Prakarana 22
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ और ‘प्रेम-परख’ का द्वार है: राजसुख, नीति, और लोक-लाज के बीच भक्त-हृदय का निर्णय। अयोध्या काण्ड में राम-राज्य की आकांक्षा टूटकर ‘राम-आज्ञा’ के आगे झुकती है; साधक के भीतर ‘अहं-राज’ का विसर्जन होकर ‘शरणागति’ का राज्य आरम्भ होता है। इस खंड का आध्यात्मिक प्रयोजन है—विरह को वैराग्य में, और वैराग्य को सेवा-भक्ति में रूपान्तरित करना, जैसा कि भरत के चरित्र में प्रत्यक्ष है।
บทนี้บรรจุจิตวิญญาณสูงสุดของอโยธยากาณฑ์ ซึ่ง "วิรห" หรือความพรากไม่ใช่เพียงความโศกเศร้า แต่กลายเป็นสาธนะหรือการปฏิบัติจิต รสะเป็นการรวมกันของกรุณาและศานติ ภรตะถูกเผาไหม้ด้วยความพรากจากราม แต่ความเผาไหม้นี้มิได้เกิดจากความกลัวการตำหนิในโลกนี้หรือความหวาดกลัวในโลกหน้า แต่เกิดจากความรักเท่านั้น ในสัตสังคะของพวกฤาษี ณ อาศรมของภารทวาชะ ความรักนั้นส่องประกายผ่านอุปมาของ "กีรติพธุ" อันเป็นจันทร์แห่งชื่อเสียง ในที่ที่รูปกวางแห่งรามเปรมะอยู่ ชื่อเสียงนั้นย่อมไร้เทียมดั่งจันทร์ โดยการแสดงการบูชาความมั่งมีที่สร้างขึ้นด้วยฤทธิ์และสิทธิ ตุลสีทาสได้สถาปนาหลักการละเอียด คือการบำเพ็ญตบะอาจนำมาซึ่งอำนาจยิ่งใหญ่ แต่เป้าหมายของภรตะมิใช่ไอศวรรยะ แต่เป็น "ทรรศนะแห่งบาทราม" นี่คือรูปนิษกามะแห่งภักติ แล้วคำสั่งสอนของคุรุเทวะอธิบายว่าทำไมรามผู้นิรฺคุณะและไร้มลทินจึงกลายเป็นสคุณะ เพราะความรักของภักตะ ดังนั้นในการจัดวางขั้นตอน ตอนนี้ยกระดับสาธกะจาก "ความโศก" สู่ "การรับใช้" และจาก "การรับใช้" สู่ "การยอมจำนนอย่างสมบูรณ์"
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 210.1-4
कीरति बिधु तुम्ह कीन्ह अनूपा।जहँ बस राम पेम मृगरूपा।।
तात गलानि करहु जियँ जाएँ।डरहु दरिद्रहि पारसु पाएँ।।
सुनहु भरत हम झूठ न कहहीं।उदासीन तापस बन रहहीं।।
सब साधन कर सुफल सुहावा।लखन राम सिय दरसनु पावा।।
तेहि फल कर फलु दरस तुम्हारा।सहित पयाग सुभाग हमारा।।
भरत धन्य तुम्ह जसु जगु जयऊ।कहि अस पेम मगन पुनि भयऊ।।
सुनि मुनि बचन सभासद हरषे।साधु सराहि सुमन सुर बरषे।।
धन्य धन्य धुनि गगन पयागा।सुनि सुनि भरतु मगन अनुरागा।।
kīrati bidhu tumha kīnha anūpā |jahã basa rāma pema mṛgarūpā ||
tāta galāni karahu jiyã jāẽ |ḍarahu daridrahi pārasu pāẽ ||
sunahu bharata hama jhūṭha na kahahīṁ |udāsīna tāpasa bana rahahīṁ ||
saba sādhana kara suphala suhāvā |lakhana rāma siya darasanu pāvā ||
tehi phala kara phalu darasa tumhārā |sahita payāga subhāga hamārā ||
bharata dhanya tumha jasu jagu jayaū |kahi asa pema magana puni bhayaū ||
suni muni bacana sabhāsada haraṣe |sādhu sarāhi sumana sura baraṣe ||
dhanya dhanya dhuni gagana payāgā |suni suni bharatu magana anurāgā ||
ท่านได้สร้างพระจันทร์แห่งชื่อเสียงอันหาที่เปรียบมิได้ ในซึ่งความรักของพระรามสถิตอยู่ดังรูปกายของกวาง บุตรที่รัก เหตุใดจึงรู้สึกเสียใจในใจเล่า ท่านเกรงยากจนหลังจากได้ศิลาปาระสุแล้วหรือ จงฟัง ภารตะ เราไม่กล่าวเท็จ เราเป็นนักพรตผู้วางเฉยอาศัยอยู่ในป่า ผลอันงดงามและสมบูรณ์แห่งการปฏิบัติทั้งปวงคือ เราได้รับทัศนะของลักษมณะ พระราม และสีตา และผลของผลนั้นคือทัศนะของท่าน ปรยาคะและเราทั้งสองได้รับโชคานุภาพอันยิ่งใหญ่ ท่านเป็นผู้ศรีสวัสดิ์ ภารตะ ชื่อเสียงของท่านได้พิชิตโลก กล่าวดังนี้แล้ว พระฤาษีก็จมดิ่งในความรักอีกครั้ง ได้ยินวาจาของพระฤาษีแล้ว สมาชิกแห่งสภาก็ชื่นชมยินดี ผู้ทรงคุณสรรเสริญท่าน และทวยเทพก็โปรยดอกไม้ลงมา เสียง ศรีสวัสดิ์ ศรีสวัสดิ์ ดังก้องไปทั่วท้องฟ้าและทั่วปรยาคะ และได้ยินซ้ำแล้วซ้ำเล่า ภารตะก็จมดิ่งในความรัก
โทหา 210
पुलक गात हियँ रामु सिय सजल सरोरुह नैन।करि प्रनामु मुनि मंडलिहि बोले गदगद बैन।।210।।
pulaka gāta hiyã rāmu siya sajala saroruha naina |kari pranāmu muni maṁḍalihi bole gadagada baina ||210||
พระวรกายของพระองค์เปล่งประกายด้วยความปีติ พระหฤทัยทรงบรรจุพระรามและนางสีดา พระเนตรดังดอกบัวเต็มด้วยน้ำตา ทรงถวายบังคมต่อที่ประชุมแห่งนักพรต แล้วตรัสด้วยพระสุรเสียงที่สั่นเครือด้วยอารมณ์
เจาปาอี 211.1-4
मुनि समाजु अरु तीरथराजू।साँचिहुँ सपथ अघाइ अकाजू।।
एहिं थल जौं किछु कहिअ बनाई।एहि सम अधिक न अघ अधमाई।।
तुम्ह सर्बग्य कहउँ सतिभाऊ।उर अंतरजामी रघुराऊ।।
मोहि न मातु करतब कर सोचू।नहिं दुखु जियँ जगु जानिहि पोचू।।
नाहिन डरु बिगरिहि परलोकू।पितहु मरन कर मोहि न सोकू।।
सुकृत सुजस भरि भुअन सुहाए।लछिमन राम सरिस सुत पाए।।
राम बिरहँ तजि तनु छनभंगू।भूप सोच कर कवन प्रसंगू।।
राम लखन सिय बिनु पग पनहीं।करि मुनि बेष फिरहिं बन बनही।।
muni samāju aru tīratharājū |sā̃cihũ sapatha aghāi akājū ||
ehiṁ thala jauṁ kichu kahia banāī |ehi sama adhika na agha adhamāī ||
tumha sarbagya kahaũ satibhāū |ura aṁtarajāmī raghurāū ||
mohi na mātu karataba kara socū |nahiṁ dukhu jiyã jagu jānihi pocū ||
nāhina ḍaru bigarihi paralokū |pitahu marana kara mohi na sokū ||
sukṛta sujasa bhari bhuana suhāe |lachimana rāma sarisa suta pāe ||
rāma birahã taji tanu chanabhaṁgū |bhūpa soca kara kavana prasaṁgū ||
rāma lakhana siya binu paga panahīṁ |kari muni beṣa phirahiṁ bana banahī ||
ที่นี่มีที่ประชุมแห่งพระฤาษีและราชาแห่งสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ การสาบานด้วยความจริงในที่เช่นนี้ย่อมเป็นเรื่องหนัก การกล่าวเท็จในที่นี้ย่อมนำมาซึ่งบาปและความพินาศ หากผู้ใดกล่าวสิ่งใดอันเป็นเท็จในสถานที่นี้ ไม่มีบาปและความต่ำช้าใดยิ่งกว่านั้น ท่านผู้รู้ทั้งปวง ข้าพเจ้ากล่าวด้วยความจริงใจ และพระราชาแห่งราฆูทรงทราบสิ่งในดวงใจ ข้าพเจ้าไม่มีความวิตกเรื่องการกระทำของมารดา และไม่มีความเศร้าโศกในใจว่าโลกจะถือว่าข้าพเจ้าเป็นคนชั่ว ข้าพเจ้าไม่เกรงว่าภพหน้าจะพินาศ และไม่เศร้าโศกต่อการสิ้นพระชนม์ของพระบิดา บุญกุศลและชื่อเสียงอันงดงามของพระองค์เต็มไปในโลกอันสวยงาม และพระองค์มีโอรสดังลักษมณ์และพระราม จากพระรามไป พระองค์สละกายอันไม่ยั่งยืนในพริบตา จะมีเหตุใดที่จะต้องเศร้าโศกถึงพระราชา แต่พระราม ลักษมณ์ และนางสีดา ไม่มีรองพระบาท สวมเครื่องทรงฤาษี ทรงพักพิงจากป่าสู่ป่า
โทหา 211
अजिन बसन फल असन महि सयन डासि कुस पात।बसि तरु तर नित सहत हिम आतप बरषा बात।।211।।
ajina basana phala asana mahi sayana ḍāsi kusa pāta |basi taru tara nita sahata hima ātapa baraṣā bāta ||211||
ทรงฉลองพระองค์จากเปลือกไม้ ทรงบริโภคผลไม้ ทรงบรรทมบนพื้นดิน ใช้เครื่องลาดจากหญ้าทัพพ์ ประทับใต้ต้นไม้ ทรงอดทนต่อความหนาวและความร้อน ฝนและลมในแต่ละวัน
เจาปาอี 212.1-4
एहि दुख दाहँ दहइ दिन छाती।भूख न बासर नीद न राती।।
एहि कुरोग कर औषधु नाहीं।सोधेउँ सकल बिस्व मन माहीं।।
मातु कुमत बढ़ई अघ मूला।तेहिं हमार हित कीन्ह बँसूला।।
कलि कुकाठ कर कीन्ह कुजंत्रू।गाड़ि अवधि पढ़ि कठिन कुमंत्रु।।
मोहि लगि यहु कुठाटु तेहिं ठाटा।घालेसि सब जगु बारहबाटा।।
मिटइ कुजोगु राम फिरि आएँ।बसइ अवध नहिं आन उपाएँ।।
भरत बचन सुनि मुनि सुखु पाई।सबहिं कीन्ह बहु भाँति बड़ाई।।
तात करहु जनि सोचु बिसेषी।सब दुखु मिटहि राम पग देखी।।
ehi dukha dāhã dahai dina chātī |bhūkha na bāsara nīda na rātī ||
ehi kuroga kara auṣadhu nāhīṁ |sodheũ sakala bisva mana māhīṁ ||
mātu kumata baṛhaī agha mūlā |tehiṁ hamāra hita kīnha bãsūlā ||
kali kukāṭha kara kīnha kujaṁtrū |gāṛi avadhi paṛhi kaṭhina kumaṁtru ||
mohi lagi yahu kuṭhāṭu tehiṁ ṭhāṭā |ghālesi saba jagu bārahabāṭā ||
miṭai kujogu rāma phiri āẽ |basai avadha nahiṁ āna upāẽ ||
bharata bacana suni muni sukhu pāī |sabahiṁ kīnha bahu bhā̃ti baṛāī ||
tāta karahu jani socu biseṣī |saba dukhu miṭahi rāma paga dekhī ||
ด้วยความทุกข์ที่ลุกไหม้นี้ หัวใจของข้าพเจ้าถูกเผาผลาญทั้งวันทั้งคืน กลางวันไม่มีความหิว กลางคืนไม่มีความนอน สำหรับโรคร้ายนี้ไม่มียารักษา ข้าพเจ้าได้ค้นหาทั่วโลกทั้งมวลในใจของข้าพเจ้าแล้ว คำแนะนำชั่วร้ายของมารดาของข้าพเจ้าเป็นรากแห่งบาป เป็นช่างไม้ และนางได้ทำความดีของข้าพเจ้าให้กลายเป็นขวาน จากไม้เลวแห่งกลียุคนางได้สร้างเครื่องกลชั่วร้าย และหลังจากสวดมนตร์อันร้ายกาจแห่งกำหนดเนรเทศ นางได้ตอกมันลงสู่พื้นดิน นางได้วางแผนชั่วร้ายนี้เพื่อเห็นแก่ข้าพเจ้า และได้ทำลายโลกทั้งมวลให้กลายเป็นที่ร้าง ความชั่วร้ายนี้จะสลายไปเมื่อพระรามเสด็จกลับและประทับในอโยธยา ไม่มีหนทางอื่นใด ทรงฟังพระดำรัสของภารตะแล้ว พระมุนีทรงมีความยินดี และทุกท่านต่างสรรเสริญพระองค์ในหลายประการ บุตรเอ๋ย อย่าได้โศกเศร้าเกินไป ความทุกข์ทั้งมวลของเจ้าจะสูญสลายเมื่อได้เห็นพระบาทของพระราม
โทหา 212
करि प्रबोध मुनिबर कहेउ अतिथि पेमप्रिय होहु।कंद मूल फल फूल हम देहिं लेहु करि छोहु।।212।।
kari prabodha munibara kaheu atithi pemapriya hohu |kaṁda mūla phala phūla hama dehiṁ lehu kari chohu ||212||
นักพรตผู้เลิศทรงตรัสถ้อยคำแห่งการปลอบโยน ว่า จงเป็นแขกผู้เต็มเปี่ยมด้วยความรักต่อพวกเรา พวกเราจะมอบรากไม้ ผลไม้ และดอกไม้ จงรับด้วยความรัก
เจาปาอี 213.1-4
सुनि मुनि बचन भरत हिंय सोचू।भयउ कुअवसर कठिन सँकोचू।।
जानि गरुइ गुर गिरा बहोरी।चरन बंदि बोले कर जोरी।।
सिर धरि आयसु करिअ तुम्हारा।परम धरम यहु नाथ हमारा।।
भरत बचन मुनिबर मन भाए।सुचि सेवक सिष निकट बोलाए।।
चाहिए कीन्ह भरत पहुनाई।कंद मूल फल आनहु जाई।।
भलेहीं नाथ कहि तिन्ह सिर नाए।प्रमुदित निज निज काज सिधाए।।
मुनिहि सोच पाहुन बड़ नेवता।तसि पूजा चाहिअ जस देवता।।
सुनि रिधि सिधि अनिमादिक आई।आयसु होइ सो करहिं गोसाई।।
suni muni bacana bharata hiṁya socū |bhayau kuavasara kaṭhina sãkocū ||
jāni garui gura girā bahorī |carana baṁdi bole kara jorī ||
sira dhari āyasu karia tumhārā |parama dharama yahu nātha hamārā ||
bharata bacana munibara mana bhāe |suci sevaka siṣa nikaṭa bolāe ||
cāhie kīnha bharata pahunāī |kaṁda mūla phala ānahu jāī ||
bhalehīṁ nātha kahi tinha sira nāe |pramudita nija nija kāja sidhāe ||
munihi soca pāhuna baṛa nevatā |tasi pūjā cāhia jasa devatā ||
suni ridhi sidhi animādika āī |āyasu hoi so karahiṁ gosāī ||
เมื่อได้ยินพระดำรัสของนักพรต หัวใจของภรตะทรงเต็มไปด้วยความคิดอันกระวนกระวาย วิกฤตอันยากลำบากและน่าอับอายได้เกิดขึ้น ทรงรู้ถึงน้ำหนักแห่งพระดำรัสของพระครู พระองค์ทรงนมัสการพระบาทและตรัสด้วยพระหัตถ์ประสาน ข้าพระองค์ทรงรับพระบัญชาของท่านบนพระเศียร นี่คือหน้าที่สูงสุดของข้าพระองค์ ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พระดำรัสของภรตะทรงให้ความพอพระทัยแก่หัวใจของนักพรตผู้ยิ่งใหญ่ พระองค์ทรงเรียกผู้รับใช้และศิษย์ผู้บริสุทธิ์มาใกล้ ท่านต้องแสดงความเป็นเจ้าภาติยะต่อภรตะ จงไปนำรากไม้ ผลไม้ และหัวเผือกมา พวกเขากล่าวว่า ดีแล้วพระผู้เป็นเจ้า และน้อมถวายบังคม ด้วยความปีติยินดี พวกเขาไปทำกิจของตนเอง นักพรตทรงคิดว่า ภรตะทรงเป็นแขกผู้ยิ่งใหญ่ พระองค์ควรได้รับการบูชาดังเทวดา เมื่อได้ยินเช่นนี้ ฤทธิ์ สิทธิ์ อนิมาและอื่นๆ ได้มา ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า สิ่งใดเป็นพระบัญชาของพระองค์ พวกข้าพระองค์จะกระทำ
โทหา 213
राम बिरह ब्याकुल भरतु सानुज सहित समाज।पहुनाई करि हरहु श्रम कहा मुदित मुनिराज।।213।।
rāma biraha byākula bharatu sānuja sahita samāja |pahunāī kari harahu śrama kahā mudita munirāja ||213||
ภารตะพร้อมด้วยน้องชายและบริวารทั้งหมด ย่อมเศร้าโศกเนื่องด้วยการพลัดพรากจากพระราม พระฤาษีผู้เป็นหัวหน้าตรัสด้วยความยินดีว่า จงต้อนรับด้วยการเลี้ยงดูและขจัดความเหนื่อยล้าของพวกเขาเสีย
เจาปาอี 214.1-4
रिधि सिधि सिर धरि मुनिबर बानी।बड़भागिनि आपुहि अनुमानी।।
कहहिं परसपर सिधि समुदाई।अतुलित अतिथि राम लघु भाई।।
मुनि पद बंदि करिअ सोइ आजू।होइ सुखी सब राज समाजू।।
अस कहि रचेउ रुचिर गृह नाना।जेहि बिलोकि बिलखाहिं बिमाना।।
भोग बिभूति भूरि भरि राखे।देखत जिन्हहि अमर अभिलाषे।।
दासीं दास साजु सब लीन्हें।जोगवत रहहिं मनहि मनु दीन्हें।।
सब समाजु सजि सिधि पल माहीं।जे सुख सुरपुर सपनेहुँ नाहीं।।
प्रथमहिं बास दिए सब केही।सुंदर सुखद जथा रुचि जेही।।
ridhi sidhi sira dhari munibara bānī |baṛabhāgini āpuhi anumānī ||
kahahiṁ parasapara sidhi samudāī |atulita atithi rāma laghu bhāī ||
muni pada baṁdi karia soi ājū |hoi sukhī saba rāja samājū ||
asa kahi raceu rucira gṛha nānā |jehi biloki bilakhāhiṁ bimānā ||
bhoga bibhūti bhūri bhari rākhe |dekhata jinhahi amara abhilāṣe ||
dāsīṁ dāsa sāju saba līnheṁ |jogavata rahahiṁ manahi manu dīnheṁ ||
saba samāju saji sidhi pala māhīṁ |je sukha surapura sapanehũ nāhīṁ ||
prathamahiṁ bāsa die saba kehī |suṁdara sukhada jathā ruci jehī ||
ฤทธิ์และสิทธิ์ทรงถ้อยคำของมุนีผู้ยิ่งใหญ่ไว้บนศีรษะ และตนทั้งสองรำลึกว่าเป็นผู้มีบุญมากที่สุด หมู่สิทธิ์ทั้งหมดกล่าวแด่กันและกันว่า น้องชายของพระรามเป็นแขกผู้หาที่เปรียบมิได้ ให้เราทั้งหลายกราบแทบเท้ามุนีและกระทำสิ่งนั้นในวันนี้ อันจะทำให้หมู่พระราชวงศ์ทั้งปวงมีความสุข กล่าวดังนั้นแล้ว พวกนางได้สร้างนิเวศนาอันงดงามนานาประการ ซึ่งเมื่อเห็นแล้ว พาหนะทิพย์ของทวยเทพยังต้องอาย พวกนางเตรียมไว้เต็มไปด้วยสมบัติและความสุขอันล้นพ้น ซึ่งเมื่อเห็นแล้ว แม้ทวยเทพผู้เป็นอมรก็ยังปรารถนา หญิงรับใช้และบุรุษรับใช้พร้อมด้วยเครื่องใช้ทุกประการ ต่างคอยรับใช้โดยตั้งใจจดจ่ออยู่ ในพริบตาเดียว หมู่สิทธิ์ได้จัดสรรความสุขให้แก่คณะทั้งปวง ซึ่งแม้ในเมืองทิพย์ก็ไม่มีแม้ในความฝัน ก่อนอื่น พวกนางได้จัดที่พักให้แก่ทุกคน งดงามและเป็นสุข ตามที่แต่ละท่านพอใจ
โทหา 214
बहुरि सपरिजन भरत कहुँ रिषि अस आयसु दीन्ह।बिधि बिसमय दायकु बिभव मुनिबर तपबल कीन्ह।।214।।
bahuri saparijana bharata kahũ riṣi asa āyasu dīnha |bidhi bisamaya dāyaku bibhava munibara tapabala kīnha ||214||
จากนั้นพระฤๅษีผู้ยิ่งใหญ่ ด้วยอานุภาพแห่งการบำเพ็ญตบะของท่าน ได้ประทานพระบัญชาเช่นนี้แก่ภรตและพระญาติทั้งหลาย และทรงสร้างความมั่งมีซึ่งทำให้พระพรหมเองต้องประหลาดพระทัย
เจาปาอี 215.1-4
मुनि प्रभाउ जब भरत बिलोका।सब लघु लगे लोकपति लोका।।
सुख समाजु नहिं जाइ बखानी।देखत बिरति बिसारहीं ग्यानी।।
आसन सयन सुबसन बिताना।बन बाटिका बिहग मृग नाना।।
सुरभि फूल फल अमिअ समाना।बिमल जलासय बिबिध बिधाना।।
असन पान सुच अमिअ अमी से।देखि लोग सकुचात जमी से।।
सुर सुरभी सुरतरु सबही कें।लखि अभिलाषु सुरेस सची कें।।
रितु बसंत बह त्रिबिध बयारी।सब कहँ सुलभ पदारथ चारी।।
स्रक चंदन बनितादिक भोगा।देखि हरष बिसमय बस लोगा।।
muni prabhāu jaba bharata bilokā |saba laghu lage lokapati lokā ||
sukha samāju nahiṁ jāi bakhānī |dekhata birati bisārahīṁ gyānī ||
āsana sayana subasana bitānā |bana bāṭikā bihaga mṛga nānā ||
surabhi phūla phala amia samānā |bimala jalāsaya bibidha bidhānā ||
asana pāna suca amia amī se |dekhi loga sakucāta jamī se ||
sura surabhī surataru sabahī keṁ |lakhi abhilāṣu suresa sacī keṁ ||
ritu basaṁta baha tribidha bayārī |saba kahã sulabha padāratha cārī ||
sraka caṁdana banitādika bhogā |dekhi haraṣa bisamaya basa logā ||
เมื่อภรตะได้เห็นอานุภาพของพระฤาษี โลกทั้งปวงของผู้ปกครองโลกทั้งหลายก็ดูเล็กน้อยในสายพระเนตร ความสุขสบายอย่างมากมายนั้นไม่อาจพรรณนาได้ แม้ผู้มีปัญญาเมื่อได้เห็นก็ลืมการวิเวก มีอาสนะ บัลลังก์ เครื่องนุ่งห่มอันประเสริฐและเครื่องบังแดด ป่าและสวน นกและสัตว์ต่างๆ นานาพันธุ์ มีดอกไม้หอมและผลไม้ราวกับอมฤต และทะเลสาบใสสะอาดอันมีรูปแบบต่างๆ กัน อาหารและเครื่องดื่มบริสุทธิ์และหวานราวกับอมฤต ผู้คนเมื่อเห็นแล้วก็เกิดความละอายดุจนักบวชผู้สำรวม ทุกคนมีโคทิพย์และต้นไม้ปรารถนา เมื่อเห็นดังนั้น พระอินทร์และพระศจีก็เกิดความปรารถนา เป็นฤดูใบไม้ผลิ ลมพัดเย็น อ่อนโยน และหอม จุดมุ่งหมายอันยิ่งใหญ่ทั้งสี่ประการนั้นทุกคนได้โดยง่าย ด้วยมาลา จันทน์ สตรี และสิ่งอำนวยความสุขอื่นๆ ผู้คนเมื่อเห็นแล้วก็เปี่ยมด้วยความปิติและความอัศจรรย์
โทหา 215
संपत चकई भरतु चक मुनि आयस खेलवार।तेहि निसि आश्रम पिंजराँ राखे भा भिनुसार।।215।।
saṁpata cakaī bharatu caka muni āyasa khelavāra |tehi nisi āśrama piṁjarā̃ rākhe bhā bhinusāra ||215||
ความรุ่งโรจน์ทางโลกคือนกจักวีตัวเมีย และภรตคือนกจักวาตัวผู้ คำสั่งของฤาษีคือพรานผู้หยอดเล่นกับพวกมัน คืนนั้นท่านได้ขังพวกมันไว้ในกรงแห่งอาศรม จนกระทั่งรุ่งอรุณมาถึง
เจาปาอี 216.1-4
कीन्ह निमज्जनु तीरथराजा।नाइ मुनिहि सिरु सहित समाजा।।
रिषि आयसु असीस सिर राखी।करि दंडवत बिनय बहु भाषी।।
पथ गति कुसल साथ सब लीन्हे।चले चित्रकूटहिं चितु दीन्हें।।
रामसखा कर दीन्हें लागू।चलत देह धरि जनु अनुरागू।।
नहिं पद त्रान सीस नहिं छाया।पेमु नेमु ब्रतु धरमु अमाया।।
लखन राम सिय पंथ कहानी।पूँछत सखहि कहत मृदु बानी।।
राम बास थल बिटप बिलोकें।उर अनुराग रहत नहिं रोकैं।।
दैखि दसा सुर बरिसहिं फूला।भइ मृदु महि मगु मंगल मूला।।
kīnha nimajjanu tīratharājā |nāi munihi siru sahita samājā ||
riṣi āyasu asīsa sira rākhī |kari daṁḍavata binaya bahu bhāṣī ||
patha gati kusala sātha saba līnhe |cale citrakūṭahiṁ citu dīnheṁ ||
rāmasakhā kara dīnheṁ lāgū |calata deha dhari janu anurāgū ||
nahiṁ pada trāna sīsa nahiṁ chāyā |pemu nemu bratu dharamu amāyā ||
lakhana rāma siya paṁtha kahānī |pū̃chata sakhahi kahata mṛdu bānī ||
rāma bāsa thala biṭapa bilokeṁ |ura anurāga rahata nahiṁ rokaiṁ ||
daikhi dasā sura barisahiṁ phūlā |bhai mṛdu mahi magu maṁgala mūlā ||
ภรตะสรงน้ำที่ปรยาค ราชาแห่งสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ และก้มศีรษะทำความเคารพต่อมุนีพร้อมด้วยบริวารทั้งหมด ท่านรับคำสั่งและคำอวยพรของมุนีไว้บนศีรษะ กราบกรานบนแผ่นดิน และกล่าวคำอ้อนวอนอย่างถ่อมตนหลายประการ ท่านพาผู้รู้เส้นทางเป็นอย่างดีไปด้วยทั้งหมด แล้วเดินทางสู่จิตรกูฏด้วยใจจดจ่อ ท่านจับมือมิตรของพระราม ขณะเดินทางดูราวกับว่าความภักดีได้สวมร่างขึ้นมา ไม่มีรองเท้าสวมเท้า ไม่มีร่มเงากันศีรษะ ความรัก คำปฏิญาณ การถือศีล และธรรมะของท่านปราศจากการหลอกลวง ท่านถามมิตรเรื่องราวการเดินทางของลักษมณ์ พระราม และสีดาตามเส้นทาง มิตรเล่าให้ฟังด้วยวาจาอ่อนโยน เมื่อทอดตาดูต้นไม้ที่พระรามเคยพักอาศัย ความรักในหทัยไม่อาจยับยั้งได้ เทวดาเห็นสภาพของท่านจึงโปรยดอกไม้ลงมา แผ่นดินกลายเป็นนุ่มนวล และเส้นทางกลายเป็นต้นกำเนิดแห่งมงคล
โทหา 216
किएँ जाहिं छाया जलद सुखद बहइ बर बात।तस मगु भयउ न राम कहँ जस भा भरतहि जात।।216।।
kiẽ jāhiṁ chāyā jalada sukhada bahai bara bāta |tasa magu bhayau na rāma kahã jasa bhā bharatahi jāta ||216||
เมฆตามไปให้ร่มเงา ลมเย็นสบายพัดผ่านเบาๆ ถนนหนทางมิเคยกรุณาต่อพระรามเช่นที่กรุณาต่อภรตขณะเสด็จไป
เจาปาอี 217.1-4
जड़ चेतन मग जीव घनेरे।जे चितए प्रभु जिन्ह प्रभु हेरे।।
ते सब भए परम पद जोगू।भरत दरस मेटा भव रोगू।।
यह बड़ि बात भरत कइ नाहीं।सुमिरत जिनहि रामु मन माहीं।।
बारक राम कहत जग जेऊ।होत तरन तारन नर तेऊ।।
भरतु राम प्रिय पुनि लघु भ्राता।कस न होइ मगु मंगलदाता।।
सिद्ध साधु मुनिबर अस कहहीं।भरतहि निरखि हरषु हियँ लहहीं।।
देखि प्रभाउ सुरेसहि सोचू।जगु भल भलेहि पोच कहुँ पोचू।।
गुर सन कहेउ करिअ प्रभु सोई।रामहि भरतहि भेंट न होई।।
jaṛa cetana maga jīva ghanere |je citae prabhu jinha prabhu here ||
te saba bhae parama pada jogū |bharata darasa meṭā bhava rogū ||
yaha baṛi bāta bharata kai nāhīṁ |sumirata jinahi rāmu mana māhīṁ ||
bāraka rāma kahata jaga jeū |hota tarana tārana nara teū ||
bharatu rāma priya puni laghu bhrātā |kasa na hoi magu maṁgaladātā ||
siddha sādhu munibara asa kahahīṁ |bharatahi nirakhi haraṣu hiyã lahahīṁ ||
dekhi prabhāu suresahi socū |jagu bhala bhalehi poca kahũ pocū ||
gura sana kaheu karia prabhu soī |rāmahi bharatahi bheṁṭa na hoī ||
ตามถนนมีสรรพสัตว์อันนับไม่ถ้วน ทั้งที่ไม่มีชีวิตและมีชีวิต ทั้งผู้ที่องค์พระผู้เป็นเจ้าทรงมอง และผู้ที่มององค์พระผู้เป็นเจ้า ทั้งหมดย่อมเป็นผู้สมควรแก่สถานะอันสูงสุด และการได้เห็นภรตะก็ได้รักษาโรคแห่งการเวียนว่ายตายเกิดให้หายไป นี่มิใช่เรื่องใหญ่โตสำหรับภรตะ ผู้ซึ่งพระรามทรงระลึกถึงในพระหฤทัย แม้ผู้ใดในโลกกล่าวนามพระรามเพียงครั้งเดียว ก็ย่อมสามารถข้ามพ้นและนำผู้อื่นให้ข้ามพ้นได้ ภรตะเป็นที่รักของพระราม และยังเป็นน้องชายของพระองค์อีกด้วย ถนนหนทางจะไม่เป็นผู้ประทานพรได้อย่างไร สิทธะ นักบำเพ็ญ และมุนีผู้ยิ่งใหญ่ต่างกล่าวเช่นนี้ และยินดีในใจเมื่อได้เห็นภรตะ เมื่อเห็นอานุภาพของภรตะ พระอินทร์เจ้าแห่งทวยเทพก็ทรงกังวล ทรงดำริว่า ในโลกนี้คนดีย่อมพบสิ่งที่ดี และคนต่ำย่อมพบความต่ำในคนต่ำ พระองค์ตรัสแด่ครูอาจารย์ว่า ท่านอาจารย์ ขอให้เราทำบางสิ่งเพื่อพระรามและภรตะจะได้ไม่พบกัน
โทหา 217
रामु सँकोची प्रेम बस भरत सपेम पयोधि।बनी बात बेगरन चहति करिअ जतनु छलु सोधि।।217।।
rāmu sãkocī prema basa bharata sapema payodhi |banī bāta begarana cahati karia jatanu chalu sodhi ||217||
ท้าวรามทรงเป็นผู้มีความละอาย ยอมอ่อนน้อมภายใต้อำนาจแห่งความรัก และภรตะเป็นมหาสมุทรแห่งความรัก เรื่องที่จัดไว้ดีแล้วกำลังจะเสียไป จึงต้องพยายามและหาอุบายบางประการ
เจาปาอี 218.1-4
बचन सुनत सुरगुरु मुसकाने।सहसनयन बिनु लोचन जाने।।
मायापति सेवक सन माया।करइ त उलटि परइ सुरराया।।
तब किछु कीन्ह राम रुख जानी।अब कुचालि करि होइहि हानी।।
सुनु सुरेस रघुनाथ सुभाऊ।निज अपराध रिसाहिं न काऊ।।
जो अपराधु भगत कर करई।राम रोष पावक सो जरई।।
लोकहुँ बेद बिदित इतिहासा।यह महिमा जानहिं दुरबासा।।
भरत सरिस को राम सनेही।जगु जप राम रामु जप जेही।।
bacana sunata suraguru musakāne |sahasanayana binu locana jāne ||
māyāpati sevaka sana māyā |karai ta ulaṭi parai surarāyā ||
taba kichu kīnha rāma rukha jānī |aba kucāli kari hoihi hānī ||
sunu suresa raghunātha subhāū |nija aparādha risāhiṁ na kāū ||
jo aparādhu bhagata kara karaī |rāma roṣa pāvaka so jaraī ||
lokahũ beda bidita itihāsā |yaha mahimā jānahiṁ durabāsā ||
bharata sarisa ko rāma sanehī |jagu japa rāma rāmu japa jehī ||
ได้ยินถ้อยคำนั้น ครูแห่งทวยเทพจึงยิ้ม เพราะท่านเห็นว่า พระอินทร์ผู้มีตาพัน กลับไร้ดวงตาที่มองเห็น ผู้ใดใช้มายาต่อผู้รับใช้แห่งองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งมายา ท้าวเทวราชเอ๋ย มายานั้นย่อมกลับมาตกเหนือตนเอง ครั้งนั้นข้าพเจ้าได้กระทำบางสิ่ง เพราะทราบถึงพระประสงค์ของพระราม บัดนี้หากท่านกระทำอุบายชั่วร้าย ย่อมนำมาซึ่งความเสียหายเท่านั้น จงฟัง ท้าวเทวราช พระรามองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคุ ทรงมีสภาพเสมอว่า ไม่ทรงกริ้วต่อความผิดที่กระทำต่อพระองค์เอง แต่ผู้ใดกระทำผิดต่อผู้ที่เป็นภักดีของพระองค์ ผู้นั้นย่อมถูกเผาผลาญในไฟแห่งพระพิโรธของพระราม เรื่องราวนี้เป็นที่รู้จักในโลกและในพระเวท ฤาษีทุรวาสทราบถึงความยิ่งใหญ่นี้เป็นอย่างดี ผู้ใดจะเป็นที่รักของพระรามเท่าภรตะ โลกซึ่งสวดนามพระราม และพระรามทรงสวดนามภรตะ
โทหา 218
मनहुँ न आनिअ अमरपति रघुबर भगत अकाजु।अजसु लोक परलोक दुख दिन दिन सोक समाजु।।218।।
manahũ na ānia amarapati raghubara bhagata akāju |ajasu loka paraloka dukha dina dina soka samāju ||218||
ท้าวอมรบดี อย่าได้นึกคิดในใจเลยที่จะทำอันตรายแก่ผู้ภักดีของพระราม ผู้เลิศแห่งราชวงศ์รคุ การกระทำเช่นนี้ย่อมนำความอัปยศในโลกนี้ ความทุกข์ในโลกหน้า และความเศร้าโศกที่ทวีขึ้นทุกวัน
เจาปาอี 219.1-4
सुनु सुरेस उपदेसु हमारा।रामहि सेवकु परम पिआरा।।
मानत सुखु सेवक सेवकाई।सेवक बैर बैरु अधिकाई।।
जद्यपि सम नहिं राग न रोषू।गहहिं न पाप पूनु गुन दोषू।।
करम प्रधान बिस्व करि राखा।जो जस करइ सो तस फलु चाखा।।
तदपि करहिं सम बिषम बिहारा।भगत अभगत हृदय अनुसारा।।
अगुन अलेप अमान एकरस।रामु सगुन भए भगत पेम बस।।
राम सदा सेवक रुचि राखी।बेद पुरान साधु सुर साखी।।
अस जियँ जानि तजहु कुटिलाई।करहु भरत पद प्रीति सुहाई।।
sunu suresa upadesu hamārā |rāmahi sevaku parama piārā ||
mānata sukhu sevaka sevakāī |sevaka baira bairu adhikāī ||
jadyapi sama nahiṁ rāga na roṣū |gahahiṁ na pāpa pūnu guna doṣū ||
karama pradhāna bisva kari rākhā |jo jasa karai so tasa phalu cākhā ||
tadapi karahiṁ sama biṣama bihārā |bhagata abhagata hṛdaya anusārā ||
aguna alepa amāna ekarasa |rāmu saguna bhae bhagata pema basa ||
rāma sadā sevaka ruci rākhī |beda purāna sādhu sura sākhī ||
asa jiyã jāni tajahu kuṭilāī |karahu bharata pada prīti suhāī ||
จงฟังคำตักเว้าของข้า ท่านเจ้าแห่งเทพทั้งหลาย ผู้รับใช้รามเป็นที่รักยิ่งของพระองค์ พระองค์ทรงพอพระทัยในการรับใช้ของผู้รับใช้ ส่วนการเป็นปฏิปักษ์ต่อผู้รับใช้ย่อมเป็นปฏิปักษ์ต่อพระองค์เองอย่างยิ่ง แม้พระองค์ทรงเที่ยงธรรม ไม่มีความยึดติดทั้งไม่มีความโกรธ และไม่รับเอาบาปบุญคุณโทษใดๆ พระองค์ทรงตั้งให้กรรมเป็นใหญ่ในจักรวาล และทรงบัญญัติไว้ว่า ผู้ใดกระทำอย่างใดย่อมได้ลิ้มรสผลอย่างนั้น ทว่าพระองค์ทรงประพฤติทั้งเสมอภาคและไม่เสมอภาค ตามใจของผู้ภักดีและผู้ไม่ภักดี แม้ทรงไร้คุณลักษณะ ไร้มลทิน ไร้ความทระนง และทรงเสมอเสมอ รามได้ทรงรับสภาพมีคุณลักษณะ เพราะถูกครอบงำด้วยความรักของผู้ภักดี รามทรงรักษาความประสงค์ของผู้รับใช้เสมอมา เวท ปุราณ นักบุญ และเทพทั้งหลายเป็นพยานในเรื่องนี้ ดังนั้นจงรู้ไว้ในใจแล้วละความคดโกงเสีย จงบำรุงความรักอันงดงามต่อพระบาทของภรต
โทหา 219
राम भगत परहित निरत पर दुख दुखी दयाल।भगत सिरोमनि भरत तें जनि डरपहु सुरपाल।।219।।
rāma bhagata parahita nirata para dukha dukhī dayāla |bhagata siromani bharata teṁ jani ḍarapahu surapāla ||219||
ผู้ภักดีต่อพระรามย่อมมุ่งเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น เศร้าโศกเพราะความเศร้าโศกของผู้อื่น และเปี่ยมด้วยความกรุณา อย่าได้หวาดกลัวภรตะเลย ท่านผู้เป็นจ้าวแห่งเทพทั้งหลาย เพราะท่านเป็นมงกุฏแห่งผู้ภักดี
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता में यह अंश ‘भरत-भक्ति’ का स्मरण कराता है: निष्काम सेवा, गुरु-वचन-पालन, और भक्त-अपराध से बचने की शिक्षा देता है। इसके पाठ से ‘विरह’ शोक न रहकर साधना बनता है, तथा ‘भव-रोग’ (अहं/आसक्ति) शान्त होता है—विशेषतः ‘राम भगत परहित निरत’ वाले सिद्धान्त का संस्कार दृढ़ होता है।
इस प्रसंग में प्रचलित समपुट/पुनरावृत्ति-रूप से ‘राम’ नाम-जप (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘राम-भरत-मिलाप’ की कामना हेतु ‘श्रीरामचन्द्र कृपालु भजु मन’ का पाठ कई परम्पराओं में जोड़ा जाता है; किन्तु निश्चित सार्वदेशिक समपुट-मानक नहीं—स्थानीय मानस-गायन परम्परा के अनुसार भेद मिलता है।
Ask anything about Prakarana 22 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
