Prakarana 16
यह सोपान ‘विरह-योग’ का द्वार है: गृह-धर्म (राजधर्म/कुलधर्म) और वन-धर्म (त्याग/वैराग्य) के संधि-क्षण पर साधक का चित्त ‘आसक्ति’ से ‘समर्पण’ की सीढ़ी चढ़ता है। अयोध्या काण्ड में राम का वनगमन केवल ऐतिहासिक घटना नहीं, बल्कि ‘इच्छा-त्याग’ का आध्यात्मिक अभ्यास है—जहाँ प्रिय-वियोग में भी नाम-स्मरण, धैर्य, विवेक और धर्म-स्थिति मोक्षमार्ग की सीढ़ियाँ बनते हैं।
Ang pangunahing rasa ng Ayodhyā Kāṇḍa ay karuṇa, ngunit hindi ito simpleng lungkot (śoka), ito ay awa na nilinis ng liwanag ng Dharma. Sa bahaging ito (Dohā 150, 159), ang aksis ng karuṇa ay umiikot sa tatlong sentro: (1) ang pag-uugali ni Rāma sa loob ng maryādā, pagpapakalma sa Kevat, pagpapadala ng mensahe para sa ama, guru, at pamayanan ng mga ina; (2) ang pangkalahatang pagluluksa ng Ayodhyā, ang pagpanaw ni Daśaratha, ang panaghoy ng mga reyna, ang kaguluhan ng lungsod; (3) ang masamang hinala na tumataas kay Bharata at ang mga hindi mabuting tanda sa kanyang pagpasok sa lungsod. Dito ipinapakita ni Tulsī ang "pagtitiis at katalinuhan" (dhīraja, viveka) bilang espirituwal na gamot: ang payo ng ministro, ang talinghaga ng bangka ni Kauśalyā (si Daśaratha bilang timonel ng barko ng Ayodhyā), at sa huli ang tunog ng Banal na Pangalan, "Rām, Rām", na naging hakbang patungo sa mokṣa kahit sa kamatayan. Kaya itinuturo ng Ayodhyā Kāṇḍa sa isip na kahit sa pagkakahiwalay, ang bhakti ay nagtuturo sa matatag na karunungan (sthita-prajñatā).
Verses
Chaupai 150.1-4
पुनि पुनि पूँछत मंत्रहि राऊ।प्रियतम सुअन सँदेस सुनाऊ।।
करहि सखा सोइ बेगि उपाऊ।रामु लखनु सिय नयन देखाऊ।।
सचिव धीर धरि कह मुदु बानी।महाराज तुम्ह पंडित ग्यानी।।
बीर सुधीर धुरंधर देवा।साधु समाजु सदा तुम्ह सेवा।।
जनम मरन सब दुख भोगा।हानि लाभ प्रिय मिलन बियोगा।।
काल करम बस हौहिं गोसाईं।बरबस राति दिवस की नाईं।।
सुख हरषहिं जड़ दुख बिलखाहीं।दोउ सम धीर धरहिं मन माहीं।।
धीरज धरहु बिबेकु बिचारी।छाड़िअ सोच सकल हितकारी।।
puni puni pū̃chata maṁtrahi rāū |priyatama suana sãdesa sunāū ||
karahi sakhā soi begi upāū |rāmu lakhanu siya nayana dekhāū ||
saciva dhīra dhari kaha mudu bānī |mahārāja tumha paṁḍita gyānī ||
bīra sudhīra dhuraṁdhara devā |sādhu samāju sadā tumha sevā ||
janama marana saba dukha bhogā |hāni lābha priya milana biyogā ||
kāla karama basa hauhiṁ gosāīṁ |barabasa rāti divasa kī nāīṁ ||
sukha haraṣahiṁ jaṛa dukha bilakhāhīṁ |dou sama dhīra dharahiṁ mana māhīṁ ||
dhīraja dharahu bibeku bicārī |chāṛia soca sakala hitakārī ||
Paulit-ulit itinanong ng hari sa ministro: ipaalam mo sa akin ang mensahe ng pinakamamahal kong anak na lalaki. Kaibigan, maglaan agad ng paraan upang makita ng aking mga mata si Rama, Lakshmana, at Sita. Pinigil ng ministro ang kanyang sarili at nagsalita nang may banayad na tinig: Maharaja, kayo ay isang pantas at marunong. Kayo ay isang bayaning matatag, tagapagbata ng pabigat ng kaharian, isang hari, at palaging naglilingkod sa kapisanan ng mga banal. Kapanganakan at kamatayan, lahat ng paghihirap, pagkatalo at pagkapanalo, pagkikita sa mga minamahal at paghihiwalay sa kanila, ang lahat ng ito, panginoon, ay nangyayari sa ilalim ng kapangyarihan ng panahon at kapalaran, katiyakan ng gabi at araw. Ang mangmang nagagalak sa kaligayahan at umiiyak sa kalungkutan, ngunit ang matatag ay itinuturing ang dalawa'y magkapantay at nagtitiis sa kanilang isipan. Magpakatatag kayo at mag-isip nang may katinuan; bitawan ninyo ang inyong kalungkutan, sapagkat kayo ang tagapagtulong sa lahat.
Doha 150
प्रथम बासु तमसा भयउ दूसर सुरसरि तीर।न्हाई रहे जलपानु करि सिय समेत दोउ बीर।।150।।
prathama bāsu tamasā bhayau dūsara surasari tīra |nhāī rahe jalapānu kari siya sameta dou bīra ||150||
Ang kanilang unang pamamalagi sa gabi ay sa Tamasa, at ang pangalawa sa pampang ng Ilog Ganges. Doon ang dalawang bayani, kasama si Sita, naligo, uminom lamang ng tubig, at nagpahinga.
Chaupai 151.1-4
केवट कीन्हि बहुत सेवकाई।सो जामिनि सिंगरौर गवाँई।।
होत प्रात बट छीरु मगावा।जटा मुकुट निज सीस बनावा।।
राम सखाँ तब नाव मगाई।प्रिया चढ़ाइ चढ़े रघुराई।।
लखन बान धनु धरे बनाई।आपु चढ़े प्रभु आयसु पाई।।
बिकल बिलोकि मोहि रघुबीरा।बोले मधुर बचन धरि धीरा।।
तात प्रनामु तात सन कहेहु।बार बार पद पंकज गहेहू।।
करबि पायँ परि बिनय बहोरी।तात करिअ जनि चिंता मोरी।।
बन मग मंगल कुसल हमारें।कृपा अनुग्रह पुन्य तुम्हारें।।
kevaṭa kīnhi bahuta sevakāī |so jāmini siṁgaraura gavā̃ī ||
hota prāta baṭa chīru magāvā |jaṭā mukuṭa nija sīsa banāvā ||
rāma sakhā̃ taba nāva magāī |priyā caṛhāi caṛhe raghurāī ||
lakhana bāna dhanu dhare banāī |āpu caṛhe prabhu āyasu pāī ||
bikala biloki mohi raghubīrā |bole madhura bacana dhari dhīrā ||
tāta pranāmu tāta sana kahehu |bāra bāra pada paṁkaja gahehū ||
karabi pāyã pari binaya bahorī |tāta karia jani ciṁtā morī ||
bana maga maṁgala kusala hamāreṁ |kṛpā anugraha punya tumhāreṁ ||
Ang tao ng bangka ay naglingkod nang labis, at ang gabing iyon ay ginugol sa Singraur. Sa pagbubukang-liwayway, ipinadala ni Rama ang gatas ng punong balete, at dito niya hinubog ang kanyang buhol-buhol na buhok bilang korona sa kanyang ulo. Pagkatapos ay ipinahiling ng kaibigan ni Rama ang isang bangka; itinaas ng Panginoon ng Raghu ang kanyang minamahal at siya rin ay sumakay. Inayos ni Lakshmana ang mga palaso at busog, at siya rin ay sumakay matapos matanggap ang pahintulot ng Panginoon. Nakita akong nagdadalamhati, at ang Bayani ng Raghu ay nagpakatatag at nagsalita ng matatamis na salita. "Ama, ipaabot ang aking pagbati sa aking ama, at yakapin ang kanyang mga paa na parang lotus nang paulit-ulit." "Pagkatapos ay magpatirapa sa kanyang mga paa at mamakaawa: 'Ama, huwag mong alalahanin ako.'" "Dahil sa iyong biyaya, pagpapala at kabutihan, lahat ay maayos at mapalad para sa amin sa daan tungo sa gubat."
Chhand 151
तुम्हरे अनुग्रह तात कानन जात सब सुखु पाइहौं।प्रतिपालि आयसु कुसल देखन पाय पुनि फिरि आइहौं।।
जननीं सकल परितोषि परि परि पायँ करि बिनती घनी।तुलसी करेहु सोइ जतनु जेहिं कुसली रहहिं कोसल धनी।।
tumhare anugraha tāta kānana jāta saba sukhu pāihauṁ |pratipāli āyasu kusala dekhana pāya puni phiri āihauṁ ||
jananīṁ sakala paritoṣi pari pari pāyã kari binatī ghanī |tulasī karehu soi jatanu jehiṁ kusalī rahahiṁ kosala dhanī ||
Sa iyong biyaya, ama, habang pumupunta ako sa gubat, makakamit ko ang lahat ng kaligayahan. Matapos tuparin ang kautusan niya nang tapat, babalik ako muli nang ligtas upang makita ang kanyang mga paa. Aliwin ang lahat ng mga ina, na nagpapatirapa nang paulit-ulit sa kanilang mga paa at nagdadalangin ng maraming pakiusap. Sinasabi ni Tulsidas: gawin ang lahat ng sikap, upang ang panginoon ng Kosala ay manatiling malusog at maayos.
Soratha 151
गुर सन कहब सँदेसु बार बार पद पदुम गहि।करब सोइ उपदेसु जेहिं न सोच मोहि अवधपति।।151।।
gura sana kahaba sãdesu bāra bāra pada paduma gahi |karaba soi upadesu jehiṁ na soca mohi avadhapati ||151||
Ihatid mo ang mensahe ko sa guru, yakapin ang kanyang mga paa na parang lotus nang paulit-ulit. Hilingin mo na magbigay siya ng payo na hindi mag-alala ang Panginoon ng Ayodhya dahil sa akin.
Chaupai 152.1-4
पुरजन परिजन सकल निहोरी।तात सुनाएहु बिनती मोरी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जातें रह नरनाहु सुखारी।।
कहब सँदेसु भरत के आएँ।नीति न तजिअ राजपदु पाएँ।।
पालेहु प्रजहि करम मन बानी।सेएहु मातु सकल सम जानी।।
ओर निबाहेहु भायप भाई।करि पितु मातु सुजन सेवकाई।।
तात भाँति तेहि राखब राऊ।सोच मोर जेहिं करै न काऊ।।
लखन कहे कछु बचन कठोरा।बरजि राम पुनि मोहि निहोरा।।
बार बार निज सपथ देवाई।कहबि न तात लखन लरिकाई।।
purajana parijana sakala nihorī |tāta sunāehu binatī morī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jāteṁ raha naranāhu sukhārī ||
kahaba sãdesu bharata ke āẽ |nīti na tajia rājapadu pāẽ ||
pālehu prajahi karama mana bānī |seehu mātu sakala sama jānī ||
ora nibāhehu bhāyapa bhāī |kari pitu mātu sujana sevakāī ||
tāta bhā̃ti tehi rākhaba rāū |soca mora jehiṁ karai na kāū ||
lakhana kahe kachu bacana kaṭhorā |baraji rāma puni mohi nihorā ||
bāra bāra nija sapatha devāī |kahabi na tāta lakhana larikāī ||
Pakiusapan nang may galang ang lahat ng mamamayan at mga kasapi ng sambahayan, at pagkatapos, ama, ipahayag mo ang kahilingang ito ko sa kanila. Siya lamang ang nagnanais ng ikabubuti ko sa lahat ng paraan, na sa pamamagitan niya'y manatiling masaya ang hari. Kapag dumating si Bharata, ibigay mo itong mensahe sa kanya: ngayong nakuha mo na ang trono ng kaharian, huwag mong iiwan ang matuwid na patakaran. Alagaan mo ang mga nasasakupan sa gawa, sa isip at sa salita, at paglingkuran mo ang lahat ng ina nang pantay-pantay, itinuturing silang magkakapantay. Tuparin mo ang tungkulin bilang kapatid hanggang wakas, kapatid, sa paglilingkod sa iyong ama, sa iyong mga ina at sa mga mabubuting tao. Ama, alagaan mo ang hari sa ganitong paraan na hindi siya kailanman makaramdam ng kalungkutan dahil sa akin. Nagsabi si Lakshmana ng ilang matitigas na salita, ngunit pinigilan siya ni Rama at pagkatapos ay nakiusap sa akin. Muli't muli ay pinapanumpa niya ako sa sarili niya na, ama, hindi ko isasalaysay ang pagkabata ni Lakshmana.
Doha 152
कहि प्रनाम कछु कहन लिय सिय भइ सिथिल सनेह।थकित बचन लोचन सजल पुलक पल्लवित देह।।152।।
kahi pranāma kachu kahana liya siya bhai sithila saneha |thakita bacana locana sajala pulaka pallavita deha ||152||
Pagkatapos magbigay ng paggalang, sinimulan ni Sita na magsabi pa ng iba, ngunit siya'y nanghina dahil sa pag-ibig. Nautal ang kanyang pananalita, napuno ng luha ang kanyang mga mata, at nanginginig at naninibago ang kanyang katawan na parang puno na naglalabas ng mga bagong usbong.
Chaupai 153.1-4
तेहि अवसर रघुबर रूख पाई।केवट पारहि नाव चलाई।।
रघुकुलतिलक चले एहि भाँती।देखउँ ठाढ़ कुलिस धरि छाती।।
मैं आपन किमि कहौं कलेसू।जिअत फिरेउँ लेइ राम सँदेसू।।
अस कहि सचिव बचन रहि गयऊ।हानि गलानि सोच बस भयऊ।।
सुत बचन सुनतहिं नरनाहू।परेउ धरनि उर दारुन दाहू।।
तलफत बिषम मोह मन मापा।माजा मनहुँ मीन कहुँ ब्यापा।।
करि बिलाप सब रोवहिं रानी।महा बिपति किमि जाइ बखानी।।
सुनि बिलाप दुखहू दुखु लागा।धीरजहू कर धीरजु भागा।।
tehi avasara raghubara rūkha pāī |kevaṭa pārahi nāva calāī ||
raghukulatilaka cale ehi bhā̃tī |dekhaũ ṭhāṛha kulisa dhari chātī ||
maiṁ āpana kimi kahauṁ kalesū |jiata phireũ lei rāma sãdesū ||
asa kahi saciva bacana rahi gayaū |hāni galāni soca basa bhayaū ||
suta bacana sunatahiṁ naranāhū |pareu dharani ura dāruna dāhū ||
talaphata biṣama moha mana māpā |mājā manahũ mīna kahũ byāpā ||
kari bilāpa saba rovahiṁ rānī |mahā bipati kimi jāi bakhānī ||
suni bilāpa dukhahū dukhu lāgā |dhīrajahū kara dhīraju bhāgā ||
Sa sandaling iyon, nakita ang tanda ng kalooban ni Rama, at pandayag ng bangka ay nilayag ang bangka patungo sa kabilang pampang. Sa ganitong paraan umalis ang hiyas ng angkan ni Raghu, at nakatayo akong nanonood, na may puso na tumigas na parang kidlat. Paano ko sasabihin ang sarili kong sakit, ako na nagbalik na buhay, nagdadala ng mensahe ni Rama? Pagkasabi nito, ang ministro ay natahimik, napagana ng kalungkutan, pagsisisi, at pagkabahala. Sa pagkadinig sa mga salita ng kusir, ang hari ay nahulog sa lupa, na may matinding pagsusunog sa kanyang puso. Siya ay umaligid sa matinding kalituhan ng isip, parang isdang nahuli ng nakakapit na maputik na baha. Lahat ng reyna ay umiiyak at nagluluksa; paano mailalarawan ang gayong kalaking kapahamakan? Sa pagdinig sa kanilang pagluluksa, ang Kalungkutan din ay naging malungkot, at ang pasensya ng Pasensya ay tumakas.
Doha 153
भयउ कोलाहलु अवध अति सुनि नृप राउर सोरु।बिपुल बिहग बन परेउ निसि मानहुँ कुलिस कठोरु।।153।।
bhayau kolāhalu avadha ati suni nṛpa rāura soru |bipula bihaga bana pareu nisi mānahũ kulisa kaṭhoru ||153||
Pagkarinig sa sigawan mula sa palasyo ng hari, isang malaking kaguluhan ang kumalat sa buong Ayodhya. Parang sa gabi, isang malupit na kidlat ang bumagsak sa kagubatang puno ng mga ibon.
Chaupai 154.1-4
प्रान कंठगत भयउ भुआलू।मनि बिहीन जनु ब्याकुल ब्यालू।।
इद्रीं सकल बिकल भइँ भारी।जनु सर सरसिज बनु बिनु बारी।।
कौसल्याँ नृपु दीख मलाना।रबिकुल रबि अँथयउ जियँ जाना।।
उर धरि धीर राम महतारी।बोली बचन समय अनुसारी।।
नाथ समुझि मन करिअ बिचारू।राम बियोग पयोधि अपारू।।
करनधार तुम्ह अवध जहाजू।चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू।।
धीरजु धरिअ त पाइअ पारू।नाहिं त बूड़िहि सबु परिवारू।।
जौं जियँ धरिअ बिनय पिय मोरी।रामु लखनु सिय मिलहिं बहोरी।।
prāna kaṁṭhagata bhayau bhuālū |mani bihīna janu byākula byālū ||
idrīṁ sakala bikala bhaĩ bhārī |janu sara sarasija banu binu bārī ||
kausalyā̃ nṛpu dīkha malānā |rabikula rabi ãthayau jiyã jānā ||
ura dhari dhīra rāma mahatārī |bolī bacana samaya anusārī ||
nātha samujhi mana karia bicārū |rāma biyoga payodhi apārū ||
karanadhāra tumha avadha jahājū |caṛheu sakala priya pathika samājū ||
dhīraju dharia ta pāia pārū |nāhiṁ ta būṛihi sabu parivārū ||
jauṁ jiyã dharia binaya piya morī |rāmu lakhanu siya milahiṁ bahorī ||
Ang hininga ng hari ay umakyat sa kanyang lalamunan, at siya'y parang ahas na nagdalamhati na nawalan ng hiyas. Lahat ng kanyang pandama ay lubhang naapektuhan, parang lawa ng lotus na naiwan na walang tubig. Nakita ni Kausalya ang hari na nalumbay at nagdilim, at kanyang naramdaman sa kanyang puso na ang Araw ng angkan ng araw ay lumulubog. Pinagtibay ang kanyang puso, ang ina ni Rama ay nagsalita ng mga salitang akma sa sandali. Panginoon ko, unawain at isipin ninyo nang mabuti: ang pagkakahiwalay kay Rama ay isang karagatang walang hanggana. Kayo ang timonel, ang Ayodhya ang barko, at ang buong samahan ng inyong mga minamahal ay mga manlalakbay na sumakay dito. Kung kayo'y mananatiling matapang, kayo'y makakarating sa kabilang ibayo; kung hindi, ang buong pamilya ay lulubog. Kung tatanggapin ninyo sa puso ang aking pakiusap, minamahal ko, si Rama, Lakshmana at Sita ay muling makakasama ninyo.
Doha 154
प्रिया बचन मृदु सुनत नृपु चितयउ आँखि उघारि।तलफत मीन मलीन जनु सींचत सीतल बारि।।154।।
priyā bacana mṛdu sunata nṛpu citayau ā̃khi ughāri |talaphata mīna malīna janu sīṁcata sītala bāri ||154||
Sa pagdinig sa malumanay na mga salita ng kanyang minamahal, binuksan ng hari ang kanyang mga mata at tumingin; siya ay parang isang isdang humihingal at namumutla, habang siya ay nagbubuhos ng malamig na tubig sa kanya.
Chaupai 155.1-4
धरि धीरजु उठी बैठ भुआलू।कहु सुमंत्र कहँ राम कृपालू।।
कहाँ लखनु कहँ रामु सनेही।कहँ प्रिय पुत्रबधू बैदेही।।
बिलपत राउ बिकल बहु भाँती।भइ जुग सरिस सिराति न राती।।
तापस अंध साप सुधि आई।कौसल्यहि सब कथा सुनाई।।
भयउ बिकल बरनत इतिहासा।राम रहित धिग जीवन आसा।।
सो तनु राखि करब मैं काहा।जेंहि न प्रेम पनु मोर निबाहा।।
हा रघुनंदन प्रान पिरीते।तुम्ह बिनु जिअत बहुत दिन बीते।।
हा जानकी लखन हा रघुबर।हा पितु हित चित चातक जलधर।।
dhari dhīraju uṭhī baiṭha bhuālū |kahu sumaṁtra kahã rāma kṛpālū ||
kahā̃ lakhanu kahã rāmu sanehī |kahã priya putrabadhū baidehī ||
bilapata rāu bikala bahu bhā̃tī |bhai juga sarisa sirāti na rātī ||
tāpasa aṁdha sāpa sudhi āī |kausalyahi saba kathā sunāī ||
bhayau bikala baranata itihāsā |rāma rahita dhiga jīvana āsā ||
so tanu rākhi karaba maiṁ kāhā |jeṁhi na prema panu mora nibāhā ||
hā raghunaṁdana prāna pirīte |tumha binu jiata bahuta dina bīte ||
hā jānakī lakhana hā raghubara |hā pitu hita cita cātaka jaladhara ||
Sa pagtitipon ng lakas ng loob, tumayo at umupo ang hari, at sinabi, "Sabihin mo sa akin, Sumantra, nasaan ang mapagmahal na Rama?" "Nasaan si Lakshmana? Nasaan ang minamahal kong Rama? Nasaan ang minamahal kong manugang, ang prinsesa ng Videha?" Nagdaing ang hari, lubhang nalumbay sa maraming paraan, at ang gabi ay tila kasinghaba ng isang yuga, at hindi matapos-tapos. Naalala muli sa isip niya ang sumpa ng bulag na tapas, at isinalaysay ang buong kuwento kay Kausalya. Lubhang nalumbay siya habang isinalaysay ang kasaysayang iyon: "Kawawa ang buhay na ito, at ang pag-asa na mabuhay, nang wala si Rama." "Ano ang gagawin ko sa pagpanatili sa katawang ito, na hindi tinupad ang pangako ng aking pag-ibig?" "Ha, Raghunandana, na kasingmahal ng aking buhay! Maraming araw na ang lumipas habang nabubuhay ako nang wala ka." "Ha, Janaki! Ha, Lakshmana! Ha, Raghubara, parang ulang sa ibong chataka na siyang pusong puno ng pagmamahal ng iyong ama!"],
Doha 155
राम राम कहि राम कहि राम राम कहि राम।तनु परिहरि रघुबर बिरहँ राउ गयउ सुरधाम।।155।।
rāma rāma kahi rāma kahi rāma rāma kahi rāma |tanu parihari raghubara birahã rāu gayau suradhāma ||155||
Sa paulit-ulit na pagsasabi ng Rama, Rama, Rama, Rama, ang hari, sa sakit ng paghihiwalay kay Raghupati, ay ibinigay ang kanyang katawan at pumunta sa tahanan ng mga diyos.
Chaupai 156.1-4
जिअन मरन फलु दसरथ पावा।अंड अनेक अमल जसु छावा।।
जिअत राम बिधु बदनु निहारा।राम बिरह करि मरनु सँवारा।।
सोक बिकल सब रोवहिं रानी।रूपु सील बलु तेजु बखानी।।
करहिं बिलाप अनेक प्रकारा।परहीं भूमितल बारहिं बारा।।
बिलपहिं बिकल दास अरु दासी।घर घर रुदनु करहिं पुरबासी।।
अँथयउ आजु भानुकुल भानू।धरम अवधि गुन रूप निधानू।।
गारीं सकल कैकइहि देहीं।नयन बिहीन कीन्ह जग जेहीं।।
एहि बिधि बिलपत रैनि बिहानी।आए सकल महामुनि ग्यानी।।
jiana marana phalu dasaratha pāvā |aṁḍa aneka amala jasu chāvā ||
jiata rāma bidhu badanu nihārā |rāma biraha kari maranu sãvārā ||
soka bikala saba rovahiṁ rānī |rūpu sīla balu teju bakhānī ||
karahiṁ bilāpa aneka prakārā |parahīṁ bhūmitala bārahiṁ bārā ||
bilapahiṁ bikala dāsa aru dāsī |ghara ghara rudanu karahiṁ purabāsī ||
ãthayau āju bhānukula bhānū |dharama avadhi guna rūpa nidhānū ||
gārīṁ sakala kaikaihi dehīṁ |nayana bihīna kīnha jaga jehīṁ ||
ehi bidhi bilapata raini bihānī |āe sakala mahāmuni gyānī ||
Nakamit ni Dasaratha ang bunga ng kanyang pamumuhay at ng kanyang kamatayan, at ang kanyang walang bahid na katanyagan kumalat sa napakaraming mundo. Sa buhay tinitingnan niya ang mukha ni Rama na parang buwan, at sa pagkamatay dahil sa paghihiwalay kay Rama ginawa niyang marangal ang kanyang kamatayan. Lahat ng reyna ay umiiyak, nilamon ng kalungkutan, at binanggit ang kanyang kagandahan, kabanalan, lakas, at karangalan. Nagdadalamhati sila sa maraming paraan, at paulit-ulit na nagbabagsakan sa lupa. Ang mga aliping lalaki at babae ay sumisigaw sa kalungkutan, at sa bawat bahay umiiyak ang mga taga-lungsod. "Ngayon ay lubog na ang araw ng lahi ng araw, ang sukatan ng katuwiran, ang kayamanan ng kabutihan at kagandahan." Lahat ay sumisaway kay Kaikeyi, na nagpaland sa mundo ng kawalan ng mga mata. Habang sila nagdadalamhati sa ganitong paraan, ang gabi ay lumipas, at dumating ang lahat ng dakilang pantas na rishi.
Doha 156
तब बसिष्ठ मुनि समय सम कहि अनेक इतिहास।सोक नेवारेउ सबहि कर निज बिग्यान प्रकास।।156।।
taba basiṣṭha muni samaya sama kahi aneka itihāsa |soka nevāreu sabahi kara nija bigyāna prakāsa ||156||
Pagkatapos ay si Pantas Vashishtha, sa pagmasid sa tamang oras, ay muling nagsalaysay ng maraming sinaunang kuwento; sa liwanag ng kanyang sariling karunungan ay tinanggal niya ang kalumbayang lahat.
Chaupai 157.1-4
तेल नाँव भरि नृप तनु राखा।दूत बोलाइ बहुरि अस भाषा।।
धावहु बेगि भरत पहिं जाहू।नृप सुधि कतहुँ कहहु जनि काहू।।
एतनेइ कहेहु भरत सन जाई।गुर बोलाई पठयउ दोउ भाई।।
सुनि मुनि आयसु धावन धाए।चले बेग बर बाजि लजाए।।
अनरथु अवध अरंभेउ जब तें।कुसगुन होहिं भरत कहुँ तब तें।।
देखहिं राति भयानक सपना।जागि करहिं कटु कोटि कलपना।।
बिप्र जेवाँइ देहिं दिन दाना।सिव अभिषेक करहिं बिधि नाना।।
मागहिं हृदयँ महेस मनाई।कुसल मातु पितु परिजन भाई।।
tela nā̃va bhari nṛpa tanu rākhā |dūta bolāi bahuri asa bhāṣā ||
dhāvahu begi bharata pahiṁ jāhū |nṛpa sudhi katahũ kahahu jani kāhū ||
etanei kahehu bharata sana jāī |gura bolāī paṭhayau dou bhāī ||
suni muni āyasu dhāvana dhāe |cale bega bara bāji lajāe ||
anarathu avadha araṁbheu jaba teṁ |kusaguna hohiṁ bharata kahũ taba teṁ ||
dekhahiṁ rāti bhayānaka sapanā |jāgi karahiṁ kaṭu koṭi kalapanā ||
bipra jevā̃i dehiṁ dina dānā |siva abhiṣeka karahiṁ bidhi nānā ||
māgahiṁ hṛdayã mahesa manāī |kusala mātu pitu parijana bhāī ||
Pagkatapos punan ng langis ang sisidlan, inilatag niya ang katawan ng hari dito. Pagkatapos tinawag niya ang mga sugo at ganito silang kinausap. Tumakbo nang mabilis papunta kay Bharata. Huwag hayaang makarinig ang sinuman kahit saan ng anumang balita tungkol sa hari. Pumunta kayo kay Bharata at sabihin lamang ito: 'Tinawag kayo ng dalawang magkapatid ng guru at ipinaatawag sa inyo.' Narinig ang utos ng sage, tumakbo ang mga sugo. Sila'y lumakad nang tulin na ikinahiya ng pinakamagagaling na kabayo. Mula nang magsimula ang kalunusan sa Ayodhya, lumilitaw na ang masasamang palatandaan kay Bharata. Sa gabi nakakita siya ng mga nakakatakot na panaginip, at pagkagising ay naisip niya ang isang libang mapait na takot. Araw-araw pinakakain niya ang mga Brahmin at nagbibigay ng kaloob, at isinasagawa ang ablasyon kay Shiva sa maraming paraan. Sa pamamagitan ng pagpapalugod kay Mahesha, humihingi siya sa kanyang puso para sa kapakanan ng kanyang ina, ama, mag-anak, at mga kapatid.
Doha 157
एहि बिधि सोचत भरत मन धावन पहुँचे आइ।गुर अनुसासन श्रवन सुनि चले गनेसु मनाइ।।157।।
ehi bidhi socata bharata mana dhāvana pahũce āi |gura anusāsana śravana suni cale ganesu manāi ||157||
Habang nag-iisip nang ganito si Bharata sa kanyang isipan, dumating ang mga sugo. Nang marinig niya ang utos ng guru ng sariling niyang mga tainga, nanalangin siya kay Ganesha at naglakbay.
Chaupai 158.1-4
चले समीर बेग हय हाँके।नाघत सरित सैल बन बाँके।।
हृदयँ सोचु बड़ कछु न सोहाई।अस जानहिं जियँ जाउँ उड़ाई।।
एक निमेष बरस सम जाई।एहि बिधि भरत नगर निअराई।।
असगुन होहिं नगर पैठारा।रटहिं कुभाँति कुखेत करारा।।
खर सिआर बोलहिं प्रतिकूला।सुनि सुनि होइ भरत मन सूला।।
श्रीहत सर सरिता बन बागा।नगरु बिसेषि भयावनु लागा।।
खग मृग हय गय जाहिं न जोए।राम बियोग कुरोग बिगोए।।
नगर नारि नर निपट दुखारी।मनहुँ सबन्हि सब संपति हारी।।
cale samīra bega haya hā̃ke |nāghata sarita saila bana bā̃ke ||
hṛdayã socu baṛa kachu na sohāī |asa jānahiṁ jiyã jāũ uṛāī ||
eka nimeṣa barasa sama jāī |ehi bidhi bharata nagara niarāī ||
asaguna hohiṁ nagara paiṭhārā |raṭahiṁ kubhā̃ti kukheta karārā ||
khara siāra bolahiṁ pratikūlā |suni suni hoi bharata mana sūlā ||
śrīhata sara saritā bana bāgā |nagaru biseṣi bhayāvanu lāgā ||
khaga mṛga haya gaya jāhiṁ na joe |rāma biyoga kuroga bigoe ||
nagara nāri nara nipaṭa dukhārī |manahũ sabanhi saba saṁpati hārī ||
Naglakad sila na kasing bilis ng hangin, pinapabilis ang kanilang mga kabayo, tumatawid sa mga ilog, mga bato, at mga kagubatang mahirap. Malaking pag-aalala ang bumibigat sa kanyang puso at walang anumang nakapagbibigay-lugod sa kanya; sa kanyang isipan naisip niya, "Sana makalipad ako patungo roon." Isang sandali ay lumipas na parang isang taon. Sa ganitong paraan lumapit si Bharata sa lungsod. Masasamang palatandaan ay lumitaw sa pagpasok nila sa lungsod: mga nilalang ang sumisigaw nang malakas sa kakila-kilabot na paraan, sa mga maling at masasamang lugar. Mga asno at mga chakal ay tumatahol nang may masamang tinig, at sa paulit-ulit na pagdinig sa kanila, ang puso ni Bharata ay tinusok ng sakit. Mga lawa, mga ilog, mga gubat, at mga hardin ay nawalan ng kagandahan, at ang lungsod lalo nang tila nakakatakot. Mga ibon, mga usa, mga kabayo, at mga elepante ay nakakapanghinayang tingnan; ang masamang sakit ng paghihiwalay kay Rama ay sumira sa kanila. Mga lalaki at babae sa lungsod ay lubhang nagdadalamhati, na parang bawat isa ay nawalan ng lahat ng kanyang yaman.
Doha 158
पुरजन मिलिहिं न कहहिं कछु गवँहिं जोहारहिं जाहिं।भरत कुसल पूँछि न सकहिं भय बिषाद मन माहिं।।158।।
purajana milihiṁ na kahahiṁ kachu gavãhiṁ johārahiṁ jāhiṁ |bharata kusala pū̃chi na sakahiṁ bhaya biṣāda mana māhiṁ ||158||
Nagkita ang mga tao ng lungsod sa kanya ngunit hindi nagbigay ng anumang salita; tanging nagbati na may nakatuping kamay at nagpatuloy sa kanilang lakad. Si Bharata, na may takot at kalungkutan sa kanyang puso, hindi makapagtanong kung ligtas ang lahat.
Chaupai 159.1-4
हाट बाट नहिं जाइ निहारी।जनु पुर दहँ दिसि लागि दवारी।।
आवत सुत सुनि कैकयनंदिनि।हरषी रबिकुल जलरुह चंदिनि।।
सजि आरती मुदित उठि धाई।द्वारेहिं भेंटि भवन लेइ आई।।
भरत दुखित परिवारु निहारा।मानहुँ तुहिन बनज बनु मारा।।
कैकेई हरषित एहि भाँति।मनहुँ मुदित दव लाइ किराती।।
सुतहि ससोच देखि मनु मारें।पूँछति नैहर कुसल हमारें।।
सकल कुसल कहि भरत सुनाई।पूँछी निज कुल कुसल भलाई।।
कहु कहँ तात कहाँ सब माता।कहँ सिय राम लखन प्रिय भ्राता।।
hāṭa bāṭa nahiṁ jāi nihārī |janu pura dahã disi lāgi davārī ||
āvata suta suni kaikayanaṁdini |haraṣī rabikula jalaruha caṁdini ||
saji āratī mudita uṭhi dhāī |dvārehiṁ bheṁṭi bhavana lei āī ||
bharata dukhita parivāru nihārā |mānahũ tuhina banaja banu mārā ||
kaikeī haraṣita ehi bhā̃ti |manahũ mudita dava lāi kirātī ||
sutahi sasoca dekhi manu māreṁ |pū̃chati naihara kusala hamāreṁ ||
sakala kusala kahi bharata sunāī |pū̃chī nija kula kusala bhalāī ||
kahu kahã tāta kahā̃ saba mātā |kahã siya rāma lakhana priya bhrātā ||
Ang mga palengke at mga kalye ay napakalungkot na hindi matiis na tignan; parang may sunog na gubat na kumalat sa lahat ng sampung panig ng lungsod. Nang marinig na darating ang kanyang anak na lalaki, si Kaikeyi, anak na babae ng hari ng Kekaya, ay nagtuwa, tulad ng liwanag ng buwan sa lotus ng lahi ng araw. Naghanda siya ng ilaw para sa arati, tumayo nang masaya, at tumakbo; niyakap niya ito sa mismong pintuan at dinala sa palasyo. Nakita ni Bharata ang buong sambahayang nalumbay, parang niyelo na sumira sa kama ng mga lotus. Si Kaikeyi ay nagtuwa nang ganito, parang isang babaeng bundok na masaya matapos sunugin ang gubat. Nakitang ang kanyang anak ay balisa at wasak ang loob, itinanong niya, "Maayos ba ang lahat sa bahay ng aking ina?" Sinabi ni Bharata na ang lahat ay maayos, pagkatapos ay nagtanong sa kagalingan at kalusugan ng kanyang sariling angkan. "Sabihin mo, ina, nasaan ang aking ama, at nasaan ang lahat ng aking mga ina? Nasaan si Sita, at si Rama at Lakshmana, ang aking mga minamahal na kapatid na lalaki?"
Doha 159
सुनि सुत बचन सनेहमय कपट नीर भरि नैन।भरत श्रवन मन सूल सम पापिनि बोली बैन।।159।।
suni suta bacana sanehamaya kapaṭa nīra bhari naina |bharata śravana mana sūla sama pāpini bolī baina ||159||
Narinig ang mga salita ng kanyang anak na puno ng pag-ibig, at ang makasalalang babae ay nagpuno ng mga mapagkunwaring luha sa kanyang mga mata. Siya ay nagsalita ng mga salita kay Bharata na tumagos sa kanyang tainga at puso na parang isang matalim na pako.
Frequently Asked Questions
परंपरा में अयोध्या काण्ड के इस विरह-प्रसंग का पाठ ‘धीरज-प्राप्ति’ और ‘नाम-निष्ठा’ बढ़ाने वाला माना जाता है—विशेषतः पारिवारिक शोक, वियोग, और निर्णय-काल में। दशरथ के ‘राम-नाम’ उच्चारण का स्मरण ‘अंतकाल-नाम’ की प्रेरणा देता है।
सामान्य वैष्णव-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम रटत…’ प्रकार का नाम-संपुट जोड़ा जाता है; इस खंड के लिए विशेषतः ‘राम राम’ (दोहा 155 की ध्वनि) को संपुट रूप में लेना प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 16 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
