Ayodhya KandaPrakarana 1821 Verses

Prakarana 18

त्याग–धर्म–मर्यादा का सोपान: यहाँ ‘राज्य’ बाह्य सत्ता नहीं, बल्कि मन-राज्य (अहं-राज) का परित्याग है। अयोध्या काण्ड साधक को शोक से विवेक, और अधिकार-लालसा से सेवाभाव की ओर ले जाता है—पितृवचन-पालन, गुरु-आज्ञा, और लोकधर्म के माध्यम से ‘निज हित’ को ‘राम-हित’ में विलीन करना। यह सीढ़ी बताती है कि मुक्ति का द्वार राजसुख नहीं, बल्कि मर्यादा-पालन और अनासक्ति है।

Sa mga talatang ito, ang pangunahing agos ng karuṇā-rasa (ang pagkasunog kay Daśaratha, ang pag-aalay ng tubig, ang mga ritwal sa sampung araw) unti-unting nagiging śānta-rasa at dharma-rasa. Ang karakter ni Bharata dito ay ang pagpapataas ng kalumbayan: ang pagdadalamhati ay ginawang hindi paraan ng pansisi sa sarili, kundi disiplina ng paglilinis sa sarili. Ang turo ni Vasiṣṭha ay nagpapalamig ng galit sa pamamagitan ng pagpapahayag na "ang pagkawala at pagkakamit, ang buhay at kamatayan" ay nasa kamay ni Vidhi (Kapalaran), ito ang sentro ng teolohiya ng Mānas: ang papel ng tao na maryādā sa loob ng līlā ng Panginoon. Pagkatapos, ang mga listahang etikal (sino ang nararapat iluha, sino ang hindi) ay ginawang instrumento ng espirituwal na viveka ang lok-dharma. Ang sagot ni Bharata ay nagpapakita ng mga tanda ng bhakti, ang kaharian ay pangalawa lamang; nang wala si Raghu-rāī, ang kasiyahan ng katawan, japa, at yoga ay walang saysay. Kaya ang bahaging ito ng Ayodhyā Kāṇḍa ay nagtatatag ng "dāsya-bhakti na ipinanganak mula sa vairāgya," na naghahanda sa susunod na hakbang sa sopāna, ang Rāma-sevā at ang paghahari ng mga pādukā.

In this prakarana

People

  • DasharathaDaśaratha
  • BharataListens
  • KaushalyaKauśalyā (Kaikeyī)
  • VashishthaVaśiṣṭha
  • RamaRāma (Raghurāī)
  • KaikeyiKaikeyī
  • SitaSītā
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • ShatrughnaŚatrughna
  • TulsidasSpeaksTulsīdās

Verses

Chaupai 170.1-4

नृपतनु बेद बिदित अन्हवावा।परम बिचित्र बिमानु बनावा।।

गहि पद भरत मातु सब राखी।रहीं रानि दरसन अभिलाषी।।

चंदन अगर भार बहु आए।अमित अनेक सुगंध सुहाए।।

सरजु तीर रचि चिता बनाई।जनु सुरपुर सोपान सुहाई।।

एहि बिधि दाह क्रिया सब कीन्ही।बिधिवत न्हाइ तिलांजुलि दीन्ही।।

सोधि सुमृति सब बेद पुराना।कीन्ह भरत दसगात बिधाना।।

जहँ जस मुनिबर आयसु दीन्हा।तहँ तस सहस भाँति सबु कीन्हा।।

भए बिसुद्ध दिए सब दाना।धेनु बाजि गज बाहन नाना।।

nṛpatanu beda bidita anhavāvā |parama bicitra bimānu banāvā ||

gahi pada bharata mātu saba rākhī |rahīṁ rāni darasana abhilāṣī ||

caṁdana agara bhāra bahu āe |amita aneka sugaṁdha suhāe ||

saraju tīra raci citā banāī |janu surapura sopāna suhāī ||

ehi bidhi dāha kriyā saba kīnhī |bidhivata nhāi tilāṁjuli dīnhī ||

sodhi sumṛti saba beda purānā |kīnha bharata dasagāta bidhānā ||

jahã jasa munibara āyasu dīnhā |tahã tasa sahasa bhā̃ti sabu kīnhā ||

bhae bisuddha die saba dānā |dhenu bāji gaja bāhana nānā ||

Pinagpaliguan nila ang katawan ng hari ayon sa itinuturo ng Veda, at inihanda ang isang napakanghanghang karwahe ng libing na puno ng palamuti. Yakap ni Bharata ang mga paa ng lahat ng ina at pinigilan sila; nanatili ang mga reyna, naghahangad makita si Rama. Maraming kargada ng sandalo at agaru ang dinala, kasama ang di-mabilang na mababangong bagay, kaaya-aya sa pandama. Sa pampang ng Sarayu gumawa at nagayos sila ng apuy ng paglalamina, magandang parang hagdan patungo sa lungsod ng mga diyos. Sa ganitong paraan isinagawa ang buong ritwal ng paglalamina; naligo si Bharata ayon sa alituntunin at naghandog ng tubig na may binhi ng linga. Pagkatapos pag-aralan ang lahat ng Smriti, Veda, at Purana, isinagawa ni Bharata ang mga ritwal ng ikasampung araw. Saan man at paano man magbigay ng utos ang dakilang rishi, doon ay ginawa ang lahat ayon dito, sa isang libong paraan. Pagkatapos maging malinis, nagbigay siya ng kaloob ng lahat ng uri: baka, kabayo, elepante, at iba't ibang sasakyan.

Doha 170

सिंघासन भूषन बसन अन्न धरनि धन धाम।दिए भरत लहि भूमिसुर भे परिपूरन काम।।⁠170।।

siṁghāsana bhūṣana basana anna dharani dhana dhāma |die bharata lahi bhūmisura bhe paripūrana kāma ||⁠170||

Ibinigay ni Bharata ang mga trono, palamuti, kasuotan, butil, lupa, yaman, at mga bahay, at ang mga Brahman, ang mga diyos sa lupa, ay tumanggap nito at naging ganap ang lahat ng kanilang pagnanasa.

Chaupai 171.1-4

पितु हित भरत कीन्हि जसि करनी।सो मुख लाख जाइ नहिं बरनी।।

सुदिनु सोधि मुनिबर तब आए।सचिव महाजन सकल बोलाए।।

बैठे राजसभाँ सब जाई।पठए बोलि भरत दोउ भाई।।

भरतु बसिष्ठ निकट बैठारे।नीति धरममय बचन उचारे।।

प्रथम कथा सब मुनिबर बरनी।कैकइ कुटिल कीन्हि जसि करनी।।

भूप धरमब्रतु सत्य सराहा।जेहिं तनु परिहरि प्रेमु निबाहा।।

कहत राम गुन सील सुभाऊ।सजल नयन पुलकेउ मुनिराऊ।।

बहुरि लखन सिय प्रीति बखानी।सोक सनेह मगन मुनि ग्यानी।।

pitu hita bharata kīnhi jasi karanī |so mukha lākha jāi nahiṁ baranī ||

sudinu sodhi munibara taba āe |saciva mahājana sakala bolāe ||

baiṭhe rājasabhā̃ saba jāī |paṭhae boli bharata dou bhāī ||

bharatu basiṣṭha nikaṭa baiṭhāre |nīti dharamamaya bacana ucāre ||

prathama kathā saba munibara baranī |kaikai kuṭila kīnhi jasi karanī ||

bhūpa dharamabratu satya sarāhā |jehiṁ tanu parihari premu nibāhā ||

kahata rāma guna sīla subhāū |sajala nayana pulakeu munirāū ||

bahuri lakhana siya prīti bakhānī |soka saneha magana muni gyānī ||

Ang mga seremonya na ginawa ni Bharata alang sa ikabubuti ng kanyang ama ay hindi maikwento kahit ng isang daang libong bibig. Pagkatapos matukoy ang isang mabuting araw, ang dakilang rishi ay dumating, at ipinatawag ang lahat ng mga ministro at mga pangunahing mamamayan. Lahat ay pumunta at umupo sa hariyang kapulungan, at ipinatawag ang dalawang kapatid na si Bharata at ang kanyang kapatid. Inupahan ni Vasishtha si Bharata na umupo nang malapit sa kanya at nagsalita ng mga salitang puno ng matuwid na asal at dharma. Una ay isinalaysay ng dakilang rishi ang buong kwento, tungkol sa baluktot na gawa na ginawa ni Kaikeyi. Pinuri niya ang matibay na panata ng dharma ng hari at ang katapatan nito, kung saan iniwan niya ang kanyang katawan at tinupad ang kanyang pagmamahal. Habang sinasalita ang mga birtud, kabutihan at kalikasan ni Rama, ang hari ng mga rishi ay may luha sa mga mata at nangatayo ang kanyang mga balahibo. Pagkatapos ay inilarawan niya ang pagmamahal ni Lakshmana at Sita, at ang marunong na rishi ay nalubog sa kalungkutan at pagmamahal.

Doha 171

सुनहु भरत भावी प्रबल बिलखि कहेउ मुनिनाथ।हानि लाभु जीवन मरनु जसु अपजसु बिधि हाथ।।⁠171।।

sunahu bharata bhāvī prabala bilakhi kaheu muninātha |hāni lābhu jīvana maranu jasu apajasu bidhi hātha ||⁠171||

Makinig ka, Bharata, ang kinabukasan ay makapangyarihan; ang panginoon ng mga sage ay nagsalita habang umiiyak. Ang pagkawala at pakinabang, buhay at kamatayan, katanyagan at kahihiyan ay nasa kamay ng Kapalaran.

Chaupai 172.1-4

अस बिचारि केहि देइअ दोसू।ब्यरथ काहि पर कीजिअ रोसू।।

तात बिचारु केहि करहु मन माहीं।सोच जोगु दसरथु नृपु नाहीं।।

सोचिअ बिप्र जो बेद बिहीना।तजि निज धरमु बिषय लयलीना।।

सोचिअ नृपति जो नीति न जाना।जेहि न प्रजा प्रिय प्रान समाना।।

सोचिअ बयसु कृपन धनवानू।जो न अतिथि सिव भगति सुजानू।।

सोचिअ सूद्रु बिप्र अवमानी।मुखर मानप्रिय ग्यान गुमानी।।

सोचिअ पुनि पति बंचक नारी।कुटिल कलहप्रिय इच्छाचारी।।

सोचिअ बटु निज ब्रतु परिहरई।जो नहिं गुर आयसु अनुसरई।।

asa bicāri kehi deia dosū |byaratha kāhi para kījia rosū ||

tāta bicāru kehi karahu mana māhīṁ |soca jogu dasarathu nṛpu nāhīṁ ||

socia bipra jo beda bihīnā |taji nija dharamu biṣaya layalīnā ||

socia nṛpati jo nīti na jānā |jehi na prajā priya prāna samānā ||

socia bayasu kṛpana dhanavānū |jo na atithi siva bhagati sujānū ||

socia sūdru bipra avamānī |mukhara mānapriya gyāna gumānī ||

socia puni pati baṁcaka nārī |kuṭila kalahapriya icchācārī ||

socia baṭu nija bratu pariharaī |jo nahiṁ gura āyasu anusaraī ||

Sa pag-iisip nito, sino ang dapat sisihin, at kanino dapat magalit nang walang kabuluhan? Ama, pag-isipan ito sa iyong isipan: Haring Dasharatha ay hindi dapat ikalungkot. Ilungkot ang brahmin na walang kaalaman sa Veda, na iniwan ang kanyang sariling dharma at lubos na nakasawsaw sa kalayawan. Ilungkot ang hari na hindi nakakaalam ng pamamahala, na sa kanya ay hindi mahal ang kanyang mga nasasakupan na parang sariling buhay. Ilungkot ang mangangalakal na mayaman ngunit kuripot, na hindi marunong sa paglilingkod sa mga bisita at debosyon kay Shiva. Ilungkot ang shudra na humahamak sa mga brahmin, na madaldal, mahilig sa pagpaparangal, at mayabang sa kanyang kaalaman. Ilungkot muli ang asawang babae na nangangaila sa kanyang asawa, na baluktot, mahilig sa away, at sumusunod sa kanyang sariling kagustuhan. Ilungkot ang mag-aaral na iniwan ang kanyang sariling panata at hindi sumusunod sa utos ng kanyang guro.

Doha 172

सोचिअ गृही जो मोह बस करइ करम पथ त्याग।सोचिअ जति प्रंपच रत बिगत बिबेक बिराग।।⁠172।।

socia gṛhī jo moha basa karai karama patha tyāga |socia jati praṁpaca rata bigata bibeka birāga ||⁠172||

Iluksa ang maybahay na sa ilalim ng delusyon, ay tumatalikod sa landas ng matuwid na kilos. Iluksa ang asetiko na nakatali sa mundo, na nawalan ng parehong katalinuhan at pagkawalang-akit.

Chaupai 173.1-4

बैखानस सोइ सोचै जोगु।तपु बिहाइ जेहि भावइ भोगू।।

सोचिअ पिसुन अकारन क्रोधी।जननि जनक गुर बंधु बिरोधी।।

सब बिधि सोचिअ पर अपकारी।निज तनु पोषक निरदय भारी।।

सोचनीय सबहि बिधि सोई।जो न छाड़ि छलु हरि जन होई।।

सोचनीय नहिं कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।

भयउ न अहइ न अब होनिहारा।भूप भरत जस पिता तुम्हारा।।

बिधि हरि हरु सुरपति दिसिनाथा।बरनहिं सब दसरथ गुन गाथा।।

baikhānasa soi socai jogu |tapu bihāi jehi bhāvai bhogū ||

socia pisuna akārana krodhī |janani janaka gura baṁdhu birodhī ||

saba bidhi socia para apakārī |nija tanu poṣaka niradaya bhārī ||

socanīya sabahi bidhi soī |jo na chāṛi chalu hari jana hoī ||

socanīya nahiṁ kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||

bhayau na ahai na aba honihārā |bhūpa bharata jasa pitā tumhārā ||

bidhi hari haru surapati disināthā |baranahiṁ saba dasaratha guna gāthā ||

Ang ermitanyong iyon ay dapat kahabagan, na iniwan ang tapa at nagagalak sa kalayawan. Habagan ang maninira at ang taong nagagalit nang walang dahilan, na kalaban ng kanyang ina, ama, guro, at mga kamag-anak. Sa lahat ng paraan dapat habagan ang nakasasakit sa kapwa, na nagpapakain lamang sa sariling katawan at walang awa. Siya rin ay dapat habagan sa lahat ng paraan, na hindi iiwan ang dayaan upang maging alipin ni Hari. Ngunit ang hari ng Kosala ay hindi dapat habagan, na kaluwalhatian ay malinaw sa buong labing-apat na mundo. Hindi kailanman nagkaroon, wala ngayon, at hindi kailanman magkakaroon ng hari na tulad ng iyong ama, o Bharata. Brahma, Vishnu, Shiva, Indra na panginoon ng mga diyos, at mga tagapagbantay ng mga direksyon, lahat ay nagsasalaysay ng kasaysayan ng kabutihan ni Dasharatha.

Doha 173

कहहु तात केहि भाँति कोउ करिहि बड़ाई तासु।राम लखन तुम्ह सत्रुहन सरिस सुअन सुचि जासु।।⁠173।।

kahahu tāta kehi bhā̃ti kou karihi baṛāī tāsu |rāma lakhana tumha satruhana sarisa suana suci jāsu ||⁠173||

Sabihin mo sa akin, anak ko, sa anong paraan makapupuri ang sinuman sa kanya nang sapat, na ang mga anak ay ganap na malinis: Rama, Lakshmana, ikaw, at Shatrughna?

Chaupai 174.1-4

सब प्रकार भूपति बड़भागी।बादि बिषादु करिअ तेहि लागी।।

यहु सुनि समुझि सोचु परिहरहू।सिर धरि राज रजायसु करहू।।

राँय राजपदु तुम्ह कहुँ दीन्हा।पिता बचनु फुर चाहिअ कीन्हा।।

तजे रामु जेहिं बचनहि लागी।तनु परिहरेउ राम बिरहागी।।

नृपहि बचन प्रिय नहिं प्रिय प्राना।करहु तात पितु बचन प्रवाना।।

करहु सीस धरि भूप रजाई।हइ तुम्ह कहँ सब भाँति भलाई।।

परसुराम पितु अग्या राखी।मारी मातु लोक सब साखी।।

तनय जजातिहि जौबनु दयऊ।पितु अग्याँ अघ अजसु न भयऊ।।

saba prakāra bhūpati baṛabhāgī |bādi biṣādu karia tehi lāgī ||

yahu suni samujhi socu pariharahū |sira dhari rāja rajāyasu karahū ||

rā̃ya rājapadu tumha kahũ dīnhā |pitā bacanu phura cāhia kīnhā ||

taje rāmu jehiṁ bacanahi lāgī |tanu parihareu rāma birahāgī ||

nṛpahi bacana priya nahiṁ priya prānā |karahu tāta pitu bacana pravānā ||

karahu sīsa dhari bhūpa rajāī |hai tumha kahã saba bhā̃ti bhalāī ||

parasurāma pitu agyā rākhī |mārī mātu loka saba sākhī ||

tanaya jajātihi jaubanu dayaū |pitu agyā̃ agha ajasu na bhayaū ||

Sa lahat ng paraan ang hari ay napakapalad; sayang lamang ang iyong pananambit sa kanya. Pakinggan at unawain mo ito, at iwanan mo ang iyong kalungkutan; tanggapin mo ang utos ng hari sa iyong ulo at isagawa ito. Ibinigay ng hari ang trono ng kaharian sa iyo, at dapat mong tuparin ang salita ng iyong ama. Dahil sa kanyang salita iniwan niya si Rama, at sa apoy ng paghihiwalay kay Rama ay iniwan niya ang kanyang katawan. Sa hari, ang kanyang salita ay minahal, at ang kanyang buhay ay hindi minahal. Kaya anak ko, tanggapin mo ang salita ng iyong ama at isagawa ito. Tanggapin mo ang utos ng hari sa iyong ulo at sundin ito; sa lahat ng paraan magiging mabuti ito para sa iyo. Sinunod ni Parasurama ang utos ng kanyang ama at pinatay ang kanyang ina, at ang buong mundo ay saksi. Isang anak ay nagbigay ng kanyang kabataan kay Yayati; sa pagsunod sa utos ng ama ay walang kasalanan ni kahihiyan.

Doha 174

अनुचित उचित बिचारु तजि जे पालहिं पितु बैन।ते भाजन सुख सुजस के बसहिं अमरपति ऐन।।⁠174।।

anucita ucita bicāru taji je pālahiṁ pitu baina |te bhājana sukha sujasa ke basahiṁ amarapati aina ||⁠174||

Ang mga nag-iwan ng lahat ng pag-iisip tungkol sa tama at mali, at tumutupad sa salita ng kanilang ama, ay nagiging sisidlan ng kaligayahan at mabuting pangalan, at tumatahan sa harapan mismo ng Panginoon ng mga imortal.

Chaupai 175.1-4

अवसि नरेस बचन फुर करहू।पालहु प्रजा सोकु परिहरहू।।

सुरपुर नृप पाइहि परितोषू।तुम्ह कहुँ सुकृत सुजसु नहिं दोषू।।

बेद बिदित संमत सबही का।जेहि पितु देइ सो पावइ टीका।।

करहु राजु परिहरहु गलानी।मानहु मोर बचन हित जानी।।

सुनि सुखु लहब राम बैदेहीं।अनुचित कहब न पंडित केहीं।।

कौसल्यादि सकल महतारीं।तेउ प्रजा सुख होहिं सुखारीं।।

परम तुम्हार राम कर जानिहि।सो सब बिधि तुम्ह सन भल मानिहि।।

सौंपेहु राजु राम कै आएँ।सेवा करेहु सनेह सुहाएँ।।

avasi naresa bacana phura karahū |pālahu prajā soku pariharahū ||

surapura nṛpa pāihi paritoṣū |tumha kahũ sukṛta sujasu nahiṁ doṣū ||

beda bidita saṁmata sabahī kā |jehi pitu dei so pāvai ṭīkā ||

karahu rāju pariharahu galānī |mānahu mora bacana hita jānī ||

suni sukhu lahaba rāma baidehīṁ |anucita kahaba na paṁḍita kehīṁ ||

kausalyādi sakala mahatārīṁ |teu prajā sukha hohiṁ sukhārīṁ ||

parama tumhāra rāma kara jānihi |so saba bidhi tumha sana bhala mānihi ||

sauṁpehu rāju rāma kai āẽ |sevā karehu saneha suhāẽ ||

Dapat mo talagang tuparin ang salita ng hari. Alagaan mo ang iyong mga tao, at iwanan mo ang iyong kalungkutan. Ang hari ay makakatagpo ng kasiyahan sa lungsod ng mga diyos, at para sa iyo ito ay magiging kabutihan at magandang pangalan, hindi isang kamalian. Ipinahayag sa Veda at sinang-ayunan ng lahat na siya na ibinigayan ng kanyang ama ay tatanggapin ng tanda ng pagkahari. Pamunuan mo ang kaharian at alisin mo ang iyong pagsisisi; tanggapin mo ang aking salita, na alam na ito ay para sa iyong ikabubuti. Si Rama at Sita ay magagalak marinig ito, at walang pantas na tatawag dito na hindi nararapat. Si Kausalya at lahat ng iba pang mga ina ay magiging masaya din sa kaligayahan ng mga tao. Malalaman ni Rama ang iyong pinakamataas na debosyon, at ituturing niyang mabuti ka sa lahat ng paraan. Kapag umuwi si Rama, ipasa mo ang kaharian sa kanya, at paglingkuran mo siya ng may magandang pagmamahal.

Doha 175

कीजिअ गुर आयसु अवसि कहहिं सचिव कर जोरि।रघुपति आएँ उचित जस तस तब करब बहोरि।।⁠175।।

kījia gura āyasu avasi kahahiṁ saciva kara jori |raghupati āẽ ucita jasa tasa taba karaba bahori ||⁠175||

Ang mga ministro na may nakatupad na kamay ay nagsabi, "Dapat mong tuparin ang utos ng guru. Kapag nagbalik ang Panginoon ng Raghu, saka mo gagawin ang nararapat."

Chaupai 176.1-4

कौसल्या धरि धीरजु कहई।पूत पथ्य गुर आयसु अहई।।

सो आदरिअ करिअ हित मानी।तजिअ बिषादु काल गति जानी।।

बन रघुपति सुरपति नरनाहू।तुम्ह एहि भाँति तात कदराहू।।

परिजन प्रजा सचिव सब अंबा।तुम्हही सुत सब कहँ अवलंबा।।

लखि बिधि बाम कालु कठिनाई।धीरजु धरहु मातु बलि जाई।।

सिर धरि गुर आयसु अनुसरहू।प्रजा पालि परिजन दुखु हरहू।।

गुर के बचन सचिव अभिनंदनु।सुने भरत हिय हित जनु चंदनु।।

सुनी बहोरि मातु मृदु बानी।सील सनेह सरल रस सानी।।

kausalyā dhari dhīraju kahaī |pūta pathya gura āyasu ahaī ||

so ādaria karia hita mānī |tajia biṣādu kāla gati jānī ||

bana raghupati surapati naranāhū |tumha ehi bhā̃ti tāta kadarāhū ||

parijana prajā saciva saba aṁbā |tumhahī suta saba kahã avalaṁbā ||

lakhi bidhi bāma kālu kaṭhināī |dhīraju dharahu mātu bali jāī ||

sira dhari gura āyasu anusarahū |prajā pāli parijana dukhu harahū ||

gura ke bacana saciva abhinaṁdanu |sune bharata hiya hita janu caṁdanu ||

sunī bahori mātu mṛdu bānī |sīla saneha sarala rasa sānī ||

Si Kausalya ay naglakas-loob at nagsabi: "Anak ko, ang utos ng iyong guro ay mapagaling na gamot para sa iyo. Igalang mo ito at gawin mo, itinuturing na ikabubuti mo. Iwanan mo ang iyong kalungkutan, na alam ang takbo ng panahon at kapalaran. Si Rama ay nasa gubat, at ang hari, panginoon ng mga tao, ay pumanhik na sa panginoon ng mga diyos. Anak ko, ikaw ay kumikilos na parang duwag sa ganitong paraan. Sa pamilya, sa mamamayan, sa mga ministro, at sa lahat ng mga ina, ikaw anak ko, ang sandigan ng lahat. Nakikita na ang Kapalaran ay laban sa atin at ang panahon ay mahirap, magpakatatag ka; inalay ng iyong ina ang kanyang sarili bilang sakripisyo para sa iyo. Dalhin mo ang utos ng guro sa iyong ulo at sundin mo; alagaan mo ang mamamayan at alisin mo ang kalungkutan ng pamilya." Ang mga salita ng guro at palakpak ng mga ministro ay narinig ni Bharata, at sa kanyang puso ay parang cendanang pampalamig, nagdadala ng ikabubuti. Pagkatapos ay narinig niya ang malambot na pananalita ng kanyang ina, na puno ng matamis na damdamin ng kabutihan, pagmamahal, at pagiging simple.

Chhand 176

सानी सरल रस मातु बानी सुनि भरत ब्याकुल भए।लोचन सरोरुह स्रवत सींचत बिरह उर अंकुर नए।।

सो दसा देखत समय तेहि बिसरी सबहि सुधि देह की।तुलसी सराहत सकल सादर सीवँ सहज सनेह की।।

sānī sarala rasa mātu bānī suni bharata byākula bhae |locana saroruha sravata sīṁcata biraha ura aṁkura nae ||

so dasā dekhata samaya tehi bisarī sabahi sudhi deha kī |tulasī sarāhata sakala sādara sīvã sahaja saneha kī ||

Nang marinig ang mga salita ng kanyang ina na puno ng malambot na damdamin at simpleng pagmamahal, si Bharata ay naging matinding nababagabag. Ang kanyang mga mata na parang lotus ay umiiyak ng luha na nagpapabasa sa mga bagong usbong ng kalungkutan ng paghihiwalay sa kanyang puso. Nang makita ang kanyang kalagayan sa sandaling iyon, lahat ay nakalimutan ang kamalayan sa kanilang sariling katawan. Sinasabi ni Tulsidas na lahat ay may galang na pinuri siya bilang hangganan ng likas at espontaneong pagmamahal.

Soratha 176

भरतु कमल कर जोरि धीर धुरंधर धीर धरि।बचन अमिअँ जनु बोरि देत उचित उत्तर सबहि।।⁠176।।

bharatu kamala kara jori dhīra dhuraṁdhara dhīra dhari |bacana amiã janu bori deta ucita uttara sabahi ||⁠176||

Si Bharata ay nag-apis ng kanyang mga kamay na tila lotus, at bagama't matapang, pinigilan niya ang kanyang tapang at hinawakan ang kanyang pasensya. Nagbigay siya ng mga sagot na angkop sa lahat, na para bang nagbubuhos siya ng nektar sa kanyang mga salita.

Chaupai 177.1-4

मोहि उपदेसु दीन्ह गुर नीका।प्रजा सचिव संमत सबही का।।

मातु उचित धरि आयसु दीन्हा।अवसि सीस धरि चाहउँ कीन्हा।।

गुर पितु मातु स्वामि हित बानी।सुनि मन मुदित करिअ भलि जानी।।

उचित कि अनुचित किएँ बिचारू।धरमु जाइ सिर पातक भारू।।

तुम्ह तौ देहु सरल सिख सोई।जो आचरत मोर भल होई।।

जद्यपि यह समुझत हउँ नीकें।तदपि होत परितोषु न जी कें।।

अब तुम्ह बिनय मोरि सुनि लेहू।मोहि अनुहरत सिखावनु देहू।।

ऊतरु देउँ छमब अपराधू।दुखित दोष गुन गनहिं न साधू।।

mohi upadesu dīnha gura nīkā |prajā saciva saṁmata sabahī kā ||

mātu ucita dhari āyasu dīnhā |avasi sīsa dhari cāhaũ kīnhā ||

gura pitu mātu svāmi hita bānī |suni mana mudita karia bhali jānī ||

ucita ki anucita kiẽ bicārū |dharamu jāi sira pātaka bhārū ||

tumha tau dehu sarala sikha soī |jo ācarata mora bhala hoī ||

jadyapi yaha samujhata haũ nīkeṁ |tadapi hota paritoṣu na jī keṁ ||

aba tumha binaya mori suni lehū |mohi anuharata sikhāvanu dehū ||

ūtaru deũ chamaba aparādhū |dukhita doṣa guna ganahiṁ na sādhū ||

Binigyan ako ng guru ng magandang payo, at ang mga tao at mga ministro ay lahat sang-ayon dito. Ipinag-utos din ng aking ina ang nararapat, at tiyak na aking dadalhin sa aking ulo at isasagawa ito. Ang mga salita ng isang guru, ama, ina, o panginoon, na sinabi para sa ikabubuti, ay dapat pakinggan ng may masayang puso at isagawa, na alam na ito ay mabuti. Ang pag-iisip kung nararapat o hindi nararapat kapag may kumikilos ayon dito ay pagkawala ng katuwiran at pagdadala ng mabigat na pasan ng kasalanan sa ulo. Ikaw naman ay nagbibigay sa akin ng tapat at malinaw na payo, ang payo na sa pagsunod dito ay magiging mabuti ako. Bagama't nauunawaan ko ito nang malinaw, gayunman ang aking puso ay hindi nakakatagpo ng kasiyahan. Ngayon pakinggan mo ang aking pakiusap, at bigyan mo ako ng aral na akma sa aking kalagayan. Sinasagot ko ikaw, kaya patawarin mo ang aking pagkakamali; sapagkat ang mga mabubuting tao ay hindi pinangangalagaan ang mga pagkakamali at kabutihan ng nasa kahirapan.

Doha 177

पितु सुरपुर सिय रामु बन करन कहहु मोहि राजु।एहि तें जानहु मोर हित कै आपन बड़ काजु।।⁠177।।

pitu surapura siya rāmu bana karana kahahu mohi rāju |ehi teṁ jānahu mora hita kai āpana baṛa kāju ||⁠177||

Ang aking ama ay napunta sa lungsod ng mga diyos, si Sita at si Rama ay nasa gubat, at sinasabi mo sa akin na kunin ang kaharian. Mula rito, husgahan mo kung hinahanap mo ang aking ikabubuti o ang sarili mong malaking layunin.

Chaupai 178.1-4

हित हमार सियपति सेवकाई।सो हरि लीन्ह मातु कुटिलाई।।

मैं अनुमानि दीख मन माहीं।आन उपायँ मोर हित नाहीं।।

सोक समाजु राजु केहि लेखें।लखन राम सिय बिनु पद देखें।।

बादि बसन बिनु भूषन भारू।बादि बिरति बिनु ब्रह्म बिचारू।।

सरुज सरीर बादि बहु भोगा।बिनु हरिभगति जायँ जप जोगा।।

जायँ जीव बिनु देह सुहाई।बादि मोर सबु बिनु रघुराई।।

जाउँ राम पहिं आयसु देहू।एकहिं आँक मोर हित एहू।।

मोहि नृप करि भल आपन चहहू।सोउ सनेह जड़ता बस कहहू।।

hita hamāra siyapati sevakāī |so hari līnha mātu kuṭilāī ||

maiṁ anumāni dīkha mana māhīṁ |āna upāyã mora hita nāhīṁ ||

soka samāju rāju kehi lekheṁ |lakhana rāma siya binu pada dekheṁ ||

bādi basana binu bhūṣana bhārū |bādi birati binu brahma bicārū ||

saruja sarīra bādi bahu bhogā |binu haribhagati jāyã japa jogā ||

jāyã jīva binu deha suhāī |bādi mora sabu binu raghurāī ||

jāũ rāma pahiṁ āyasu dehū |ekahiṁ ā̃ka mora hita ehū ||

mohi nṛpa kari bhala āpana cahahū |sou saneha jaṛatā basa kahahū ||

Ang tunay na ikabubuti ko ay nasa paglilingkod sa Panginoon ni Sita, at ang kasamaan ng aking ina ay nakapag-agaw nito sa akin. Pinag-isipan ko ito sa aking isipan at malinaw na nakita na walang ibang daan tungo sa aking ikabubuti. Ano nga ba ang halaga ng isang kaharian, isang tumpok ng kalungkutan, kung hindi ko makita ang mga paa ni Lakshmana, Rama at Sita? Ang bigat ng mga alahas nang walang damit ay walang silbi, at ang pag-iwas sa mundo ay walang silbi nang walang pagmumuni-muni tungkol sa Brahma. Maraming kaligayahan ang walang silbi sa may sakit na katawan, at ang panalangin at yoga ay nasasayang nang walang debosyon kay Hari. Ang magandang katawan ay walang silbi kapag umalis na ang buhay dito; gayundin ang lahat ng akin ay walang silbi nang walang Panginoon ng mga Raghu. Bigyan mo ako ng pahintulot, at hayaan mo akong pumunta kay Rama. Sa isang salita, ito lamang ang ikabubuti ko. Sa paggawa sa akin na hari, inaakala mong gumagawa ka ng mabuti sa akin, ngunit sinasabi mo rin ito lamang sa ilalim ng kapangyarihan ng pagmamahal at kamangmangan.

Doha 178

कैकेई सुअ कुटिलमति राम बिमुख गतलाज।तुम्ह चाहत सुखु मोहबस मोहि से अधम कें राज।।⁠178।।

kaikeī sua kuṭilamati rāma bimukha gatalāja |tumha cāhata sukhu mohabasa mohi se adhama keṁ rāja ||⁠178||

Ako ang anak ni Kaikeyi, baluktot ang isip, lumayo kay Rama, at walang hiya; at ikaw, sa iyong delusyon, umaasa ng kaligayahan sa ilalim ng pamamahala ng isang hamak na katulad ko.

Chaupai 179.1-4

कहउँ साँचु सब सुनि पतिआहू।चाहिअ धरमसील नरनाहू।।

मोहि राजु हठि देइहहु जबहीं।रसा रसातल जाइहि तबहीं।।

मोहि समान को पाप निवासू।जेहि लगि सीय राम बनबासू।।

रायँ राम कहुँ काननु दीन्हा।बिछुरत गमनु अमरपुर कीन्हा।।

मैं सठु सब अनरथ कर हेतू।बैठ बात सब सुनउँ सचेतू।।

बिनु रघुबीर बिलोकि अबासू।रहे प्रान सहि जग उपहासू।।

राम पुनीत बिषय रस रूखे।लोलुप भूमि भोग के भूखे।।

कहँ लगि कहौं हृदय कठिनाई।निदरि कुलिसु जेहिं लही बड़ाई।।

kahaũ sā̃cu saba suni patiāhū |cāhia dharamasīla naranāhū ||

mohi rāju haṭhi deihahu jabahīṁ |rasā rasātala jāihi tabahīṁ ||

mohi samāna ko pāpa nivāsū |jehi lagi sīya rāma banabāsū ||

rāyã rāma kahũ kānanu dīnhā |bichurata gamanu amarapura kīnhā ||

maiṁ saṭhu saba anaratha kara hetū |baiṭha bāta saba sunaũ sacetū ||

binu raghubīra biloki abāsū |rahe prāna sahi jaga upahāsū ||

rāma punīta biṣaya rasa rūkhe |lolupa bhūmi bhoga ke bhūkhe ||

kahã lagi kahauṁ hṛdaya kaṭhināī |nidari kulisu jehiṁ lahī baṛāī ||

Sinasabi ko ang katotohanan; pakinggan ninyong lahat at maniwala: ang isang hari ay dapat na nakatuon sa katuwiran. Sa sandaling pilitin ninyo ang kaharian sa akin, sa sandaling iyon ay lulubog ang lupa sa kailaliman ng mundo. Sino ang tahanan ng kasalanan na katulad ko, na dahil sa kanya ay napunta si Sita at Rama sa pagkatapon sa gubat? Ang hari ay nagpadala kay Rama sa gubat, at nang maghiwalay, ay nagtungo sa lungsod ng mga imortal. Ako, ang hamak, ay sanhi ng lahat ng kasawian, ngunit nakaupo ako at nakikinig sa lahat nang may kamalayan. Nakikita ang palasyo nang wala si Rama, ang Bayani ng Raghu, ang buhay ko ay nananatili, tinatagalan ang pang-uyam ng mundo. Si Rama ay banal at wala nang pagnanasa sa kaligayahan ng pandama, samantalang ako ay sakim na panginoon ng lupa, nagugutom sa kaligayahan. Hanggang saan ko ilalarawan ang katigasan ng aking puso, na ikinahiya ang kidlat sa kalakasan nito?

Doha 179

कारन तें कारजु कठिन होइ दोसु नहि मोर।कुलिस अस्थि तें उपल तें लोह कराल कठोर।।⁠179।।

kārana teṁ kāraju kaṭhina hoi dosu nahi mora |kulisa asthi teṁ upala teṁ loha karāla kaṭhora ||⁠179||

Dahil sa sanhi, ang bunga ay naging mas mahirap, at hindi iyon kasalanan ko: ang kidlat na gawa sa buto ay mas matigas kaysa sa buto, at ang bakal na gawa sa bato ay mas kakila-kilabot at matigas kaysa sa bato.

Frequently Asked Questions

परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-श्राद्ध/स्मृति’ और ‘धर्म-स्थैर्य’ का फल देता है: शोक का शमन, क्रोध-रोष की निवृत्ति, और गुरु-आज्ञा/पितृ-वचन पालन की बुद्धि। विशेषतः भरत-वैराग्य के श्रवण से ‘राजसुख-आसक्ति’ घटती और दास्य-भक्ति दृढ़ होती है।

सत्संग-परंपराओं में सामान्यतः रामनाम-सम्पुट जोड़ा जाता है—‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’—विशेषकर ‘बचन अमिअँ’ और ‘बिनु हरिभगति’ जैसे स्थलों पर। (स्थानीय परंपरा/सम्प्रदाय के अनुसार पाठ-रीति बदल सकती है।)

Ask anything about Prakarana 18 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play