यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ और ‘प्रेम-परख’ का द्वार है: राजसुख, नीति, और लोक-लाज के बीच भक्त-हृदय का निर्णय। अयोध्या काण्ड में राम-राज्य की आकांक्षा टूटकर ‘राम-आज्ञा’ के आगे झुकती है; साधक के भीतर ‘अहं-राज’ का विसर्जन होकर ‘शरणागति’ का राज्य आरम्भ होता है। इस खंड का आध्यात्मिक प्रयोजन है—विरह को वैराग्य में, और वैराग्य को सेवा-भक्ति में रूपान्तरित करना, जैसा कि भरत के चरित्र में प्रत्यक्ष है।
हा अंश अयोध्या काण्डाच्या त्या शिखर-भावाला पकडतो जिथे ‘विरह’ केवळ शोक राहत नाही—तो साधना बनतो. रस-प्रधानता करुण व शान्त यांच्या संयोगाची आहे: भरत राम-विरहाने दग्ध आहेत; पण हा दाह लोक-निंदा/परलोक-भयामुळे नाही, केवळ प्रेमामुळे आहे. मुनि-समाजाच्या (भरद्वाज-आश्रम) सत्संगात हे प्रेम ‘कीरति-बिधु’ या उपमेने उजळते—राम-प्रेमाचा मृग-रूप, जो जिथे वसतो तिथे कीर्ती चंद्रम्यासारखी अनुपम होते. रिद्धि-सिद्धींनी रचलेली वैभव-पूजा दाखवून तुलसीदास सूक्ष्म सिद्धान्त स्थापन करतात: तपोबलाने ऐश्वर्य येऊ शकते; पण भरताचे लक्ष्य ऐश्वर्य नाही, ‘राम-पद-दर्शन’ आहे—हेच भक्तीचे निष्काम स्वरूप. पुढे देवगुरूचा उपदेश ‘निर्गुण-अलेप’ राम ‘सगुण’ का होतात हे सांगतो—भक्त-प्रेमामुळे. अशा प्रकारे खंड-रचनेत हा प्रसंग सोपान-क्रमात साधकाला ‘शोक’ातून ‘सेवा’ आणि ‘सेवा’तून ‘समर्पण’ यांची पायरी चढवितो.
भरत का मुनि-मंडली को प्रणाम, अपने हृदय-विरह का निवेदन; मुनि द्वारा अतिथि-सत्कार का आदेश; रिद्धि-सिद्धि से आश्रम में अलौकिक वैभव; भरत का तीर्थराज में स्नान, आशीर्वाद लेकर चित्रकूट की ओर प्रस्थान; मार्ग को मंगलमय होना; देवगुरु द्वारा इन्द्र को ‘भक्त-अपराध’ और ‘राम-सेवक-नीति’ का उपदेश।
चौपाई 210.1-4
कीरति बिधु तुम्ह कीन्ह अनूपा।जहँ बस राम पेम मृगरूपा।।
तात गलानि करहु जियँ जाएँ।डरहु दरिद्रहि पारसु पाएँ।।
सुनहु भरत हम झूठ न कहहीं।उदासीन तापस बन रहहीं।।
सब साधन कर सुफल सुहावा।लखन राम सिय दरसनु पावा।।
तेहि फल कर फलु दरस तुम्हारा।सहित पयाग सुभाग हमारा।।
भरत धन्य तुम्ह जसु जगु जयऊ।कहि अस पेम मगन पुनि भयऊ।।
सुनि मुनि बचन सभासद हरषे।साधु सराहि सुमन सुर बरषे।।
धन्य धन्य धुनि गगन पयागा।सुनि सुनि भरतु मगन अनुरागा।।
kīrati bidhu tumha kīnha anūpā |jahã basa rāma pema mṛgarūpā ||
tāta galāni karahu jiyã jāẽ |ḍarahu daridrahi pārasu pāẽ ||
sunahu bharata hama jhūṭha na kahahīṁ |udāsīna tāpasa bana rahahīṁ ||
saba sādhana kara suphala suhāvā |lakhana rāma siya darasanu pāvā ||
tehi phala kara phalu darasa tumhārā |sahita payāga subhāga hamārā ||
bharata dhanya tumha jasu jagu jayaū |kahi asa pema magana puni bhayaū ||
suni muni bacana sabhāsada haraṣe |sādhu sarāhi sumana sura baraṣe ||
dhanya dhanya dhuni gagana payāgā |suni suni bharatu magana anurāgā ||
तुम्ही कीर्तीचा एक अनुपम चंद्र बनवला आहे, ज्यामध्ये रामाचे प्रेम हरिणाच्या रूपात वास करते. तात, तू हृदयात का लज्जित होतोस? पारस मिळवून दारिद्र्याचे का भीकतोस? ऐक भरत, आम्ही खोटे बोलत नाही. आम्ही विरक्त तापस आहोत, वनात राहतो. सर्व साधनांचे सुफळ सुंदर फळ हेच की मला लक्ष्मण, राम आणि सीतेचे दर्शन मिळाले. आणि त्या फळाचे फळ तुझे दर्शन. प्रयाग आणि मी, दोघे सुभाग्यशाली आहोत. भरत, तू धन्य आहेस, तुझ्या यशाने जग जिंकले. असे सांगून ते पुन्हा प्रेमात मग्न झाले. मुनीचे वचन ऐकून सभासद हर्षित झाले. साधूंनी त्यांचे स्तवन केले आणि देवांनी फुले उसवल्या. धन्य धन्य अशी ध्वनी आकाशात आणि प्रयागात गुंजू लागली. ऐकत ऐकत भरत प्रेमानुरागात मग्न झाला.
दोहा 210
पुलक गात हियँ रामु सिय सजल सरोरुह नैन।करि प्रनामु मुनि मंडलिहि बोले गदगद बैन।।210।।
pulaka gāta hiyã rāmu siya sajala saroruha naina |kari pranāmu muni maṁḍalihi bole gadagada baina ||210||
शरीर पुलकित होत, हृदयात राम आणि सीता धारण करून, आणि कमळासमान डोळ्यांमध्ये अश्रूंनी भरलेले, भरताने मुनींच्या मंडळाला प्रणाम केला आणि भरून आलेल्या आवाजात बोलले।
चौपाई 211.1-4
मुनि समाजु अरु तीरथराजू।साँचिहुँ सपथ अघाइ अकाजू।।
एहिं थल जौं किछु कहिअ बनाई।एहि सम अधिक न अघ अधमाई।।
तुम्ह सर्बग्य कहउँ सतिभाऊ।उर अंतरजामी रघुराऊ।।
मोहि न मातु करतब कर सोचू।नहिं दुखु जियँ जगु जानिहि पोचू।।
नाहिन डरु बिगरिहि परलोकू।पितहु मरन कर मोहि न सोकू।।
सुकृत सुजस भरि भुअन सुहाए।लछिमन राम सरिस सुत पाए।।
राम बिरहँ तजि तनु छनभंगू।भूप सोच कर कवन प्रसंगू।।
राम लखन सिय बिनु पग पनहीं।करि मुनि बेष फिरहिं बन बनही।।
muni samāju aru tīratharājū |sā̃cihũ sapatha aghāi akājū ||
ehiṁ thala jauṁ kichu kahia banāī |ehi sama adhika na agha adhamāī ||
tumha sarbagya kahaũ satibhāū |ura aṁtarajāmī raghurāū ||
mohi na mātu karataba kara socū |nahiṁ dukhu jiyã jagu jānihi pocū ||
nāhina ḍaru bigarihi paralokū |pitahu marana kara mohi na sokū ||
sukṛta sujasa bhari bhuana suhāe |lachimana rāma sarisa suta pāe ||
rāma birahã taji tanu chanabhaṁgū |bhūpa soca kara kavana prasaṁgū ||
rāma lakhana siya binu paga panahīṁ |kari muni beṣa phirahiṁ bana banahī ||
येथे मुनींची सभा आहे आणि तीर्थांचा राजा आहे. अशा ठिकाणी सत्य शपथही मोठी गोष्ट आहे; इथे खोटे वचन तर पाप आणि नाशच आणेल. या स्थानी जर कोणी बनावट बोलले, तर त्यापेक्षा मोठे पाप आणि हीनता दुसरे नाही. तुम्ही सर्वज्ञ आहात, मी सत्यभावाने सांगतो, आणि रघुराज अंतर्यामी आहेत, हृदयाची गोष्ट जाणतात. मला माझ्या मातेच्या कृत्याची काळजी नाही, आणि ना हृदयात असे दुःख की जग मला हीन समजेल. मला असा भय नाही की परलोक बिघडेल, आणि ना पित्याच्या मृत्यूचा शोक. त्यांच्या सुकृत आणि सुयशाने सुंदर लोक भरले होते, आणि त्यांस लक्ष्मण व रामसारखे पुत्र लाभले. रामाच्या विरहात त्यांनी क्षणभंगुर शरीर सोडले; मग राजासाठी शोकाचा काय प्रसंग? पण राम, लक्ष्मण आणि सीता, पायांवर बिना पादुका, मुनीचा वेष धारण करून वनातून वनात फिरत आहेत.
दोहा 211
अजिन बसन फल असन महि सयन डासि कुस पात।बसि तरु तर नित सहत हिम आतप बरषा बात।।211।।
ajina basana phala asana mahi sayana ḍāsi kusa pāta |basi taru tara nita sahata hima ātapa baraṣā bāta ||211||
हरीणाचे कातडे धारण करून, फळे खाऊन, कुशा गवत आणि पाने जमिनीवर अंथरून झोपून, ते झाडांखाली राहतात आणि रोज थंडी, उन्ह, पाऊस आणि वारा यांना सहन करतात।
चौपाई 212.1-4
एहि दुख दाहँ दहइ दिन छाती।भूख न बासर नीद न राती।।
एहि कुरोग कर औषधु नाहीं।सोधेउँ सकल बिस्व मन माहीं।।
मातु कुमत बढ़ई अघ मूला।तेहिं हमार हित कीन्ह बँसूला।।
कलि कुकाठ कर कीन्ह कुजंत्रू।गाड़ि अवधि पढ़ि कठिन कुमंत्रु।।
मोहि लगि यहु कुठाटु तेहिं ठाटा।घालेसि सब जगु बारहबाटा।।
मिटइ कुजोगु राम फिरि आएँ।बसइ अवध नहिं आन उपाएँ।।
भरत बचन सुनि मुनि सुखु पाई।सबहिं कीन्ह बहु भाँति बड़ाई।।
तात करहु जनि सोचु बिसेषी।सब दुखु मिटहि राम पग देखी।।
ehi dukha dāhã dahai dina chātī |bhūkha na bāsara nīda na rātī ||
ehi kuroga kara auṣadhu nāhīṁ |sodheũ sakala bisva mana māhīṁ ||
mātu kumata baṛhaī agha mūlā |tehiṁ hamāra hita kīnha bãsūlā ||
kali kukāṭha kara kīnha kujaṁtrū |gāṛi avadhi paṛhi kaṭhina kumaṁtru ||
mohi lagi yahu kuṭhāṭu tehiṁ ṭhāṭā |ghālesi saba jagu bārahabāṭā ||
miṭai kujogu rāma phiri āẽ |basai avadha nahiṁ āna upāẽ ||
bharata bacana suni muni sukhu pāī |sabahiṁ kīnha bahu bhā̃ti baṛāī ||
tāta karahu jani socu biseṣī |saba dukhu miṭahi rāma paga dekhī ||
या दुःखाच्या ज्वाळेने दिवस-रात्र माझे हृदय जाळते; दिवसाला भूक लागत नाही आणि रात्री झोप येत नाही. या वाईट रोगाला औषध नाही; मी मनात संपूर्ण विश्व शोधले आहे. माताचा कुमत, जो पापाचे मूळ आहे, तोच सुतार होता, आणि तिने माझे हित बँसूला बनवले. कलियुगाच्या वाईट लाकडापासून तिने एक कुयंत्र बनवले, आणि वनवासाच्या अवधीचे कठीण कुमंत्र पठण करून ते भूमीत गाडले. माझ्यासाठी तिने ही कुटिल योजना रचली, आणि संपूर्ण जग उजाडून टाकले. हा कुयोग तेव्हा मिटेल जेव्हा राम परत येऊन अयोध्येत वास करतील; याव्यतिरिक्त दुसरा उपाय नाही. भरताचे वचन ऐकून मुनीला सुख मिळाले, आणि सर्वांनी त्यांची अनेक प्रकारे स्तुती केली. तात, अतिशय दुःख करू नको; रामाचे चरण पाहताच सर्व दुःख मिटेल.
दोहा 212
करि प्रबोध मुनिबर कहेउ अतिथि पेमप्रिय होहु।कंद मूल फल फूल हम देहिं लेहु करि छोहु।।212।।
kari prabodha munibara kaheu atithi pemapriya hohu |kaṁda mūla phala phūla hama dehiṁ lehu kari chohu ||212||
भरताला समजावून मुनिश्रेष्ठांनी म्हटले, "प्रेमाने प्रिय अतिथी व्हा. कंद, मूळ, फळे आणि फुले आम्ही देतो, कृपया स्वीकारा."
चौपाई 213.1-4
सुनि मुनि बचन भरत हिंय सोचू।भयउ कुअवसर कठिन सँकोचू।।
जानि गरुइ गुर गिरा बहोरी।चरन बंदि बोले कर जोरी।।
सिर धरि आयसु करिअ तुम्हारा।परम धरम यहु नाथ हमारा।।
भरत बचन मुनिबर मन भाए।सुचि सेवक सिष निकट बोलाए।।
चाहिए कीन्ह भरत पहुनाई।कंद मूल फल आनहु जाई।।
भलेहीं नाथ कहि तिन्ह सिर नाए।प्रमुदित निज निज काज सिधाए।।
मुनिहि सोच पाहुन बड़ नेवता।तसि पूजा चाहिअ जस देवता।।
सुनि रिधि सिधि अनिमादिक आई।आयसु होइ सो करहिं गोसाई।।
suni muni bacana bharata hiṁya socū |bhayau kuavasara kaṭhina sãkocū ||
jāni garui gura girā bahorī |carana baṁdi bole kara jorī ||
sira dhari āyasu karia tumhārā |parama dharama yahu nātha hamārā ||
bharata bacana munibara mana bhāe |suci sevaka siṣa nikaṭa bolāe ||
cāhie kīnha bharata pahunāī |kaṁda mūla phala ānahu jāī ||
bhalehīṁ nātha kahi tinha sira nāe |pramudita nija nija kāja sidhāe ||
munihi soca pāhuna baṛa nevatā |tasi pūjā cāhia jasa devatā ||
suni ridhi sidhi animādika āī |āyasu hoi so karahiṁ gosāī ||
मुनीचे वचन ऐकून भरताच्या हृदयात चिंता झाली; अकाळी होता आणि त्यांना कठीण संकोच वाटला. मग गुरूच्या वचनाचे वजन ओळखून त्यांनी चरणांना वंदन केले आणि हात जोडून बोलले. तुमची आज्ञा मी माझ्या डोक्यावर धारण करीन आणि तशीच पूर्ण करीन; हे, हे नाथ, आमचे परम धर्म आहे. भरताची वचने मुनिवरांच्या मनाला आवडली, आणि त्यांनी आपल्या निर्मळ आणि विश्वासू सेवकांना व शिष्यांना जवळ बोलावले. भरताचे योग्य अतिथी सत्कार करणे आवश्यक आहे; जाऊन कंद, मूळ आणि फळे आणा. छान, हे नाथ, म्हणून त्यांनी डोके वाकवले, आणि आनंदाने आपापल्या कामाला निघून गेले. मुनीने विचार केला: मी मोठ्या अतिथीला निमंत्रण दिले आहे, आणि त्यांची पूजा देवतेप्रमाणे करणे आवश्यक आहे. हे ऐकून ऋद्धि, सिद्धि, अणिमा आदि शक्ती आल्या आणि म्हणाल्या: हे स्वामी, जी आज्ञा होई ती आम्ही पूर्ण करू.
दोहा 213
राम बिरह ब्याकुल भरतु सानुज सहित समाज।पहुनाई करि हरहु श्रम कहा मुदित मुनिराज।।213।।
rāma biraha byākula bharatu sānuja sahita samāja |pahunāī kari harahu śrama kahā mudita munirāja ||213||
रामाच्या विरहाने व्याकुल भरत आपल्या धाकट्या बंधूसह समाजासह होते। मुनिराजांनी आनंदाने म्हणाले, यांचा अतिथी सत्कार करून यांचा श्रम दूर करा।
चौपाई 214.1-4
रिधि सिधि सिर धरि मुनिबर बानी।बड़भागिनि आपुहि अनुमानी।।
कहहिं परसपर सिधि समुदाई।अतुलित अतिथि राम लघु भाई।।
मुनि पद बंदि करिअ सोइ आजू।होइ सुखी सब राज समाजू।।
अस कहि रचेउ रुचिर गृह नाना।जेहि बिलोकि बिलखाहिं बिमाना।।
भोग बिभूति भूरि भरि राखे।देखत जिन्हहि अमर अभिलाषे।।
दासीं दास साजु सब लीन्हें।जोगवत रहहिं मनहि मनु दीन्हें।।
सब समाजु सजि सिधि पल माहीं।जे सुख सुरपुर सपनेहुँ नाहीं।।
प्रथमहिं बास दिए सब केही।सुंदर सुखद जथा रुचि जेही।।
ridhi sidhi sira dhari munibara bānī |baṛabhāgini āpuhi anumānī ||
kahahiṁ parasapara sidhi samudāī |atulita atithi rāma laghu bhāī ||
muni pada baṁdi karia soi ājū |hoi sukhī saba rāja samājū ||
asa kahi raceu rucira gṛha nānā |jehi biloki bilakhāhiṁ bimānā ||
bhoga bibhūti bhūri bhari rākhe |dekhata jinhahi amara abhilāṣe ||
dāsīṁ dāsa sāju saba līnheṁ |jogavata rahahiṁ manahi manu dīnheṁ ||
saba samāju saji sidhi pala māhīṁ |je sukha surapura sapanehũ nāhīṁ ||
prathamahiṁ bāsa die saba kehī |suṁdara sukhada jathā ruci jehī ||
ऋद्धि आणि सिद्धि यांनी मुनिवरांचे वचन शिरोवर धारण केले आणि स्वतःला अत्यंत भाग्यवान समजले. सिद्धींचा समूह एकमेकींशी म्हणू लागला: रामांचे धाकटे बंधू अतुल्य अतिथी आहेत. मुनींच्या चरणांना वंदन करून आज तेच करावे ज्यायोगे संपूर्ण राजसमाज सुखी होईल. असे म्हणून त्यांनी अनेक सुंदर घरे बांधली, जी पाहून विमानेही लाजून गेली. त्यांमध्ये भरपूर भोग आणि वैभव भरून ठेवले, जे पाहून अमरांनाही त्यांची इच्छा झाली. दासी आणि दासांना सर्व सामानासह घेतले, जे योग्यतापूर्वक सेवेत राहून स्वतःचे मन त्यांना अर्पण करीत राहिले. सिद्धींनी एका क्षणात संपूर्ण समाजाला अशा सुखांनी सजवले जी सुर्गपुरातही स्वप्नातही मिळत नाहीत. सर्वांप्रथम त्यांनी सर्वांना निवास दिले, सुंदर आणि सुखद, प्रत्येकाच्या आवडीनुसार.
दोहा 214
बहुरि सपरिजन भरत कहुँ रिषि अस आयसु दीन्ह।बिधि बिसमय दायकु बिभव मुनिबर तपबल कीन्ह।।214।।
bahuri saparijana bharata kahũ riṣi asa āyasu dīnha |bidhi bisamaya dāyaku bibhava munibara tapabala kīnha ||214||
मग ऋषीने भरत व त्याच्या संपूर्ण परिवारास असा आदेश दिला. मुनीश्रेष्ठाने तपशक्तीने ब्रह्मदेवालाही आश्चर्यचकित करणारे वैभव निर्माण केले.
चौपाई 215.1-4
मुनि प्रभाउ जब भरत बिलोका।सब लघु लगे लोकपति लोका।।
सुख समाजु नहिं जाइ बखानी।देखत बिरति बिसारहीं ग्यानी।।
आसन सयन सुबसन बिताना।बन बाटिका बिहग मृग नाना।।
सुरभि फूल फल अमिअ समाना।बिमल जलासय बिबिध बिधाना।।
असन पान सुच अमिअ अमी से।देखि लोग सकुचात जमी से।।
सुर सुरभी सुरतरु सबही कें।लखि अभिलाषु सुरेस सची कें।।
रितु बसंत बह त्रिबिध बयारी।सब कहँ सुलभ पदारथ चारी।।
स्रक चंदन बनितादिक भोगा।देखि हरष बिसमय बस लोगा।।
muni prabhāu jaba bharata bilokā |saba laghu lage lokapati lokā ||
sukha samāju nahiṁ jāi bakhānī |dekhata birati bisārahīṁ gyānī ||
āsana sayana subasana bitānā |bana bāṭikā bihaga mṛga nānā ||
surabhi phūla phala amia samānā |bimala jalāsaya bibidha bidhānā ||
asana pāna suca amia amī se |dekhi loga sakucāta jamī se ||
sura surabhī surataru sabahī keṁ |lakhi abhilāṣu suresa sacī keṁ ||
ritu basaṁta baha tribidha bayārī |saba kahã sulabha padāratha cārī ||
sraka caṁdana banitādika bhogā |dekhi haraṣa bisamaya basa logā ||
जेव्हा भरताने मुनींचा प्रभाव पाहिला, तेव्हा लोकपतींचे सर्व लोक त्याला लहान वाटले. सुखांचा समूह वर्णन करता येत नाही; तो पाहून ज्ञानी लोकही वैराग्य विसरतात. आसन, शय्या, सुंदर वस्त्रे आणि छत्र्या; वन, उपवन, नाना प्रकारचे पक्षी आणि हरीण होते. सुगंधी फुले आणि अमृतासमान फळे; विविध रचनेचे निर्मळ जलाशय होते. अन्नपान शुद्ध आणि अमृतासमान होते; ते पाहून लोक तपस्व्यांप्रमाणे संकोचत होते. सर्वांच्याजवळ दिव्य गायी आणि कल्पवृक्ष होते; ते पाहून इंद्र आणि शची यांच्या मनात इच्छा उत्पन्न झाली. वसंत ऋतू होता, तीन प्रकारचे वारे वाहत होते; चारही पुरुषार्थ सर्वांना सुलभ होते. माळा, चंदन, स्त्रिया इत्यादि भोग; ते पाहून लोक आनंद आणि विस्मयाने भरून गेले.
दोहा 215
संपत चकई भरतु चक मुनि आयस खेलवार।तेहि निसि आश्रम पिंजराँ राखे भा भिनुसार।।215।।
saṁpata cakaī bharatu caka muni āyasa khelavāra |tehi nisi āśrama piṁjarā̃ rākhe bhā bhinusāra ||215||
सांसारिक ऐश्वर्य हे चकवी होते आणि भरत हा चकवा, आणि मुनींचा आदेश हा त्यांच्याशी खेळणारा बहेली होता. त्या रात्री त्याने त्यांना आश्रमाच्या पिंजऱ्यात बंद ठेवले, जोपर्यंत सकाळ झाला नाही.
चौपाई 216.1-4
कीन्ह निमज्जनु तीरथराजा।नाइ मुनिहि सिरु सहित समाजा।।
रिषि आयसु असीस सिर राखी।करि दंडवत बिनय बहु भाषी।।
पथ गति कुसल साथ सब लीन्हे।चले चित्रकूटहिं चितु दीन्हें।।
रामसखा कर दीन्हें लागू।चलत देह धरि जनु अनुरागू।।
नहिं पद त्रान सीस नहिं छाया।पेमु नेमु ब्रतु धरमु अमाया।।
लखन राम सिय पंथ कहानी।पूँछत सखहि कहत मृदु बानी।।
राम बास थल बिटप बिलोकें।उर अनुराग रहत नहिं रोकैं।।
दैखि दसा सुर बरिसहिं फूला।भइ मृदु महि मगु मंगल मूला।।
kīnha nimajjanu tīratharājā |nāi munihi siru sahita samājā ||
riṣi āyasu asīsa sira rākhī |kari daṁḍavata binaya bahu bhāṣī ||
patha gati kusala sātha saba līnhe |cale citrakūṭahiṁ citu dīnheṁ ||
rāmasakhā kara dīnheṁ lāgū |calata deha dhari janu anurāgū ||
nahiṁ pada trāna sīsa nahiṁ chāyā |pemu nemu bratu dharamu amāyā ||
lakhana rāma siya paṁtha kahānī |pū̃chata sakhahi kahata mṛdu bānī ||
rāma bāsa thala biṭapa bilokeṁ |ura anurāga rahata nahiṁ rokaiṁ ||
daikhi dasā sura barisahiṁ phūlā |bhai mṛdu mahi magu maṁgala mūlā ||
भरताने तीर्थराज प्रयागात स्नान केले आणि आपल्या संपूर्ण समाजासह मुनींसमोर शिर नमवले। त्यांनी मुनींचे आदेश आणि आशीर्वाद शिरावर ठेवले, दंडवत प्रणाम केले आणि अनेक विनयपूर्ण शब्द बोलले. मार्गाचे जाणकार असलेले सर्व साथीदार घेऊन ते चित्रकूटाकडे चित्त लावून निघाले. रामाच्या सख्याचा हात धरून ते चालताना मानो अनुरागाचेच जण शरीर धारण करून चालत होते. पायांवर जूते नाहीत, डोक्यावर सावली नाही; प्रेम, नेम, व्रत आणि धर्म सर्व निर्माय होते. लक्ष्मण, राम आणि सीतेच्या प्रवासाची कथा त्यांनी सख्याला विचारली आणि सख्याने कोमल शब्दांत सांगितली. रामाच्या वास्तव्यस्थानाच्या झाडांना पाहून त्यांच्या हृदयातील अनुराग रोखला गेला नाही. त्यांची दशा पाहून देवांनी फुले उधळली आणि भूमी कोमल झाली तसेच मार्ग मंगळाचे मूळ झाला.
दोहा 216
किएँ जाहिं छाया जलद सुखद बहइ बर बात।तस मगु भयउ न राम कहँ जस भा भरतहि जात।।216।।
kiẽ jāhiṁ chāyā jalada sukhada bahai bara bāta |tasa magu bhayau na rāma kahã jasa bhā bharatahi jāta ||216||
ढग छाया देत जात होते, आणि सुखद उत्तम वारा वाहत होता। रामांच्या बाबतीत मार्ग इतका अनुकूल नव्हता जितका भरताला जाताना झाला।
चौपाई 217.1-4
जड़ चेतन मग जीव घनेरे।जे चितए प्रभु जिन्ह प्रभु हेरे।।
ते सब भए परम पद जोगू।भरत दरस मेटा भव रोगू।।
यह बड़ि बात भरत कइ नाहीं।सुमिरत जिनहि रामु मन माहीं।।
बारक राम कहत जग जेऊ।होत तरन तारन नर तेऊ।।
भरतु राम प्रिय पुनि लघु भ्राता।कस न होइ मगु मंगलदाता।।
सिद्ध साधु मुनिबर अस कहहीं।भरतहि निरखि हरषु हियँ लहहीं।।
देखि प्रभाउ सुरेसहि सोचू।जगु भल भलेहि पोच कहुँ पोचू।।
गुर सन कहेउ करिअ प्रभु सोई।रामहि भरतहि भेंट न होई।।
jaṛa cetana maga jīva ghanere |je citae prabhu jinha prabhu here ||
te saba bhae parama pada jogū |bharata darasa meṭā bhava rogū ||
yaha baṛi bāta bharata kai nāhīṁ |sumirata jinahi rāmu mana māhīṁ ||
bāraka rāma kahata jaga jeū |hota tarana tārana nara teū ||
bharatu rāma priya puni laghu bhrātā |kasa na hoi magu maṁgaladātā ||
siddha sādhu munibara asa kahahīṁ |bharatahi nirakhi haraṣu hiyã lahahīṁ ||
dekhi prabhāu suresahi socū |jagu bhala bhalehi poca kahũ pocū ||
gura sana kaheu karia prabhu soī |rāmahi bharatahi bheṁṭa na hoī ||
मार्गात असंख्य जड आणि चेतन जीव होते, ज्यांच्यावर प्रभूने दृष्टी टाकली होती आणि ज्यांनी प्रभूला पाहिले होते। ते सर्व परम पदाला योग्य झाले, आणि भरताच्या दर्शनाने त्यांचा भवरोग नाहीसा झाला। ही गोष्ट भरतासाठी मोठी नाही, ज्यांना राम आपल्या मनात स्मरतात। जगात जे रामाचे नाव केवळ एकदा उच्चारतात, तेही स्वतः तरण्यास आणि इतरांना तारण्यास समर्थ होतात। भरत रामाचे प्रिय आहेत आणि पुन्हा त्यांचे धाकटे भाऊ आहेत, मग मार्ग मंगळदाता कसा न होईल? सिद्ध, साधु आणि मुनिवर असे बोलत होते, आणि भरताला पाहून हृदयात हर्ष पावत होते। भरताचा प्रभाव पाहून सुरेश इंद्र चिंताग्रस्त झाले, विचारत की जगात चांगल्याला चांगला आणि नीचाला नीचात नीचता मिळते। त्यांनी आपल्या गुरूंना सांगितले, हे स्वामी, प्रभूच्या सह असे करणे योग्य आहे ज्याने राम आणि भरत यांची भेट होणार नाही।
दोहा 217
रामु सँकोची प्रेम बस भरत सपेम पयोधि।बनी बात बेगरन चहति करिअ जतनु छलु सोधि।।217।।
rāmu sãkocī prema basa bharata sapema payodhi |banī bāta begarana cahati karia jatanu chalu sodhi ||217||
राम प्रेमाच्या वशात संकोची आहेत आणि भरत प्रेमाचा सागर आहेत. बनलेली गोष्ट बिघडू इच्छिते, यत्न करावा आणि छल शोधावा.
चौपाई 218.1-4
बचन सुनत सुरगुरु मुसकाने।सहसनयन बिनु लोचन जाने।।
मायापति सेवक सन माया।करइ त उलटि परइ सुरराया।।
तब किछु कीन्ह राम रुख जानी।अब कुचालि करि होइहि हानी।।
सुनु सुरेस रघुनाथ सुभाऊ।निज अपराध रिसाहिं न काऊ।।
जो अपराधु भगत कर करई।राम रोष पावक सो जरई।।
लोकहुँ बेद बिदित इतिहासा।यह महिमा जानहिं दुरबासा।।
भरत सरिस को राम सनेही।जगु जप राम रामु जप जेही।।
bacana sunata suraguru musakāne |sahasanayana binu locana jāne ||
māyāpati sevaka sana māyā |karai ta ulaṭi parai surarāyā ||
taba kichu kīnha rāma rukha jānī |aba kucāli kari hoihi hānī ||
sunu suresa raghunātha subhāū |nija aparādha risāhiṁ na kāū ||
jo aparādhu bhagata kara karaī |rāma roṣa pāvaka so jaraī ||
lokahũ beda bidita itihāsā |yaha mahimā jānahiṁ durabāsā ||
bharata sarisa ko rāma sanehī |jagu japa rāma rāmu japa jehī ||
त्याचे वचन ऐकून देवांचे गुरू हसले, कारण त्यांना कळले की सहस्र नेत्र असलेल्या इंद्राकडे पाहण्यासाठी नेत्रे नाहीत. हे देवराज, जर कोणी मायेच्या स्वामीच्या सेवकावर माया केली, तर ती उलटून स्वतःवर पडते. तेव्हा मी काही केले, कारण मला रामाचा अभिप्राय कळला होता; आता जर तुम्ही वाईट चाल केलीत तर फक्त हानीच होईल. हे देवेश, ऐका: रघुनाथाचे स्वभाव असे आहे की ते स्वतःच्या अपराधावर कधीच रागावत नाहीत. पण जो त्यांच्या भक्ताचा अपराध करतो, तो रामाच्या क्रोधाच्या अग्नीत जळून जातो. हा इतिहास लोकात आणि वेदांत प्रसिद्ध आहे; दुर्वासा ही महिमा उत्तम प्रकारे जाणतात. रामाला भरतासारखा प्रिय कोण? जग रामाचे नाव जपते, आणि राम भरताचे नाव जपतात.
दोहा 218
मनहुँ न आनिअ अमरपति रघुबर भगत अकाजु।अजसु लोक परलोक दुख दिन दिन सोक समाजु।।218।।
manahũ na ānia amarapati raghubara bhagata akāju |ajasu loka paraloka dukha dina dina soka samāju ||218||
हे अमरांच्या स्वामी, रघुकुलश्रेष्ठ श्रीरामाच्या भक्ताचे अनिष्ट मनातही न आणू नको. यामुळे या लोकात अपयश, परलोकात दुःख आणि दिवसेंदिवस शोकांचा समूह वाढत जातो.
चौपाई 219.1-4
सुनु सुरेस उपदेसु हमारा।रामहि सेवकु परम पिआरा।।
मानत सुखु सेवक सेवकाई।सेवक बैर बैरु अधिकाई।।
जद्यपि सम नहिं राग न रोषू।गहहिं न पाप पूनु गुन दोषू।।
करम प्रधान बिस्व करि राखा।जो जस करइ सो तस फलु चाखा।।
तदपि करहिं सम बिषम बिहारा।भगत अभगत हृदय अनुसारा।।
अगुन अलेप अमान एकरस।रामु सगुन भए भगत पेम बस।।
राम सदा सेवक रुचि राखी।बेद पुरान साधु सुर साखी।।
अस जियँ जानि तजहु कुटिलाई।करहु भरत पद प्रीति सुहाई।।
sunu suresa upadesu hamārā |rāmahi sevaku parama piārā ||
mānata sukhu sevaka sevakāī |sevaka baira bairu adhikāī ||
jadyapi sama nahiṁ rāga na roṣū |gahahiṁ na pāpa pūnu guna doṣū ||
karama pradhāna bisva kari rākhā |jo jasa karai so tasa phalu cākhā ||
tadapi karahiṁ sama biṣama bihārā |bhagata abhagata hṛdaya anusārā ||
aguna alepa amāna ekarasa |rāmu saguna bhae bhagata pema basa ||
rāma sadā sevaka ruci rākhī |beda purāna sādhu sura sākhī ||
asa jiyã jāni tajahu kuṭilāī |karahu bharata pada prīti suhāī ||
ऐक, देवांच्या स्वामी, माझा उपदेश: रामाला त्याचा सेवक अत्यंत प्रिय आहे. तो सेवकाच्या सेवेत सुख मानतो, आणि सेवकाशी वैर ठेवणे त्याच्याशीच मोठे वैर आहे. जरी तो निष्पक्ष आहे, न राग आहे न क्रोध, न पाप स्वीकारतो न पुण्य, न गुण न दोष. त्याने विश्वात कर्माला प्रधान बनवून ठेवले आहे: जो जसे कर्म करतो तो तसेच फळ चाखतो. तरीही तो समान आणि विषम अशा दोन्ही प्रकारे व्यवहार करतो, भक्त आणि अभक्त यांच्या हृदयानुसार. गुणरहित, निर्लेप, अहंकाररहित आणि एकरस असूनही राम भक्तांच्या प्रेमाने वश होऊन सगुण रूप धारण करतो. रामाने नेहमी सेवकांची रुची जपली आहे; वेद, पुराणे, साधु आणि देवते याचे साक्षी आहेत. असे हृदयात जाणून आपली कुटिलता सोड आणि भरताच्या चरणांवर सुंदर प्रीती ठेव.
दोहा 219
राम भगत परहित निरत पर दुख दुखी दयाल।भगत सिरोमनि भरत तें जनि डरपहु सुरपाल।।219।।
rāma bhagata parahita nirata para dukha dukhī dayāla |bhagata siromani bharata teṁ jani ḍarapahu surapāla ||219||
रामाचे भक्त परहितात रत, दुसऱ्यांच्या दुःखाने दुःखी आणि दयाळू असतात। हे सुरपाल, भरताची भीती बाळगू नका, कारण ते भक्तांचे शिरोमणी आहेत।
भरत की भक्ति ‘निष्काम’ है—तप-बल से उपलब्ध ऐश्वर्य (रिद्धि-सिद्धि) भी लक्ष्य नहीं; लक्ष्य केवल ‘राम-पद-दर्शन’ और ‘राम-आज्ञा’ की प्रतिष्ठा है। विरह को तुलसीदास साधना बनाते हैं: प्रेम-जन्य पीड़ा वैराग्य में, और वैराग्य सेवा में रूपान्तरित होता है। ‘कीरति-बिधु’ का बोध: राम-प्रेम जहाँ बसता है वहाँ जीवन में उजास/कीर्ति स्वतः प्रकट होती है—भक्ति का फल ‘यश’ नहीं, पर यश अनायास चन्द्र-प्रकाश की तरह फैलता है। देवगुरु का सिद्धान्त: निर्गुण-अलेप प्रभु भक्त-प्रेम के कारण सगुण होकर निकट होते हैं—अर्थात् ईश्वर-प्राप्ति का सेतु तर्क नहीं, प्रेम और शरणागति है। इस सोपान का उपदेश: लोक-लाज/नीति/राजसुख की कसौटी पर भी जो मन ‘राम-आज्ञा’ में टिक जाए, वही त्याग-धर्म की पूर्णता और प्रेम-परख की सिद्धि है।
यह अंश अयोध्या काण्ड के उस शिखर-भाव को पकड़ता है जहाँ ‘विरह’ केवल शोक नहीं रहता—वह साधना बन जाता है। रस-प्रधानता करुण और शान्त का संयोग है: भरत राम-विरह से दग्ध हैं, पर यह दाह लोक-निन्दा/परलोक-भय से नहीं, केवल प्रेम से है। मुनि-समाज (भरद्वाज-आश्रम) के सत्संग में यह प्रेम ‘कीरति-बिधु’ की उपमा से उज्ज्वल होता है—राम-प्रेम का मृग-रूप, जो जहाँ बसता है वहाँ कीर्ति चन्द्रमा-सी अनूप बनती है। रिद्धि-सिद्धि द्वारा रचित वैभव-पूजा दिखाकर तुलसीदास एक सूक्ष्म सिद्धान्त-स्थापन करते हैं: तप-बल से ऐश्वर्य आ सकता है, पर भरत का लक्ष्य ऐश्वर्य नहीं, ‘राम-पद-दर्शन’ है—यही भक्ति का निष्काम स्वरूप है। आगे देवगुरु का उपदेश ‘निर्गुण-अलेप’ राम के ‘सगुण’ होने का कारण बताता है—भक्त-प्रेम। इस प्रकार खंड-रचना में यह प्रसंग सोपान-क्रम में साधक को ‘शोक’ से ‘सेवा’ और ‘सेवा’ से ‘समर्पण’ की सीढ़ी चढ़ाता है।
आरम्भ करुण-प्रधान विरह से होता है—भरत का अंतर्दाह शोक नहीं, प्रेम-जन्य तड़पन है। फिर आश्रम-सत्संग (मुनि-समाज) के स्पर्श से करुण रस ‘शान्त’ की ओर झुकता है: विवेक जागता है कि यह विरह साधना है, दैन्य नहीं। मध्य में ‘कीरति-बिधु’ और ‘राम-प्रेम मृग-रूप’ की उपमा से भाव उज्ज्वल होता है—विरह की अँधियारी में कीर्ति/प्रेम का चन्द्र-प्रकाश; मन में आशा और धैर्य का संचार। तत्पश्चात रिद्धि-सिद्धि-जन्य वैभव-पूजा का प्रसंग एक क्षणिक ‘अद्भुत/ऐश्वर्य’ का स्पर्श देता है, पर भरत का निष्काम आग्रह उसे तुरंत ‘शान्त-भक्ति’ में रूपान्तरित कर देता है—ऐश्वर्य का आकर्षण नहीं, केवल राम-पद-दर्शन। अंत में देवगुरु के उपदेश से भाव-क्रम ‘समर्पण’ पर स्थिर होता है: निर्गुण-अलेप राम भक्त-प्रेम से सगुण होकर निकट होते हैं; करुण → शान्त → अद्भुत का क्षणिक उदय → शान्त-समर्पण की परिपक्वता।
भरत में दास्य-भक्ति (आज्ञा-पालन, ‘सिर धरि आयसु करिअ तुम्हारा’) और माधुर्य/वात्सल्य-संलग्न प्रीति का स्पर्श (राम-विरह से ‘भूख न बासर नीद न राती’)—पर प्रधान स्वर दास्य-शरणागति और निष्काम प्रेम है।
राम ‘अगुन अलेप अमान एकरस’—निर्गुण-निरुपाधिक सत्य; फिर भी ‘सगुन भए भगत पेम बस’—भक्त-प्रेम के हेतु वही ब्रह्म करुणा-रूप में सगुण लीला करता है। यहाँ तुलसी का समन्वय यह है कि निर्गुणत्व राम की स्वभाव-सिद्ध सत्ता है, और सगुणत्व प्रेम-निमित्त प्रकट होने वाली अनुकम्पा-लीला; दोनों में विरोध नहीं, कारण-कार्य (अनुभव-स्तर) का भेद है।
वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड में भरत का प्रयाग/भरद्वाज-आश्रम आगमन, आतिथ्य, तथा चित्रकूट-प्रस्थान (समांतर प्रसंग); अध्यात्मरामायण में भी भरत-भक्ति और राम-स्वभाव का भक्त-केन्द्रित विवेचन मिलता है।
‘जियँ जाएँ’ (हृदय में उतर जाना/मन में बस जाना), ‘पारसु पाएँ’ (पारस मिलना—अत्यन्त दुर्लभ लाभ/सत्संग का रूपक), ‘जनि सोचु’ (मत सोचो—आश्वासन का लोक-प्रयोग), ‘कर जोरी’ (हाथ जोड़कर—विनय का स्थिर मुहावरा), ‘बारहबाटा’ (सब ओर बिखर जाना/अव्यवस्था फैल जाना), ‘कुस पात’ (कुश-पत्र—तपस्वी-जीवन का सांस्कृतिक संकेत)
210-219; 10 चौपाइयाँ; दोहा, सोरठा
दोहा/सोरठा 210 से 219 (भरद्वाज-आश्रम सत्कार, चित्रकूट-गमन, देवगुरु-इन्द्र संवाद)
परम्परागत मान्यता में यह अंश ‘भरत-भक्ति’ का स्मरण कराता है: निष्काम सेवा, गुरु-वचन-पालन, और भक्त-अपराध से बचने की शिक्षा देता है। इसके पाठ से ‘विरह’ शोक न रहकर साधना बनता है, तथा ‘भव-रोग’ (अहं/आसक्ति) शान्त होता है—विशेषतः ‘राम भगत परहित निरत’ वाले सिद्धान्त का संस्कार दृढ़ होता है।
इस प्रसंग में प्रचलित समपुट/पुनरावृत्ति-रूप से ‘राम’ नाम-जप (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘राम-भरत-मिलाप’ की कामना हेतु ‘श्रीरामचन्द्र कृपालु भजु मन’ का पाठ कई परम्पराओं में जोड़ा जाता है; किन्तु निश्चित सार्वदेशिक समपुट-मानक नहीं—स्थानीय मानस-गायन परम्परा के अनुसार भेद मिलता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.