Prakarana 22

Verse 429 (चौपाई)

कीरति बिधु तुम्ह कीन्ह अनूपा। जहँ बस राम पेम मृगरूपा।। तात गलानि करहु जियँ जाएँ। डरहु दरिद्रहि पारसु पाएँ।।।। सुनहु भरत हम झूठ न कहहीं। उदासीन तापस बन रहहीं।। सब साधन कर सुफल सुहावा। लखन राम सिय दरसनु पावा।। तेहि फल कर फलु दरस तुम्हारा। सहित पयाग सुभाग हमारा।। भरत धन्य तुम्ह जसु जगु जयऊ। कहि अस पेम मगन पुनि भयऊ।। सुनि मुनि बचन सभासद हरषे। साधु सराहि सुमन सुर बरषे।। धन्य धन्य धुनि गगन पयागा। सुनि सुनि भरतु मगन अनुरागा।।

તમે અદ્વિતીય કીર્તિ પ્રાપ્ત કરી છે, ચંદ્રની જેમ, તે સ્થાને જ્યાં રામ મૃગરૂપે નિવાસ કરતા હતા. પ્રિય પિતા, તમારા હૃદયમાં શોક ન આવવો દો; દારિદ્ર્યનો ભય ન રાખો, કેમ કે તમને પારસમણિ પ્રાપ્ત થયો છે. સાંભળો ભરત: હું મિથ્યા બોલતો નથી; હું વનમાં ઉદાસીન તપસ્વી રહીશ. મારા સર્વ પ્રયાસોએ સુંદર ફળ આપ્યા છે, કેમ કે મને લક્ષ્મણ, રામ અને સીતાના દર્શન પ્રાપ્ત થયા. તે ફળનું ફળ તમારું દર્શન છે; પ્રયાગ સાથે મારું ભાગ્ય અને સૌભાગ્ય છે. ધન્ય છો તમે ભરત; તમે જગતની કીર્તિ જીતી છે. આમ કહીને, તે ફરીથી પ્રેમમાં મગ્ન થયા. મુનિના વચનો સાંભળીને સભાના સદસ્યો હર્ષિત થયા; સાધુઓએ પ્રશંસા કરી, અને દેવોએ પુષ્પવૃષ્ટિ કરી. ધન્ય, ધન્ય છે પ્રયાગનો વાયુ; તે વારંવાર સાંભળીને ભરત પ્રેમમાં મગ્ન થયા.

Verse 430 (दोहा/सोरठा)

पुलक गात हियँ रामु सिय सजल सरोरुह नैन। करि प्रनामु मुनि मंडलिहि बोले गदगद बैन।।210।।

તેમનું શરીર આનંદથી પુલકિત થયું, તેમના હૃદયમાં રામ અને સીતા વિરાજમાન હતા, તેમના કમળ નેત્રો આંસુથી ભરાયેલા હતા. મુનિમંડળને પ્રણામ કરીને, તેઓ ભાવવિભોર અવાજે બોલ્યા.

Verse 431 (चौपाई)

मुनि समाजु अरु तीरथराजू। साँचिहुँ सपथ अघाइ अकाजू।। एहिं थल जौं किछु कहिअ बनाई। एहि सम अधिक न अघ अधमाई।। तुम्ह सर्बग्य कहउँ सतिभाऊ। उर अंतरजामी रघुराऊ।। मोहि न मातु करतब कर सोचू। नहिं दुखु जियँ जगु जानिहि पोचू।। नाहिन डरु बिगरिहि परलोकू। पितहु मरन कर मोहि न सोकू।। सुकृत सुजस भरि भुअन सुहाए। लछिमन राम सरिस सुत पाए।। राम बिरहँ तजि तनु छनभंगू। भूप सोच कर कवन प्रसंगू।। राम लखन सिय बिनु पग पनहीं। करि मुनि बेष फिरहिं बन बनही।।

મુનિઓની સભા અને તીર્થરાજ સાચે જ તૃપ્ત થયા, જાણે તેમણે સોગંદ લીધો હોય; હવે બીજો કોઈ વિષય ન રહ્યો. જો આ સ્થાને કંઈ વધુ કહેવામાં આવે, તો તેનાથી મોટો પાપ કે નીચતા બીજી ન હોય. તમે સર્વજ્ઞ છો; હું સત્યતાથી કહું છું, અને રઘુવંશના સ્વામી, જે હૃદયના જાનનાર છે, અંતર્યામી રૂપે વિરાજે છે. હું મારી માતાના આચરણ માટે શોક કરીશ નહિ; મારા હૃદયમાં દુઃખ નથી, કેમ કે હું જાણું છું કે જગત નાશવંત છે. મને ભય નથી કે પરલોક બગડશે; મારા પિતાના મૃત્યુ પર પણ હું શોક કરીશ નહિ. ત્રણે લોકમાં પુણ્યકીર્તિથી ભરીને, તમને રામ અને લક્ષ્મણ સમાન પુત્ર પ્રાપ્ત થયા છે. રામ વિયોગમાં એક ક્ષણમાં શરીર ત્યાગી દેશે; રાજાએ શોક કરવાનો કયો પ્રસંગ છે? રામ, લક્ષ્મણ અને સીતા વિના, તેઓ મુનિના વેષમાં વનથી વન ભટકે છે, પગમાં પાદુકા વિના.

Verse 432 (दोहा/सोरठा)

अजिन बसन फल असन महि सयन डासि कुस पात। बसि तरु तर नित सहत हिम आतप बरषा बात।।211।।

વૃક્ષના બાકળના વસ્ત્ર પહેરીને, ફળો ખાઈને, નગ્ન પૃથ્વી પર સૂઈને, દર્ભાના પાંદડાના પલંગનો ઉપયોગ કરીને, વૃક્ષોના નીચે નિવાસ કરીને, તેઓ દરરોજ ઠંડી અને ગરમી, વરસાદ અને વાયુ સહન કરે છે.

Verse 433 (चौपाई)

एहि दुख दाहँ दहइ दिन छाती। भूख न बासर नीद न राती।। एहि कुरोग कर औषधु नाहीं। सोधेउँ सकल बिस्व मन माहीं।। मातु कुमत बढ़ई अघ मूला। तेहिं हमार हित कीन्ह बँसूला।। कलि कुकाठ कर कीन्ह कुजंत्रू। गाड़ि अवधि पढ़ि कठिन कुमंत्रु।। मोहि लगि यहु कुठाटु तेहिं ठाटा। घालेसि सब जगु बारहबाटा।। मिटइ कुजोगु राम फिरि आएँ। बसइ अवध नहिं आन उपाएँ।। भरत बचन सुनि मुनि सुखु पाई। सबहिं कीन्ह बहु भाँति बड़ाई।। तात करहु जनि सोचु बिसेषी। सब दुखु मिटहि राम पग देखी।।

આ દહનકારી શોક દિવસે મારા હૃદયને બાળે છે; રાત્રે મને ન ભૂખ લાગે છે, ન નિદ્રા આવે છે. આ ભયંકર રોગનો કોઈ ઉપચાર નથી; મેં મારા મનમાં સમગ્ર વિશ્વમાં શોધ કરી છે. મારી માતાની દુષ્ટ સલાહે પાપના મૂળને વધાર્યા છે; તેણે મારું કલ્યાણ નૌકા બનાવીને તેને ડૂબાડી દીધી છે. તેણે દુષ્ટ મંત્રીનો ભાગ ભજવ્યો, ક્રૂર શબ્દો ઉચ્ચાર્યા; તેણે ખાડો ખોદીને કઠિન અને દુષ્ટ મંત્ર બોલ્યો. મારા માટે તેણે આ ચાલ રચી છે; તે સમગ્ર જગતને ચોકડી પર કુરબાન કરશે. જ્યારે રામ પાછા ફરશે ત્યારે આ દુર્ભાગ્ય અંત પામશે; તેઓ અયોધ્યામાં વાસ કરશે, કારણ કે બીજો કોઈ ઉપાય નથી. ભરતના વચનો સાંભળીને મુનિઓને સાંત્વના મળી, અને તેમણે સૌએ અનેક રીતે તેમની પ્રશંસા કરી. પિતાશ્રી, અતિશય શોક ન કરો; રામના ચરણો દર્શનથી સર્વ દુઃખ નાશ પામશે.

Verse 434 (दोहा/सोरठा)

करि प्रबोध मुनिबर कहेउ अतिथि पेमप्रिय होहु। कंद मूल फल फूल हम देहिं लेहु करि छोहु।।212।।

શ્રેષ્ઠ મુનિએ સાંત્વનાના વચનો કહ્યા, કહ્યું, "અમારા પ્રેમાળ અતિથિ બનો. અમે તમને કંદ, મૂળ, ફળ અને ફૂલ આપીશું; પ્રેમપૂર્વક સ્વીકારો."

Verse 435 (चौपाई)

सुनि मुनि बचन भरत हिंय सोचू। भयउ कुअवसर कठिन सँकोचू।। जानि गरुइ गुर गिरा बहोरी। चरन बंदि बोले कर जोरी।। सिर धरि आयसु करिअ तुम्हारा। परम धरम यहु नाथ हमारा।। भरत बचन मुनिबर मन भाए। सुचि सेवक सिष निकट बोलाए।। चाहिए कीन्ह भरत पहुनाई। कंद मूल फल आनहु जाई।। भलेहीं नाथ कहि तिन्ह सिर नाए। प्रमुदित निज निज काज सिधाए।। मुनिहि सोच पाहुन बड़ नेवता। तसि पूजा चाहिअ जस देवता।। सुनि रिधि सिधि अनिमादिक आई। आयसु होइ सो करहिं गोसाई।।

મુનિના વચનો સાંભળીને ભરતનું હૃદય ચિંતાથી ભરાઈ ગયું; કઠિન અને શરમનો સંકટ ઊભો થયો હતો. તેમના ગુરુના વચનોનું ભારે તૂક જાણીને, તેમણે તેમના ચરણોમાં પ્રણામ કરી હાથ જોડીને બોલ્યા. "મારા મસ્તક પર તમારી આજ્ઞા સ્વીકારું છું; આ અમારો પરમ ધર્મ છે, હે નાથ." ભરતના વચનોથી મહામુનિનું હૃદય પ્રસન્ન થયું; તેમણે પોતાના પવિત્ર સેવકો અને શિષ્યોને નજીક બોલાવ્યા. "તમારે ભરતનું અતિથિત્વ કરવું પડશે; જાઓ અને કંદ, મૂળ અને ફળ લાવો." તેમણે કહ્યું, "ખૂબ સારું, નાથ," અને માથું નમાવ્યું; આનંદિત થઈને તેઓ પોતપોતાના કાર્યે ગયા. મુનિએ વિચાર્યું, "ભરત મહાન અતિથિ છે; તેમની દેવતાની જેમ પૂજા થવી જોઈએ." આ સાંભળીને રિદ્ધિ, સિદ્ધિ, અનિમા અને અન્યો આવ્યા; "હે નાથ, તમારી જે આજ્ઞા હોય તે અમે કરીશું."

Verse 436 (दोहा/सोरठा)

राम बिरह ब्याकुल भरतु सानुज सहित समाज। पहुनाई करि हरहु श्रम कहा मुदित मुनिराज।।213।।

રામના વિરહથી વ્યાકુળ ભરત, પોતાના ભાઈઓ અને સભા સહિત, અતિથિત્વના સંસ્કારો કરીને તેમનો થાક દૂર કર્યો; મુનિરાજના આનંદનું વર્ણન શું કરવું?

Verse 437 (चौपाई)

रिधि सिधि सिर धरि मुनिबर बानी। बड़भागिनि आपुहि अनुमानी।। कहहिं परसपर सिधि समुदाई। अतुलित अतिथि राम लघु भाई।। मुनि पद बंदि करिअ सोइ आजू। होइ सुखी सब राज समाजू।। अस कहि रचेउ रुचिर गृह नाना। जेहि बिलोकि बिलखाहिं बिमाना।। भोग बिभूति भूरि भरि राखे। देखत जिन्हहि अमर अभिलाषे।। दासीं दास साजु सब लीन्हें। जोगवत रहहिं मनहि मनु दीन्हें।। सब समाजु सजि सिधि पल माहीं। जे सुख सुरपुर सपनेहुँ नाहीं।। प्रथमहिं बास दिए सब केही। सुंदर सुखद जथा रुचि जेही।।

રિદ્ધિ અને સિદ્ધિને અગ્રણી બનાવીને, મહામુનિએ પોતાને સાચે જ ભાગ્યશાળી માન્યા. સિદ્ધિઓએ એકબીજાને કહ્યું, "રામ અને તેમના નાના ભાઈઓ અતુલનીય અતિથિઓ છે." "ચાલો મુનિના ચરણોમાં પ્રણામ કરીએ અને આજે આ કાર્ય કરીએ, જેથી સમગ્ર રાજસભા પ્રસન્ન થાય." આમ કહીને, તેમણે અનેક સુંદર નિવાસસ્થાનો તૈયાર કર્યા, જેને જોઈને દેવોના વિમાનો પણ ફીકા પડી જાય. તેમણે પ્રચુર ભોગો અને ઐશ્વર્ય સંગ્રહ્યા, જેને અમરો પણ જોવા ઇચ્છે છે. દાસીઓ અને દાસોએ દરેક વ્યવસ્થા કરી, અને ભક્તિપૂર્વક રહ્યા, પોતાના હૃદયને કાર્યમાં અર્પણ કરી દીધા. માત્ર એક ક્ષણમાં સિદ્ધિઓએ સમગ્ર સભાને સુખોથી સજાવી, જે દેવનગરીમાં પણ નથી, સ્વપ્નમાં પણ નથી. પ્રથમ તેમણે દરેકને વસવાટ આપ્યો, સુંદર અને સુખદ, તેમની રુચિ મુજબ.

Verse 438 (दोहा/सोरठा)

बहुरि सपरिजन भरत कहुँ रिषि अस आयसु दीन्ह। बिधि बिसमय दायकु बिभव मुनिबर तपबल कीन्ह।।214।।

પછી મહામુનિએ પોતાની તપશ્ચર્યાના બળથી ભરત અને તેમના પરિવારને આવી આજ્ઞા આપી, અને એવું ઐશ્વર્ય સર્જ્યું કે જેથી બ્રહ્મા પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.

Verse 439 (चौपाई)

मुनि प्रभाउ जब भरत बिलोका। सब लघु लगे लोकपति लोका।। सुख समाजु नहिं जाइ बखानी। देखत बिरति बिसारहीं ग्यानी।। आसन सयन सुबसन बिताना। बन बाटिका बिहग मृग नाना।। सुरभि फूल फल अमिअ समाना। बिमल जलासय बिबिध बिधाना। असन पान सुच अमिअ अमी से। देखि लोग सकुचात जमी से।। सुर सुरभी सुरतरु सबही कें। लखि अभिलाषु सुरेस सची कें।। रितु बसंत बह त्रिबिध बयारी। सब कहँ सुलभ पदारथ चारी।। स्त्रक चंदन बनितादिक भोगा। देखि हरष बिसमय बस लोगा।।

જ્યારે ભરતે મુનિની શક્તિ જોઈ, ત્યારે સર્વ લોકપતિઓ તેમને તુચ્છ લાગ્યા. સભાના સુખનું વર્ણન શક્ય નથી; જ્ઞાનીઓ પણ તે જોઈને પોતાની વૈરાગ્ય ભૂંસી દીધો. ત્યાં આસનો, પલંગ, સુંદર વસ્ત્રો અને છત્રો હતા; વનો, ઉદ્યાનો, અનેક પક્ષીઓ અને હરણો. સુગંધિત ફૂલો અને અમૃત સમાન ફળો; સ્વચ્છ સરોવરો વિવિધ વ્યવસ્થા સાથે. ભોજન અને પાન, શુદ્ધ અને અમૃત સમાન મીઠા, જે જોઈને મનુષ્યો પૃથ્વીથી લજ્જિત થયા. દેવો, સુરભિ ગાયો, કલ્પવૃક્ષો, સર્વ ત્યાં હતા, ઇન્દ્ર અને શચીની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરતા. �વસંત ઋતુ હતી, ત્રણ પ્રકારની મંદ મંદ વાયુ વહેતી હતી; ચાર પુરુષાર્થ સર્વને સરળતાથી પ્રાપ્ત થતા હતા. ચંદનની માળાઓ, સ્ત્રીઓ અને અન્ય ભોગો હતા; તે જોઈને લોકો આનંદ અને આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા.

Verse 440 (दोहा/सोरठा)

संपत चकई भरतु चक मुनि आयस खेलवार।। तेहि निसि आश्रम पिंजराँ राखे भा भिनुसार।।215।।

ભરતનું ઐશ્વર્ય ચકોર પક્ષી સમાન હતું, અને મુનિની આજ્ઞા તેમની ક્રીડા હતી. તે રાત્રે તેઓ આશ્રમમાં પિંજરામાં રહ્યા, વિરહની આગથી બળી રહ્યા હતા.

Verse 441 (चौपाई)

कीन्ह निमज्जनु तीरथराजा। नाइ मुनिहि सिरु सहित समाजा।। रिषि आयसु असीस सिर राखी। करि दंडवत बिनय बहु भाषी।। पथ गति कुसल साथ सब लीन्हे। चले चित्रकूटहिं चितु दीन्हें।। रामसखा कर दीन्हें लागू। चलत देह धरि जनु अनुरागू।। नहिं पद त्रान सीस नहिं छाया। पेमु नेमु ब्रतु धरमु अमाया।। लखन राम सिय पंथ कहानी। पूँछत सखहि कहत मृदु बानी।। राम बास थल बिटप बिलोकें। उर अनुराग रहत नहिं रोकैं।। दैखि दसा सुर बरिसहिं फूला। भइ मृदु महि मगु मंगल मूला।।

તીર્થરાજમાં તેમણે સ્નાન કર્યું, અને માથું નમાવીને મુનિઓની સભામાં જોડાયા. મુનિએ તેમના મસ્તક પર આશીર્વાદ રાખ્યો; ભરતે દંડવત પ્રણામ કરી અનેક વિનયપૂર્ણ પ્રાર્થનાઓ કરી. તેમણે માર્ગના સર્વના કલ્યાણ વિશે પૂછ્યું, અને ચિત્રકૂટ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું, તેમનું હૃદય ત્યાં લાગેલું હતું. તેમણે રામના મિત્રને લગામ આપી, અને જતાં જતાં તેમનું શરીર પ્રેમનું ભાર ધારણ કરતું હતું. તેમના પગ માટે આશ્રય નહોતો, માથા પર છાંયો નહોતો; પ્રેમ તેમનો વ્રત હતો, તેમની નિયમ, તેમનો ઉપવાસ, તેમનો ધર્મ નિષ્કપટ હતો. લક્ષ્મણ, રામ અને સીતાએ વનવાસીઓને માર્ગ વિશે પૂછ્યું, અને તેમણે મૃદુ વચનોથી ઉત્તર આપ્યો. રામે વનના વૃક્ષો અને વનપ્રદેશોને નિહાળ્યા; તેમના હૃદયમાં પ્રેમ રહ્યો અને રોકી શકાતો નહોતો. તેમની દશા જોઈને દેવોએ ફૂલોની વૃષ્ટિ કરી; પૃથ્વી મૃદુ થઈ, અને માર્ગ સર્વ મંગલનું મૂળ બન્યો.

Verse 442 (दोहा/सोरठा)

किएँ जाहिं छाया जलद सुखद बहइ बर बात। तस मगु भयउ न राम कहँ जस भा भरतहि जात।।216।।

જ્યાં તેઓ જતા ત્યાં વાદળો છાયા કરતા, અને સુખદ મંદ વાયુ વહેતી, સુંદર વચનો લઈને. તેમ છતાં તે માર્ગ પર રામ માટે એવું યશ નહોતું જેવું ભરતની યાત્રામાં હતું.

Verse 443 (चौपाई)

जड़ चेतन मग जीव घनेरे। जे चितए प्रभु जिन्ह प्रभु हेरे।। ते सब भए परम पद जोगू। भरत दरस मेटा भव रोगू।। यह बड़ि बात भरत कइ नाहीं। सुमिरत जिनहि रामु मन माहीं।। बारक राम कहत जग जेऊ। होत तरन तारन नर तेऊ।। भरतु राम प्रिय पुनि लघु भ्राता। कस न होइ मगु मंगलदाता।। सिद्ध साधु मुनिबर अस कहहीं। भरतहि निरखि हरषु हियँ लहहीं।। देखि प्रभाउ सुरेसहि सोचू। जगु भल भलेहि पोच कहुँ पोचू।। गुर सन कहेउ करिअ प्रभु सोई। रामहि भरतहि भेंट न होई।।

જડ ચેતન અનેક જીવો માર્ગ પર ભરાયા હતા. જે જીવોએ પ્રભુનું ચિંતન કર્યું અને જેમના પર પ્રભુની કૃપાદૃષ્ટિ પડી, તે બધાએ પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું. ભરતના દર્શનથી સંસારરૂપી રોગ નાશ પામ્યો. ભરતે આ નાની વાત નહોતી કરી, તેમણે સદા રામનું સ્મરણ હૃદયમાં રાખ્યું. જેને બાળકો રામ કહે છે, તે મનુષ્યોના તારણહાર અને જગતના સાધક બને છે. ભરત રામને પ્રિય હતા અને તેમના લઘુ ભ્રાતા હતા, તેમનો માર્ગ મંગળદાયક ન થાય તે કેવી રીતે શક્ય? સિદ્ધો, સાધુઓ અને મુનિશ્રેષ્ઠો આવું કહે છે કે ભરતને જોઈને તેઓ હૃદયમાં આનંદ પામે છે. તેમનું પ્રભાવ જોઈને દેવરાજ પણ ચિંતિત થાય છે, જગત સારું છે અને સારામાં ખરાબ પણ છે, જો ખરાબની વાત કરવી હોય તો. તેમણે ગુરુને કહ્યું, પ્રભુ જે ઇચ્છે તે કરો, પરંતુ રામ અને ભરતની મુલાકાત ન થાય તે ન જોઈએ.

Verse 444 (दोहा/सोरठा)

रामु सँकोची प्रेम बस भरत सपेम पयोधि। बनी बात बेगरन चहति करिअ जतनु छलु सोधि।।217।।

રામ સ્વભાવે સંકોચી છે, પરંતુ પ્રેમ તેમના પર રાજ્ય કરે છે; ભરત પ્રેમનો સાગર છે. તે ઇચ્છે છે કે જે પહેલેથી થઈ ગયું છે તે થાય, તેમણે યુક્તિ અપનાવીને સત્યની પરીક્ષા કરવી જોઈએ.

Verse 445 (चौपाई)

बचन सुनत सुरगुरु मुसकाने। सहसनयन बिनु लोचन जाने।। मायापति सेवक सन माया। करइ त उलटि परइ सुरराया।। तब किछु कीन्ह राम रुख जानी। अब कुचालि करि होइहि हानी।। सुनु सुरेस रघुनाथ सुभाऊ। निज अपराध रिसाहिं न काऊ।। जो अपराधु भगत कर करई। राम रोष पावक सो जरई।। लोकहुँ बेद बिदित इतिहासा। यह महिमा जानहिं दुरबासा।। भरत सरिस को राम सनेही। जगु जप राम रामु जप जेही।।

આ વચનો સાંભળીને દેવગુરુ હસ્યા, ભલે તેમને હજાર આંખો હતી, તેઓ પોતાને નિર્દૃષ્ટિ સમજતા હતા. માયાના સ્વામી તેમના સેવક પર માયા રમે છે, જ્યારે તે ક્રિયા કરે છે ત્યારે દેવરાજ ઉલટા પડે છે. ત્યારે તેમણે રામના ભાવનું કંઈક સમજ્યા, હવે કપટ કરવાથી હાનિ થશે. સાંભળ, હે દેવરાજ, રઘુનાથ સ્વભાવે કોમળ છે, તે કોઈ અપરાધ માટે કોઈ પર ક્રોધિત થતા નથી. પરંતુ જે તેમના ભક્ત સામે અપરાધ કરે છે તે રામના ક્રોધરૂપી અગ્નિમાં ભસ્મ થાય છે. આ મહિમા લોકમાં, વેદોમાં અને ઇતિહાસમાં પ્રસિદ્ધ છે, દુર્વાસા આને સારી રીતે જાણે છે. રામને ભરત જેટલો પ્રિય કોણ છે? જગત રામનું જપ કરે છે અને રામ તેમના નામનું જપ કરે છે.

Verse 446 (दोहा/सोरठा)

मनहुँ न आनिअ अमरपति रघुबर भगत अकाजु। अजसु लोक परलोक दुख दिन दिन सोक समाजु।।218।।

હે દેવરાજ, રઘુશ્રેષ્ઠના ભક્તને વ્યર્થ અહીં ન લાવો, આનાથી આ લોક અને પરલોકમાં અપકીર્તિ થશે અને દિવસે દિવસે શોકનો સમાજ વધશે.

Verse 447 (चौपाई)

सुनु सुरेस उपदेसु हमारा। रामहि सेवकु परम पिआरा।। मानत सुखु सेवक सेवकाई। सेवक बैर बैरु अधिकाई।। जद्यपि सम नहिं राग न रोषू। गहहिं न पाप पूनु गुन दोषू।। करम प्रधान बिस्व करि राखा। जो जस करइ सो तस फलु चाखा।। तदपि करहिं सम बिषम बिहारा। भगत अभगत हृदय अनुसारा।। अगुन अलेप अमान एकरस। रामु सगुन भए भगत पेम बस।। राम सदा सेवक रुचि राखी। बेद पुरान साधु सुर साखी।। अस जियँ जानि तजहु कुटिलाई। करहु भरत पद प्रीति सुहाई।।

હે દેવરાજ, મારા ઉપદેશને સાંભળો: રામ તેમના સેવકને સૌથી વધુ પ્રિય માને છે. તે સેવકની સેવા કરવામાં સુખ સમજે છે, પરંતુ સેવકના શત્રુ સાથે વધુ શત્રુતા રાખે છે. ભલે તે પ્રેમ અને ક્રોધમાં સમાન છે, તે પુણ્ય કે પાપ, ગુણ કે દોષને ચોંટતા નથી. તેમણે જગતને કર્મપ્રધાન બનાવી રાખ્યું છે: જે જેવું કરે છે તે તેવું ફળ ચાખે છે. તેમ છતાં તે ભક્તો અને અભક્તોના હૃદય અનુસાર દુષ્ટ અને સજ્જન બંને સાથે સમાન વર્તન કરે છે. નિર્ગુણ, નિર્લેપ, અપમાનરહિત, એકરસ રામ ભક્તોના પ્રેમમાં રહીને સગુણ બન્યા છે. રામ સદા સેવક પ્રત્યે પ્રેમ રાખે છે, વેદ, પુરાણ, સાધુ અને દેવ આના સાક્ષી છે. આ જાણીને તમારા હૃદયમાં કપટ ત્યજો અને ભરતના ચરણો પ્રત્યે સુંદર પ્રેમ દાખવો.

Verse 448 (दोहा/सोरठा)

राम भगत परहित निरत पर दुख दुखी दयाल। भगत सिरोमनि भरत तें जनि डरपहु सुरपाल।।219।।

રામ સદા ભક્તના કલ્યાણમાં રત રહે છે, બીજાના દુઃખથી દુઃખી થાય છે અને દયાળુ છે. ભરત ભક્તોમાં શિરોમણિ છે, હે દેવપાલક, ડરશો નહીં.