Prakarana 16

Verse 306 (चौपाई)

पुनि पुनि पूँछत मंत्रहि राऊ। प्रियतम सुअन सँदेस सुनाऊ।। करहि सखा सोइ बेगि उपाऊ। रामु लखनु सिय नयन देखाऊ।। सचिव धीर धरि कह मुदु बानी। महाराज तुम्ह पंडित ग्यानी।। बीर सुधीर धुरंधर देवा। साधु समाजु सदा तुम्ह सेवा।। जनम मरन सब दुख भोगा। हानि लाभ प्रिय मिलन बियोगा।। काल करम बस हौहिं गोसाईं। बरबस राति दिवस की नाईं।। सुख हरषहिं जड़ दुख बिलखाहीं। दोउ सम धीर धरहिं मन माहीं।। धीरज धरहु बिबेकु बिचारी। छाड़िअ सोच सकल हितकारी।।

Muli at muli ay tinanong ng hari ang kanyang mga tagapayo: 'Magmadali, mga minamahal na kaibigan, at ipakita ninyo sa akin si Rama, si Lakshmana, at si Sita sa aking sariling mga mata.' Ang mga tagapayo, na pigil ang sarili, ay nagsalita ng mga mababangong salita: 'Dakilang hari, kayo ay isang pantas at marunong na tao, isang bayani, matimtiman at matatag, isang panginoon sa mga diyos; ang kapulungan ng mga mabubuti ay laging naglilingkod sa inyo. Kapanganakan at kamatayan, lahat ng mga kalungkutan, pagkawala at pakinabang, pagkakaisa sa minamahal at paghihiwalay sa kanya, ay lahat nasa ilalim ng kapangyarihan ng panahon at tadhana, O Panginoon; ang mga ito ay dumarating ng kusa tulad ng gabi at araw. Ang mga hangal ay nagagalak sa kaligayahan at umiiyak sa kalungkutan; ang mga matatag ay itinuturing ang pareho na magkakatulad sa kanilang mga puso. Maging matatag sa pagtitiis, na nagpapalalim ng karanasan; itapon ang lahat ng pag-aalala, sapagkat ito ay nakasasama sa bawat paraan.'

Verse 307 (दोहा/सोरठा)

प्रथम बासु तमसा भयउ दूसर सुरसरि तीर। न्हाई रहे जलपानु करि सिय समेत दोउ बीर।।150।।

Ang unang hinto ay ginawa sa pampang ng Tamasa; ang pangalawa ay sa baybayin ng banal na ilog. Pagkatapos maligo at kumain, ang dalawang bayani ay nanatili roon kasama si Sita.

Verse 308 (चौपाई)

केवट कीन्हि बहुत सेवकाई। सो जामिनि सिंगरौर गवाँई।। होत प्रात बट छीरु मगावा। जटा मुकुट निज सीस बनावा।। राम सखाँ तब नाव मगाई। प्रिया चढ़ाइ चढ़े रघुराई।। लखन बान धनु धरे बनाई। आपु चढ़े प्रभु आयसु पाई।। बिकल बिलोकि मोहि रघुबीरा। बोले मधुर बचन धरि धीरा।। तात प्रनामु तात सन कहेहु। बार बार पद पंकज गहेहू।। करबि पायँ परि बिनय बहोरी। तात करिअ जनि चिंता मोरी।। बन मग मंगल कुसल हमारें। कृपा अनुग्रह पुन्य तुम्हारें।।

Ang mangingisda ay nagbigay ng maraming paglilingkod; hindi siya tumanggap ng bayad sa pagtawid. Sa madaling araw ay nagdala siya ng gatas sa puno ng banyan at gumawa ng isang korona magmula sa kanyang sariling ulo. Pagkatapos ay hiniling niya kina Rama at sa kanyang mga kasama na sumakay sa bangka; ipinaunang sumakay ang kanyang minamahal, at pagkatapos ang Panginoon ng mga Raghu. Si Lakshmana ay kumuha ng kanyang pana at mga palaso at tumayo na handa; siya rin ay sumakay nang bigyan siya ng pahintulot ng Panginoon. Nakitang nagdurusa ako, ang Bayani ng mga Raghu ay nagsalita ng mga matatamis na salita, na nanatiling kalmado. 'Ama, iparating ang aking pagbati sa aking ama; muli at muli ay yakap ko ang kanyang mga paa na tulad ng lotus. Ako ay uusal sa kanyang mga paa at magmakaawa muli; huwag mag-alala ang aking ama tungkol sa akin. Ang aming paglalakbay sa kagubatan ay pinagpala at ligtas, sa pamamagitan ng inyong biyaya at sa merito ng inyong mabubuting gawa.'

Verse 309 (छंद)

तुम्हरे अनुग्रह तात कानन जात सब सुखु पाइहौं। प्रतिपालि आयसु कुसल देखन पाय पुनि फिरि आइहौं।। जननीं सकल परितोषि परि परि पायँ करि बिनती घनी। तुलसी करेहु सोइ जतनु जेहिं कुसली रहहिं कोसल धनी।।

Sa pamamagitan ng inyong biyaya, ama, ako ay makakamit ng lahat ng kaligayahan habang pumupunta ako sa kagubatan. Susundin ko ang inyong utos at makikita ang inyong kagalingan, at ako ay babalik muli.

Verse 310 (दोहा/सोरठा)

गुर सन कहब सँदेसु बार बार पद पदुम गहि। करब सोइ उपदेसु जेहिं न सोच मोहि अवधपति।।151।।

Ipararating ko ang mensahe sa Guru nang paulit-ulit, na yakap ang kanyang mga paa na tulad ng lotus. Susundin ko ang payong iyon na hindi nagdudulot ng pag-aalala sa Panginoon ng Ayodhya.

Verse 311 (चौपाई)

पुरजन परिजन सकल निहोरी। तात सुनाएहु बिनती मोरी।। सोइ सब भाँति मोर हितकारी। जातें रह नरनाहु सुखारी।। कहब सँदेसु भरत के आएँ। नीति न तजिअ राजपदु पाएँ।। पालेहु प्रजहि करम मन बानी। सेएहु मातु सकल सम जानी।। ओर निबाहेहु भायप भाई। करि पितु मातु सुजन सेवकाई।। तात भाँति तेहि राखब राऊ। सोच मोर जेहिं करै न काऊ।। लखन कहे कछु बचन कठोरा। बरजि राम पुनि मोहि निहोरा।। बार बार निज सपथ देवाई। कहबि न तात लखन लरिकाई।।

Pagkatapos manumiksa sa lahat ng mga mamamayan at kamag-anak, iparating ang aking mapagpakumbabang kahilingan sa aking ama. Siya ang aking kagustuhan sa bawat paraan; sa pamamagitan niya ang hari ay nananatiling mapayapa. Kapag dumating si Bharat, ibibigay ko ang aking mensahe; pagkatanggap ng trono ng kaharian, hindi dapat pabayaan ang kagandahang-asal. Protektahan ang mga nasasakupan sa pag-iisip, salita, at gawa; paglingkuran ang lahat ng mga ina nang pantay-pantay. Panatilihin ang tamang asal sa inyong mga kapatid, na tinatupad ang mga tungkulin bilang ama, ina, kaibigan, at lingkod. Ama, sa ganitong paraan panatilihin ang hari sa kalagayang hindi nagdudulot sa akin ng anumang pag-aalala. Si Lakshmana ay nagsalita ng ilang matitigas na salita; si Rama ay pumigil sa kanya at muling manumiksa sa akin. Muli at muli ay pinapanumpa niya ako sa kanyang sarili: 'Hindi ako magsasalita, ama, sa paraang parang bata.'

Verse 312 (दोहा/सोरठा)

कहि प्रनाम कछु कहन लिय सिय भइ सिथिल सनेह। थकित बचन लोचन सजल पुलक पल्लवित देह।।152।।

Pagkatapos iparating ang kanyang pagbati at humingi ng pahintulot na magsalita, si Sita ay napuno ng malambot na damdamin; ang kanyang mga salita ay nangatog, ang kanyang mga mata ay mamasa-masa, at ang kanyang katawan ay nanginginig sa emosyon.

Verse 313 (चौपाई)

तेहि अवसर रघुबर रूख पाई। केवट पारहि नाव चलाई।। रघुकुलतिलक चले एहि भाँती। देखउँ ठाढ़ कुलिस धरि छाती।। मैं आपन किमि कहौं कलेसू। जिअत फिरेउँ लेइ राम सँदेसू।। अस कहि सचिव बचन रहि गयऊ। हानि गलानि सोच बस भयऊ।। सुत बचन सुनतहिं नरनाहू। परेउ धरनि उर दारुन दाहू।। तलफत बिषम मोह मन मापा। माजा मनहुँ मीन कहुँ ब्यापा।। करि बिलाप सब रोवहिं रानी। महा बिपति किमि जाइ बखानी।। सुनि बिलाप दुखहू दुखु लागा। धीरजहू कर धीरजु भागा।।

Sa sandaling iyon ang Panginoon ng mga Raghu ay nakahanap ng isang bangka; ang mangingisda ay nagtawid nito sa kabilang pampang. Sa ganito ay umalis ang Palamuti ng dinastiyang Raghu; ako ay nakatayo at nanonood, na may kidlat sa aking dibdib. Paano ko ilalarawan ang aking sariling sakit? Ako ay gumagala nang buhay, na dala ang mensahe ni Rama. Pagkasabi nito, ang ministro ay nanatiling tahimik; siya ay napigilan ng pagkawala, kahihiyan, at kalungkutan. Narinig ang mga salita ng kanyang anak, ang hari ay nahulog sa lupa, ang kanyang puso ay nasusunog sa isang kakila-kilabot na apoy. Siya ay kumukilos sa kakila-kilabot na delusyon; ang kanyang isipan ay sinalakay na parang tinamaan ng kawil. Ang lahat ng mga reyna ay umiyak sa kalumbay; paano maipalalarawan ang gayong dakilang kapahamakan? Narinig ang kanilang pananangis, kalungkutan sa ibabaw ng kalungkutan ay tumindig; maging ang pagtitiis ay umalis sa kamay ng pagpapakatatag.

Verse 314 (दोहा/सोरठा)

भयउ कोलाहलु अवध अति सुनि नृप राउर सोरु। बिपुल बिहग बन परेउ निसि मानहुँ कुलिस कठोरु।।153।।

Nang mabalitaan ang kamatayan ng hari, isang malaking kaguluhan ay naganap sa Ayodhya; walang hanggang mga ibon ay nahulog sa sahig ng kagubatan sa gabing iyon, na parang tinamaan ng isang malupit na kidlat.

Verse 315 (चौपाई)

प्रान कंठगत भयउ भुआलू। मनि बिहीन जनु ब्याकुल ब्यालू।। इद्रीं सकल बिकल भइँ भारी। जनु सर सरसिज बनु बिनु बारी।। कौसल्याँ नृपु दीख मलाना। रबिकुल रबि अँथयउ जियँ जाना। उर धरि धीर राम महतारी। बोली बचन समय अनुसारी।। नाथ समुझि मन करिअ बिचारू। राम बियोग पयोधि अपारू।। करनधार तुम्ह अवध जहाजू। चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू।। धीरजु धरिअ त पाइअ पारू। नाहिं त बूड़िहि सबु परिवारू।। जौं जियँ धरिअ बिनय पिय मोरी। रामु लखनु सिय मिलहिं बहोरी।।

Ang hininga ng buhay ng hari ay umakyat sa kanyang lalamunan; siya ay humiga na parang isang ahas na walang hiyas, na lubos na naguguluhan. Ang lahat ng kanyang mga pandama ay seryosong nagulo, na parang isang lawa ng lotus na walang tubig. Nakita ni Kausalya na ang hari ay namutla; ang araw ng lahi ng Solar ay lubog na, alam niya sa kanyang puso. Ang ina ni Rama ay kumuha ng lakas ng loob sa kanyang puso at nagsalita ng mga salitang angkop sa okasyon. 'Panginoon, unawain at pag-isipan sa inyong isipan: ang karagatan ng paghihiwalay kay Rama ay walang hanggan. Kayo ang timonel, at ang Ayodhya ang barko; ang lahat ng inyong minamahal na nasasakupan ay sumakay dito. Kung tayo ay kikilos nang may lakas ng loob, tayo ay makakarating sa kabilang pampang; kung hindi, ang buong pamilya ay lulubog. Kung inyong tatanggapin ang aking mapagpakumbabang dasal sa inyong puso, si Rama, si Lakshmana, at si Sita ay muling magkikita sa atin.'

Verse 316 (दोहा/सोरठा)

प्रिया बचन मृदु सुनत नृपु चितयउ आँखि उघारि। तलफत मीन मलीन जनु सींचत सीतल बारि।।154।।

Sa pagdinig sa malumanay na mga salita ng kanyang minamahal, binuksan ng hari ang kanyang mga mata at tumingin; siya ay parang isang isdang humihingal at namumutla, habang siya ay nagbubuhos ng malamig na tubig sa kanya.

Verse 317 (चौपाई)

धरि धीरजु उठी बैठ भुआलू। कहु सुमंत्र कहँ राम कृपालू।। कहाँ लखनु कहँ रामु सनेही। कहँ प्रिय पुत्रबधू बैदेही।। बिलपत राउ बिकल बहु भाँती। भइ जुग सरिस सिराति न राती।। तापस अंध साप सुधि आई। कौसल्यहि सब कथा सुनाई।। भयउ बिकल बरनत इतिहासा। राम रहित धिग जीवन आसा।। सो तनु राखि करब मैं काहा। जेंहि न प्रेम पनु मोर निबाहा।। हा रघुनंदन प्रान पिरीते। तुम्ह बिनु जिअत बहुत दिन बीते।। हा जानकी लखन हा रघुबर। हा पितु हित चित चातक जलधर।

Sa pagkakamal ng lakas ng loob, bumangon ang hari at umupo, at nagsabi, Sabihin mo sa akin, Sumantra, nasaan ang mapagkalingang Rama? Nasaan si Lakshmana, nasaan ang mapagmahal na Rama? Nasaan ang aking minamahal na manugang, si Vaidehi? Ang hari ay nagtaghoy sa maraming paraan, nawalan ng sarili; ang gabi ay tila isang yugto, at hindi siya nakahanap ng kapahingahan. Pagkatapos ay naalala ang sumpa ng bulag na pantas, at isinalaysay niya kay Kausalya ang buong kuwento. Siya ay naging abala habang isinasalaysay ang kasaysayan: Sumpain ang pag-asa sa buhay nang wala si Rama. Bakit ko pananatilihin ang katawang ito na hindi tinupad ang pangako ng pag-ibig na aking ginawa? Aba, Raghunandana, minamahal ng aking kaluluwa! Maraming araw na akong nabubuhay nang wala kayo. Aba, Janaki, Lakshmana, aba, O pinakamahusay sa mga Raghu! Aba, aking puso na nag-alay sa kapakanan ng aking ama, tulad ng isang ibong chataka sa mga ulap!

Verse 318 (दोहा/सोरठा)

राम राम कहि राम कहि राम राम कहि राम। तनु परिहरि रघुबर बिरहँ राउ गयउ सुरधाम।।155।।

Sa paulit-ulit na pagsasabi ng Rama, Rama, Rama, Rama, ang hari, sa sakit ng paghihiwalay kay Raghupati, ay ibinigay ang kanyang katawan at pumunta sa tahanan ng mga diyos.

Verse 319 (चौपाई)

जिअन मरन फलु दसरथ पावा। अंड अनेक अमल जसु छावा।। जिअत राम बिधु बदनु निहारा। राम बिरह करि मरनु सँवारा।। सोक बिकल सब रोवहिं रानी। रूपु सील बलु तेजु बखानी।। करहिं बिलाप अनेक प्रकारा। परहीं भूमितल बारहिं बारा।। बिलपहिं बिकल दास अरु दासी। घर घर रुदनु करहिं पुरबासी।। अँथयउ आजु भानुकुल भानू। धरम अवधि गुन रूप निधानू।। गारीं सकल कैकइहि देहीं। नयन बिहीन कीन्ह जग जेहीं।। एहि बिधि बिलपत रैनि बिहानी। आए सकल महामुनि ग्यानी।।

Namtam ni Dasharatha ang bunga ng buhay at kamatayan; ang kanyang walang bahid na katanyagan ay kumalat tulad ng anino ng isang puno ng banyan. Habang nabubuhay, siya ay tumingin sa mukhang tila buwan ni Rama; at sa pagkamatay sa paghihiwalay kay Rama, ginawa niyang maganda ang kanyang kamatayan. Ang lahat ng mga reyna, abala sa kalumbay, ay umiyak; sila ay kilala sa kagandahan, kabutihan, lakas, at karangalan. Sila ay nagtaghoy sa maraming paraan, nahuhulog sa lupa nang paulit-ulit. Ang mga lingkod, lalaki at babae, ay nagtaghoy sa kalituhan; ang mga mamamayan ay umiyak sa bawat bahay. Ngayon ay lumubog ang araw ng lahi ng Solar, ang kayamanan ng katuwiran, ng kabutihan, at ng kagandahan. Ang lahat ay sumumpa kay Kaikeyi, na nagpawalang mata ang sanlibutan. Sa ganitong paraan ay lumipas ang gabi sa pananaghoy; pagkatapos ay dumating ang lahat ng mga dakilang pantas, puno ng karunungan.

Verse 320 (दोहा/सोरठा)

तब बसिष्ठ मुनि समय सम कहि अनेक इतिहास। सोक नेवारेउ सबहि कर निज बिग्यान प्रकास।।156।।

Pagkatapos ay si Pantas Vashishtha, sa pagmasid sa tamang oras, ay muling nagsalaysay ng maraming sinaunang kuwento; sa liwanag ng kanyang sariling karunungan ay tinanggal niya ang kalumbayang lahat.

Verse 321 (चौपाई)

तेल नाँव भरि नृप तनु राखा। दूत बोलाइ बहुरि अस भाषा।। धावहु बेगि भरत पहिं जाहू। नृप सुधि कतहुँ कहहु जनि काहू।। एतनेइ कहेहु भरत सन जाई। गुर बोलाई पठयउ दोउ भाई।। सुनि मुनि आयसु धावन धाए। चले बेग बर बाजि लजाए।। अनरथु अवध अरंभेउ जब तें। कुसगुन होहिं भरत कहुँ तब तें।। देखहिं राति भयानक सपना। जागि करहिं कटु कोटि कलपना।। बिप्र जेवाँइ देहिं दिन दाना। सिव अभिषेक करहिं बिधि नाना।। मागहिं हृदयँ महेस मनाई। कुसल मातु पितु परिजन भाई।।

Punan nila ng langis ang isang bangka at doon iningatan ang katawan ng hari; pagkatapos ay tinawag ang mga sugo at muling nagsalita sa kanila sa mga salitang ito. Tumakbo kayo nang mabilis kung nasaan si Bharata; ngunit huwag ninyong sabihin sa sinuman ang kalagayan ng hari. Pumunta kayo kay Bharata at sabihin lamang ito: ang Guru ay nagpadala sa inyo, at ang dalawang kapatid ay tinatawag. Sa pagdinig sa utos ng pantas, ang mga takbuhin ay lumisan; sila ay yumaon, pinapabilis ang kanilang mga magagaling na kabayo. Mula sa panahong iyon, nagsimula ang kapahamakan sa Ayodhya; mula sa panahong iyon, lumitaw ang masasamang palatandaan kay Bharata. Sa gabi ay nakikita nila ang nakakatakot na mga panaginip; pagkagising, sila ay gumagawa ng libu-libong mapait na mga imahinasyon. Sila ay nagbibigay ng mga kaloob sa mga brahmin araw-araw, at nagsasagawa ng iba't ibang ritwal ng pagsamba kay Shiva. Sa kanilang mga puso ay sila nananalangin kay Mahesha, humihingi ng kagalingan ng ina, ama, mga kamag-anak at mga kapatid.

Verse 322 (दोहा/सोरठा)

एहि बिधि सोचत भरत मन धावन पहुँचे आइ। गुर अनुसासन श्रवन सुनि चले गनेसु मनाइ।।157।।

Sa ganitong paraan ay nag-isip si Bharata sa kanyang isipan, habang ang mga takbuhin ay dumating at lumapit sa kanya; sa pagdinig sa utos ng Guru sa kanilang mga tainga, sila ay lumisan, pinapanatag ang kanilang mga isipan.

Verse 323 (चौपाई)

चले समीर बेग हय हाँके। नाघत सरित सैल बन बाँके।। हृदयँ सोचु बड़ कछु न सोहाई। अस जानहिं जियँ जाउँ उड़ाई।। एक निमेष बरस सम जाई। एहि बिधि भरत नगर निअराई।। असगुन होहिं नगर पैठारा। रटहिं कुभाँति कुखेत करारा।। खर सिआर बोलहिं प्रतिकूला। सुनि सुनि होइ भरत मन सूला।। श्रीहत सर सरिता बन बागा। नगरु बिसेषि भयावनु लागा।। खग मृग हय गय जाहिं न जोए। राम बियोग कुरोग बिगोए।। नगर नारि नर निपट दुखारी। मनहुँ सबन्हि सब संपति हारी।।

Sila ay yumaon na may bilis ng hangin, pinapabilis ang kanilang mga kabayo; sila ay tumawid sa mga ilog, burol at baluktot na mga gubat. Isang malaking pag-aalala ang bumibigat sa kanilang mga puso at hindi sila binibigyan ng kapayapaan; sila ay nag-iisip sa kanilang sarili, Ipaunlak ko ang aking paglipad. Isang sandali lamang ang lumipas tulad ng isang taon; sa ganitong paraan ay lumapit si Bharata sa lungsod. Ang masasamang palatandaan ay lumitaw habang sila pumapasok sa lungsod; ang masasamang ibon at hayop ay nagbubunga ng malalakas at nakakatakot na mga sigaw. Ang mga chakal at lobo ay nagsalita ng hindi mapalad na mga salita; sa paulit-ulit na pagdinig sa kanila, ang puso ni Bharata ay tinusok ng sakit. Ang mga lawa at ilog, hardin at gubat ay nawalan ng kagandahan; ang lungsod ay tila lalong nakakatakot. Ang mga ibon, usa at kabayo ay gumagala, walang nakikita; sila ay lahat tinamaan ng mabigat na karamdaman ng paghihiwalay kay Rama. Ang mga lalaki at babae ng lungsod ay lubos na malungkot; tila ba ang lahat ay nawalan ng kanilang buong kayamanan.

Verse 324 (दोहा/सोरठा)

पुरजन मिलिहिं न कहहिं कछु गवँहिं जोहारहिं जाहिं। भरत कुसल पूँछि न सकहिं भय बिषाद मन माहिं।।158।।

Ang mga mamamayan ay nagkita ngunit walang nagsabi; sila ay nagpalitan ng bati at naglakad sa kanilang daan. Hindi nila kayang tanungin pa ang kagalingan ni Bharata, sapagkat ang takot at kalumbay ay puno sa kanilang mga puso.

Verse 325 (चौपाई)

हाट बाट नहिं जाइ निहारी। जनु पुर दहँ दिसि लागि दवारी।। आवत सुत सुनि कैकयनंदिनि। हरषी रबिकुल जलरुह चंदिनि।। सजि आरती मुदित उठि धाई। द्वारेहिं भेंटि भवन लेइ आई।। भरत दुखित परिवारु निहारा। मानहुँ तुहिन बनज बनु मारा।। कैकेई हरषित एहि भाँति। मनहुँ मुदित दव लाइ किराती।। सुतहि ससोच देखि मनु मारें। पूँछति नैहर कुसल हमारें।। सकल कुसल कहि भरत सुनाई। पूँछी निज कुल कुसल भलाई।। कहु कहँ तात कहाँ सब माता। कहँ सिय राम लखन प्रिय भ्राता।।

Hindi siya pumunta upang tumingin sa pamilihan o sa mga kalsada; tila may apoy na sumusunog sa lungsod at siya ay nakatayo sa pinto. Sa pagdinig na ang kanyang anak ay dumarating, ang anak na babae ni Kaikeyi ay nagalak, tulad ng buwan na nagpapaligaya sa lahi ng araw. Siya ay naghanda ng arati at bumangon sa katuwaan at nagmadali; siya ay nakipagkita sa kanya mismo sa pintuan at dinala siya sa bahay. Tiningnan ni Bharata ang sambahang puno ng kalumbay; tila ba isang hamog ay sumira sa kagubatan. Si Kaikeyi ay masaya sa ganitong paraan, para bang siya ay isang mangangaso na naglatag ng bitag. Sa pagkakita sa kanyang anak na may gabing puso, siya ay nagtanong, Kumusta ang bahay ng iyong ama? Sinabi ni Bharata na lahat ay maayos at nagtanong sa kagalingan ng kanyang sariling pamilya. Sabihin mo sa akin, ama, nasaan ang lahat ng aking mga ina? Nasaan sina Sita, Rama, at ang aking minamahal na kapatid na si Lakshmana?

Verse 326 (दोहा/सोरठा)

सुनि सुत बचन सनेहमय कपट नीर भरि नैन। भरत श्रवन मन सूल सम पापिनि बोली बैन।।159।।

Narinig ang mga salita ng kanyang anak na puno ng pag-ibig, at ang makasalalang babae ay nagpuno ng mga mapagkunwaring luha sa kanyang mga mata. Siya ay nagsalita ng mga salita kay Bharata na tumagos sa kanyang tainga at puso na parang isang matalim na pako.