय क्रोधी।बेद बिदूषक बिस्व बिरोधी।।
लोभी लंपट लोलुपचारा।जे ताकहिं परधनु परदारा।।
पावौं मैं तिन्ह के गति घोरा।जौं जननी यहु संमत मोरा।।
जे नहिं साधुसंग अनुरागे।परमारथ पथ बिमुख अभागे।।
जे न भजहिं हरि नरतनु पाई।जिन्हहि न हरि हर सुजसु सोहाई।।
तजि श्रुतिपंथु बाम पथ चलहीं।बंचक बिरचि बेष जगु छलहीं।।
तिन्ह कै गति मोहि संकर देऊ।जननी जौं यहु जानौं भेऊ।।
becahiṁ bedu dharamu duhi lehīṁ |pisuna parāya pāpa kahi dehīṁ ||
kapaṭī kuṭila kalahapriya krodhī |beda bidūṣaka bisva birodhī ||
lobhī laṁpaṭa lolupacārā |je tākahiṁ paradhanu paradārā ||
pāvauṁ maiṁ tinha ke gati ghorā |jauṁ jananī yahu saṁmata morā ||
je nahiṁ sādhusaṁga anurāge |paramāratha patha bimukha abhāge ||
je na bhajahiṁ hari naratanu pāī |jinhahi na hari hara sujasu sohāī ||
taji śrutipaṁthu bāma patha calahīṁ |baṁcaka biraci beṣa jagu chalahīṁ ||
tinha kai gati mohi saṁkara deū |jananī jauṁ yahu jānauṁ bheū ||
Yaong nagbebenta ng Veda, nagsasamantala sa relihiyon para sa kapakanan, at mga maninira na nagkakalat ng mga kapintasan at kasalanan ng iba; ang mga mapanlinlang, ang mga baluktot, ang mga mahilig sa away, ang mga magagalitin, ang mga lumalait sa Veda, ang mga kaaway ng buong mundo; ang mga sakim, ang mga mahalay, ang mga matakaw at mahalay sa gawi, na tumitingin sa yaman at asawa ng iba: sana'y matamo ko ang kanilang kapalarang kakila-kilabot, ina, kung ang panagutang ito ay may pahintulot ko. Yaong walang pag-ibig sa pakikisama sa mga banal, ang mga malas na tumatalikod sa landas tungo sa pinakamataas na kabutihan; na pagkatapos makamit ang katawang tao ay hindi sumasamba kay Hari, at hindi nasisiyahan sa magandang katanyagan ni Hari at Hara; na pinababayaan ang landas ng Veda at lumalakad sa kabilang daan, at nagpapanggap sa mundo sa pamamagitan ng pekeng pagbabalatkayo; sana'y ibigay ni Shankara sa akin ang kanilang kapalaran, ina, kung alam ko ang lihim ng panagutang ito.
Doha 168
मातु भरत के बचन सुनि साँचे सरल सुभायँ।कहति राम प्रिय तात तुम्ह सदा बचन मन कायँ।।168।।
mātu bharata ke bacana suni sā̃ce sarala subhāyã |kahati rāma priya tāta tumha sadā bacana mana kāyã ||168||
Nakarinig sa mga salita ni Bharata na totoo, simple, at tapat ang kalooban, sinabi ng kanyang ina, "Anak, ikaw ay minamahal ni Rama, palagi, sa salita, sa isip, at sa gawa."
Chaupai 169.1-4
राम प्रानहु तें प्रान तुम्हारे।तुम्ह रघुपतिहि प्रानहु तें प्यारे।।
बिधु बिष चवै स्रवै हिमु आगी।होइ बारिचर बारि बिरागी।।
भएँ ग्यानु बरु मिटै न मोहू।तुम्ह रामहि प्रतिकूल न होहू।।
मत तुम्हार यहु जो जग कहहीं।सो सपनेहुँ सुख सुगति न लहहीं।।
अस कहि मातु भरतु हियँ लाए।थन पय स्रवहिं नयन जल छाए।।
करत बिलाप बहुत यहि भाँती।बैठेहिं बीति गइ सब राती।।
बामदेउ बसिष्ठ तब आए।सचिव महाजन सकल बोलाए।।
मुनि बहु भाँति भरत उपदेसे।कहि परमारथ बचन सुदेसे।।
rāma prānahu teṁ prāna tumhāre |tumha raghupatihi prānahu teṁ pyāre ||
bidhu biṣa cavai sravai himu āgī |hoi bāricara bāri birāgī ||
bhaẽ gyānu baru miṭai na mohū |tumha rāmahi pratikūla na hohū ||
mata tumhāra yahu jo jaga kahahīṁ |so sapanehũ sukha sugati na lahahīṁ ||
asa kahi mātu bharatu hiyã lāe |thana paya sravahiṁ nayana jala chāe ||
karata bilāpa bahuta yahi bhā̃tī |baiṭhehiṁ bīti gai saba rātī ||
bāmadeu basiṣṭha taba āe |saciva mahājana sakala bolāe ||
muni bahu bhā̃ti bharata upadese |kahi paramāratha bacana sudese ||
Mas mahal mo si Rama kaysa sa iyong sariling buhay, at mas mahal ka ni Rama, Panginoon ng mga Raghu, kaysa sa kanyang sariling buhay. Ang buwan ay maaaring umulan ng lason, at ang niyebe ay maaaring maglabas ng apoy; ang nilalang ng tubig ay maaaring maging walang interes sa tubig. Kahit na ang kaalaman ay sumapit, ang pagkamalabo ay maaaring hindi pa maalis; ngunit ikaw ay hindi kailanman lalaban kay Rama. Yaong mga nagsasabi sa mundo na ito ay iyong plano ay hindi kailanman makakamtam ng kaligayahan o mabuting kapalaran, kahit sa panaginip. Sa gayong pagsasabi, kanyang ina ay niyakap si Bharata sa kanyang dibdib; ang gatas ay umagos sa kanyang mga suso at ang kanyang mga mata ay napuno ng luha. Habang nagluluksa nang matagal sa ganitong paraan, naupo roon at ang buong gabi ay lumipas. Pagkatapos ay dumating si Vamadeva at si Vasishtha, at tinawag ang lahat ng mga ministro at mga pangunahing mamamayan. Ang mangangaral ay nagturo kay Bharata sa maraming paraan, na nagsasabi ng mga mainam na salita tungkol sa pinakamataas na katotohanan.
Doha 169
तात हृदयँ धीरजु धरहु करहु जो अवसर आजु।उठे भरत गुर बचन सुनि करन कहेउ सबु साजु।।169।।
tāta hṛdayã dhīraju dharahu karahu jo avasara āju |uṭhe bharata gura bacana suni karana kaheu sabu sāju ||169||
Anak ko, maglakas-loob ka sa iyong puso, at gawin ang nararapat sa sitwasyon ngayon. Sa pagdinig sa mga salita ng guro, tumayo si Bharata at iniutos na ihanda ang lahat ng paghahanda.
परंपरा में भरत-चरित के पाठ से ‘राम-प्रेम में निष्कपटता’, माता-पिता के प्रति धर्मबुद्धि, और संकट में धैर्य-लाभ माना गया है; विशेषतः ‘राम-प्रतिकूलता’ का त्याग और शरणागति-भाव दृढ़ होता है।
सामान्य मानस-परंपरा में शोक-निवारण/धैर्य हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-स्मरण समपुट रूप में जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियावर रामचंद्र की जय’ का आवर्तन भी किया जाता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.