Prakarana 22
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ और ‘प्रेम-परख’ का द्वार है: राजसुख, नीति, और लोक-लाज के बीच भक्त-हृदय का निर्णय। अयोध्या काण्ड में राम-राज्य की आकांक्षा टूटकर ‘राम-आज्ञा’ के आगे झुकती है; साधक के भीतर ‘अहं-राज’ का विसर्जन होकर ‘शरणागति’ का राज्य आरम्भ होता है। इस खंड का आध्यात्मिक प्रयोजन है—विरह को वैराग्य में, और वैराग्य को सेवा-भक्ति में रूपान्तरित करना, जैसा कि भरत के चरित्र में प्रत्यक्ष है।
ഈ അംശം അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ആ ശിഖരഭാവം പിടിക്കുന്നു; ഇവിടെ ‘വിരഹം’ വെറും ശോകമായി നിൽക്കുന്നില്ല—അത് साधനയായി മാറുന്നു. രസപ്രധാനത കരുണയും ശാന്തവും ചേർന്ന സംയോഗമാണ്: ഭരതൻ രാമവിരഹത്തിൽ ദഗ്ധനാണ്; എന്നാൽ ആ ദാഹം ലോകനിന്ദയാലോ പരലോകഭയത്താലോ അല്ല—ശുദ്ധപ്രേമം കൊണ്ടുമാത്രം. മുനിസമൂഹത്തിന്റെ (ഭരദ്വാജാശ്രമം) സത്സംഗത്തിൽ ഈ പ്രേമം ‘കീർത്തിബിധു’ എന്ന ഉപമയാൽ ദീപ്തമാകുന്നു—രാമപ്രേമം മൃഗരൂപംപോലെ; അത് എവിടെ വസിക്കുമോ അവിടെ കീർത്തി ചന്ദ്രനുപോലെ അനുപമമാകും. ഋദ്ധി-സിദ്ധികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന വൈഭവപൂജ കാണിച്ചുകൊണ്ട് തുളസീദാസ് ഒരു സൂക്ഷ്മ സിദ്ധാന്തം സ്ഥാപിക്കുന്നു: തപോബലത്തിൽ ഐശ്വര്യം വരാം; പക്ഷേ ഭരതന്റെ ലക്ഷ്യം ഐശ്വര്യം അല്ല—‘രാമപദദർശനം’ ആണ്; ഇതാണ് ഭക്തിയുടെ നിഷ്കാമസ്വരൂപം. തുടർന്ന് ദേവഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം ‘നിർഗുണ-അലേപ’ രാമൻ ‘സഗുണ’നാകുന്നതിന്റെ കാരണം പറയുന്നു—ഭക്തപ്രേമം. ഇങ്ങനെ ഖണ്ഡരചനയിൽ ഈ പ്രസംഗം साधകനോട് ‘ശോകം’ മുതൽ ‘സേവ’യിലേക്കും, ‘സേവ’ മുതൽ ‘സമർപ്പണം’ വരെയും കയറുന്ന സീഢി പണിയുന്നു.
In this prakarana
People
Verses
ചൗപായി 210.1-4
कीरति बिधु तुम्ह कीन्ह अनूपा।जहँ बस राम पेम मृगरूपा।।
तात गलानि करहु जियँ जाएँ।डरहु दरिद्रहि पारसु पाएँ।।
सुनहु भरत हम झूठ न कहहीं।उदासीन तापस बन रहहीं।।
सब साधन कर सुफल सुहावा।लखन राम सिय दरसनु पावा।।
तेहि फल कर फलु दरस तुम्हारा।सहित पयाग सुभाग हमारा।।
भरत धन्य तुम्ह जसु जगु जयऊ।कहि अस पेम मगन पुनि भयऊ।।
सुनि मुनि बचन सभासद हरषे।साधु सराहि सुमन सुर बरषे।।
धन्य धन्य धुनि गगन पयागा।सुनि सुनि भरतु मगन अनुरागा।।
kīrati bidhu tumha kīnha anūpā |jahã basa rāma pema mṛgarūpā ||
tāta galāni karahu jiyã jāẽ |ḍarahu daridrahi pārasu pāẽ ||
sunahu bharata hama jhūṭha na kahahīṁ |udāsīna tāpasa bana rahahīṁ ||
saba sādhana kara suphala suhāvā |lakhana rāma siya darasanu pāvā ||
tehi phala kara phalu darasa tumhārā |sahita payāga subhāga hamārā ||
bharata dhanya tumha jasu jagu jayaū |kahi asa pema magana puni bhayaū ||
suni muni bacana sabhāsada haraṣe |sādhu sarāhi sumana sura baraṣe ||
dhanya dhanya dhuni gagana payāgā |suni suni bharatu magana anurāgā ||
നിങ്ങൾ അതുല്യമായ കീർത്തിയുടെ ചന്ദ്രനെ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു, അതിൽ രാമന്റെ സ്നേഹം മാൻ രൂപത്തിൽ വസിക്കുന്നു. മകനേ, ഹൃദയത്തിൽ എന്തിന് വിഷമിക്കുന്നു? പാരസ് ശില കിട്ടിയതിന് ശേഷവും ദാരിദ്ര്യത്തെ എന്തിന് ഭയപ്പെടുന്നു? കേൾക്കുക ഭരതാ, ഞങ്ങൾ കള്ളം പറയുന്നില്ല. കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന വിരക്ത തപസ്വികളാണ് ഞങ്ങൾ. എല്ലാ ആത്മീയ സാധനകളുടെയും നല്ല ഫലം ഇതാണ്: ലക്ഷ്മണൻ, രാമൻ, സീത എന്നിവരുടെ ദർശനം ലഭിച്ചു. ആ ഫലത്തിന്റെ ഫലം നിന്റെ ദർശനമാണ്. പ്രയാഗയും ഞാനും മഹത്തായ ഭാഗ്യത്തോടെ ധന്യരാണ്. ഭരതാ, നീ ധന്യൻ; നിന്റെ കീർത്തി ലോകത്തെ ജയിച്ചു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, മുനി വീണ്ടും സ്നേഹത്തിൽ മുഴുകി. മുനിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സഭാസദർ ആനന്ദിച്ചു; സാധുക്കൾ അദ്ദേഹത്തെ പ്രശംസിച്ചു, ദേവന്മാർ പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ചു. "ധന്യ, ധന്യ" എന്ന ശബ്ദങ്ങൾ ആകാശത്തിലും പ്രയാഗയിലും മുഴങ്ങി; അവ വീണ്ടും വീണ്ടും കേട്ട്, ഭരതൻ സ്നേഹത്തിൽ മുഴുകി.
ദോഹ 210
पुलक गात हियँ रामु सिय सजल सरोरुह नैन।करि प्रनामु मुनि मंडलिहि बोले गदगद बैन।।210।।
pulaka gāta hiyã rāmu siya sajala saroruha naina |kari pranāmu muni maṁḍalihi bole gadagada baina ||210||
ശരീരം പുളകിതമായി, ഹൃദയത്തിൽ രാമനെയും സീതയെയും ധരിച്ച്, കണ്ണീരണിഞ്ഞ താമരക്കണ്ണുകളോടെ, ഭരതൻ മുനിമാരുടെ സമൂഹത്തിന് തൊഴുത്, തഴുതഴത്ത ശബ്ദത്തിൽ സംസാരിച്ചു.
ചൗപായി 211.1-4
मुनि समाजु अरु तीरथराजू।साँचिहुँ सपथ अघाइ अकाजू।।
एहिं थल जौं किछु कहिअ बनाई।एहि सम अधिक न अघ अधमाई।।
तुम्ह सर्बग्य कहउँ सतिभाऊ।उर अंतरजामी रघुराऊ।।
मोहि न मातु करतब कर सोचू।नहिं दुखु जियँ जगु जानिहि पोचू।।
नाहिन डरु बिगरिहि परलोकू।पितहु मरन कर मोहि न सोकू।।
सुकृत सुजस भरि भुअन सुहाए।लछिमन राम सरिस सुत पाए।।
राम बिरहँ तजि तनु छनभंगू।भूप सोच कर कवन प्रसंगू।।
राम लखन सिय बिनु पग पनहीं।करि मुनि बेष फिरहिं बन बनही।।
muni samāju aru tīratharājū |sā̃cihũ sapatha aghāi akājū ||
ehiṁ thala jauṁ kichu kahia banāī |ehi sama adhika na agha adhamāī ||
tumha sarbagya kahaũ satibhāū |ura aṁtarajāmī raghurāū ||
mohi na mātu karataba kara socū |nahiṁ dukhu jiyã jagu jānihi pocū ||
nāhina ḍaru bigarihi paralokū |pitahu marana kara mohi na sokū ||
sukṛta sujasa bhari bhuana suhāe |lachimana rāma sarisa suta pāe ||
rāma birahã taji tanu chanabhaṁgū |bhūpa soca kara kavana prasaṁgū ||
rāma lakhana siya binu paga panahīṁ |kari muni beṣa phirahiṁ bana banahī ||
മുനിമാരുടെ സദസ്സും തീർത്ഥങ്ങളുടെ രാജാവും ഇവിടെയുണ്ട്. ഇത്തരം സാന്നിധ്യത്തിൽ ചെയ്യുന്ന സത്യം, ശരിയായാലും വലിയ കാര്യമാണ്; ഇവിടെ പൊയ് പറഞ്ഞാൽ പാപവും നാശവും മാത്രമേ കിട്ടൂ. ഈ സ്ഥലത്ത് ആരെങ്കിലും പൊയ്യായി എന്തെങ്കിലും പറഞ്ഞാൽ, അതിലും വലിയ പാപവും താഴ്മയും മറ്റൊന്നുമില്ല. നിങ്ങൾ സർവ്വജ്ഞന്മാരാണ്, ഞാൻ സത്യം പറയുന്നു; രഘുരാജൻ ഹൃദയത്തിനുള്ളിലെ അറിയുന്നവനാണ്. എന്റെ അമ്മയുടെ പ്രവൃത്തിയെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് വ്യാകുലത ഇല്ല; ലോകം എന്നെ താഴ്ന്നവനായി കരുതുമെന്ന് എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ദുഃഖവുമില്ല. പരലോകത്ത് എന്റെ സ്ഥിതി നശിക്കുമെന്ന് എനിക്ക് ഭയമില്ല; എന്റെ പിതാവിന്റെ മരണത്തിൽ എനിക്ക് സങ്കടവുമില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൽകർമ്മങ്ങളും സുകീർത്തിയും സുന്ദരമായ ലോകങ്ങളെ നിറച്ചു; ലക്ഷ്മണനും രാമനും പോലുള്ള പുത്രന്മാരെ അദ്ദേഹം നേടി. രാമനെ വേർപിരിഞ്ഞ്, ക്ഷണികമായ ശരീരം അദ്ദേഹം ത്യജിച്ചു; അപ്പോൾ ആ രാജാവിനായി ദുഃഖിക്കാൻ എന്ത് അവസരമാണുള്ളത്? എന്നാൽ രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എന്നിവർ കാലിൽ പാദുകങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, മുനിവേഷത്തിൽ, കാട്ടിൽ നിന്ന് കാട്ടിലേക്ക് അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു.
ദോഹ 211
अजिन बसन फल असन महि सयन डासि कुस पात।बसि तरु तर नित सहत हिम आतप बरषा बात।।211।।
ajina basana phala asana mahi sayana ḍāsi kusa pāta |basi taru tara nita sahata hima ātapa baraṣā bāta ||211||
മാൻതോൽ ധരിച്ച്, പഴങ്ങൾ തിന്ന്, നിലത്ത് ദർഭപ്പുല്ലും ഇലകളും വിരിച്ച് ഉറങ്ങി, മരങ്ങൾക്ക് താഴെ വസിച്ച്, ദിനേനെ തണുപ്പ്, വെയിൽ, മഴ, കാറ്റ് എന്നിവയെ സഹിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
ചൗപായി 212.1-4
एहि दुख दाहँ दहइ दिन छाती।भूख न बासर नीद न राती।।
एहि कुरोग कर औषधु नाहीं।सोधेउँ सकल बिस्व मन माहीं।।
मातु कुमत बढ़ई अघ मूला।तेहिं हमार हित कीन्ह बँसूला।।
कलि कुकाठ कर कीन्ह कुजंत्रू।गाड़ि अवधि पढ़ि कठिन कुमंत्रु।।
मोहि लगि यहु कुठाटु तेहिं ठाटा।घालेसि सब जगु बारहबाटा।।
मिटइ कुजोगु राम फिरि आएँ।बसइ अवध नहिं आन उपाएँ।।
भरत बचन सुनि मुनि सुखु पाई।सबहिं कीन्ह बहु भाँति बड़ाई।।
तात करहु जनि सोचु बिसेषी।सब दुखु मिटहि राम पग देखी।।
ehi dukha dāhã dahai dina chātī |bhūkha na bāsara nīda na rātī ||
ehi kuroga kara auṣadhu nāhīṁ |sodheũ sakala bisva mana māhīṁ ||
mātu kumata baṛhaī agha mūlā |tehiṁ hamāra hita kīnha bãsūlā ||
kali kukāṭha kara kīnha kujaṁtrū |gāṛi avadhi paṛhi kaṭhina kumaṁtru ||
mohi lagi yahu kuṭhāṭu tehiṁ ṭhāṭā |ghālesi saba jagu bārahabāṭā ||
miṭai kujogu rāma phiri āẽ |basai avadha nahiṁ āna upāẽ ||
bharata bacana suni muni sukhu pāī |sabahiṁ kīnha bahu bhā̃ti baṛāī ||
tāta karahu jani socu biseṣī |saba dukhu miṭahi rāma paga dekhī ||
ഈ ചുട്ട ദുഃഖം എന്റെ നെഞ്ചിനെ പകലും രാത്രിയും ചുടുന്നു; പകലിൽ വിശപ്പില്ല, രാത്രിയിൽ ഉറക്കമില്ല. ഈ ദുഷ്ട രോഗത്തിന് മരുന്നില്ല; എന്റെ മനസ്സിൽ ലോകം മുഴുവൻ ഞാൻ അന്വേഷിച്ചു. എന്റെ അമ്മയുടെ ദുഷ്ട ഉപദേശം, പാപത്തിന്റെ വേര്, ആശാരിയായി; അവൾ എന്റെ നന്മയെ കത്തിയാക്കി മാറ്റി. കലിയുഗത്തിന്റെ ദുഷ്ട മരത്തിൽ നിന്ന് അവൾ ഒരു ദുഷ്ട യന്ത്രം ഉണ്ടാക്കി, വനവാസത്തിന്റെ കഠിന മന്ത്രം ചൊല്ലി അത് ഭൂമിയിൽ കുഴിച്ചിട്ടു. എനിക്കായി അവൾ ഈ ദുഷ്ട തന്ത്രം തയ്യാറാക്കി, ലോകം മുഴുവൻ നശിപ്പിച്ചു ശൂന്യമാക്കി. രാമൻ തിരികെ വന്ന് അയോധ്യയിൽ വാസം ചെയ്യുമ്പോൾ ഈ ദുഷ്ട യോഗം മാറും; മറ്റ് ഉപായമില്ല. ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് മുനി സന്തോഷിച്ചു, എല്ലാവരും അവനെ പലതരത്തിൽ പ്രശംസിച്ചു. "പിതാവേ, അധികമായി ദുഃഖിക്കരുത്; രാമന്റെ പാദം കണ്ടാൽ എല്ലാ ദുഃഖവും മാറും."
ദോഹ 212
करि प्रबोध मुनिबर कहेउ अतिथि पेमप्रिय होहु।कंद मूल फल फूल हम देहिं लेहु करि छोहु।।212।।
kari prabodha munibara kaheu atithi pemapriya hohu |kaṁda mūla phala phūla hama dehiṁ lehu kari chohu ||212||
ഭരതന് ആശ്വാസം നൽകി, മുനിശ്രേഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: സ്നേഹത്താൽ നമുക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവനേ, നമ്മുടെ അതിഥിയായിരിക്കുക. കിഴങ്ങുകൾ, വേരുകൾ, കനികൾ, പൂക്കൾ എന്നിവ നാം തരുന്നു; കരുണിച്ച് സ്വീകരിക്കുക.
ചൗപായി 213.1-4
सुनि मुनि बचन भरत हिंय सोचू।भयउ कुअवसर कठिन सँकोचू।।
जानि गरुइ गुर गिरा बहोरी।चरन बंदि बोले कर जोरी।।
सिर धरि आयसु करिअ तुम्हारा।परम धरम यहु नाथ हमारा।।
भरत बचन मुनिबर मन भाए।सुचि सेवक सिष निकट बोलाए।।
चाहिए कीन्ह भरत पहुनाई।कंद मूल फल आनहु जाई।।
भलेहीं नाथ कहि तिन्ह सिर नाए।प्रमुदित निज निज काज सिधाए।।
मुनिहि सोच पाहुन बड़ नेवता।तसि पूजा चाहिअ जस देवता।।
सुनि रिधि सिधि अनिमादिक आई।आयसु होइ सो करहिं गोसाई।।
suni muni bacana bharata hiṁya socū |bhayau kuavasara kaṭhina sãkocū ||
jāni garui gura girā bahorī |carana baṁdi bole kara jorī ||
sira dhari āyasu karia tumhārā |parama dharama yahu nātha hamārā ||
bharata bacana munibara mana bhāe |suci sevaka siṣa nikaṭa bolāe ||
cāhie kīnha bharata pahunāī |kaṁda mūla phala ānahu jāī ||
bhalehīṁ nātha kahi tinha sira nāe |pramudita nija nija kāja sidhāe ||
munihi soca pāhuna baṛa nevatā |tasi pūjā cāhia jasa devatā ||
suni ridhi sidhi animādika āī |āyasu hoi so karahiṁ gosāī ||
മുനിവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഭരതന്റെ ഹൃദയം വിഷമത്താൽ നിറഞ്ഞു; അതൊരു അകാലമായിരുന്നു, അവന് കഠിനമായ സങ്കോചം തോന്നി. പിന്നീട്, ഗുരുവിന്റെ വാക്ക് ഭാരമുള്ളതാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ വണങ്ങി, കൈകൾ കൂപ്പി സംസാരിച്ചു. "താങ്കളുടെ കല്പന തലയിൽ ചൂടി ഞാൻ ചെയ്യും; ഇതാണ്, എന്റെ നാഥാ, നമ്മുടെ ഉത്തമ ധർമ്മം." ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ മഹാമുനിയുടെ മനസ്സിന് ഇഷ്ടമായി, തന്റെ ശുദ്ധമായ സേവകരെയും ശിഷ്യരെയും അടുത്തേക്ക് വിളിച്ചു. "ഭരതന് യോഗ്യമായ അതിഥിസത്കാരം നൽകണം; പോയി വേരുകളും കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും കൊണ്ടുവാ." "ശരി, നാഥാ" എന്ന് പറഞ്ഞ്, അവർ തല കുനിച്ച്, സന്തോഷത്തോടെ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ കടമകൾക്ക് പോയി. മുനി ചിന്തിച്ചു: "ഞാൻ ഒരു വലിയ അതിഥിയെ ക്ഷണിച്ചിരിക്കുന്നു, അവനെ ദേവനെപ്പോലെ ആദരിക്കണം." ഇത് കേട്ട്, രിദ്ധി, സിദ്ധി, അനിമ മുതലായ ശക്തികൾ വന്ന്, "സ്വാമീ, താങ്കൾ എന്ത് കല്പന നൽകുന്നോ അത് ഞങ്ങൾ ചെയ്യും" എന്ന് പറഞ്ഞു.
ദോഹ 213
राम बिरह ब्याकुल भरतु सानुज सहित समाज।पहुनाई करि हरहु श्रम कहा मुदित मुनिराज।।213।।
rāma biraha byākula bharatu sānuja sahita samāja |pahunāī kari harahu śrama kahā mudita munirāja ||213||
രാമനിൽ നിന്നുള്ള വിയോഗം കൊണ്ട് വ്യാകുലനായ ഭരതൻ, അനുജനോടൊപ്പം തന്റെ സമൂഹത്തോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. മുനിരാജൻ ആനന്ദത്തോടെ പറഞ്ഞു, ഇവരെ അതിഥികളായി സത്കരിച്ച് അവരുടെ ക്ഷീണം മാറ്റുക.
ചൗപായി 214.1-4
रिधि सिधि सिर धरि मुनिबर बानी।बड़भागिनि आपुहि अनुमानी।।
कहहिं परसपर सिधि समुदाई।अतुलित अतिथि राम लघु भाई।।
मुनि पद बंदि करिअ सोइ आजू।होइ सुखी सब राज समाजू।।
अस कहि रचेउ रुचिर गृह नाना।जेहि बिलोकि बिलखाहिं बिमाना।।
भोग बिभूति भूरि भरि राखे।देखत जिन्हहि अमर अभिलाषे।।
दासीं दास साजु सब लीन्हें।जोगवत रहहिं मनहि मनु दीन्हें।।
सब समाजु सजि सिधि पल माहीं।जे सुख सुरपुर सपनेहुँ नाहीं।।
प्रथमहिं बास दिए सब केही।सुंदर सुखद जथा रुचि जेही।।
ridhi sidhi sira dhari munibara bānī |baṛabhāgini āpuhi anumānī ||
kahahiṁ parasapara sidhi samudāī |atulita atithi rāma laghu bhāī ||
muni pada baṁdi karia soi ājū |hoi sukhī saba rāja samājū ||
asa kahi raceu rucira gṛha nānā |jehi biloki bilakhāhiṁ bimānā ||
bhoga bibhūti bhūri bhari rākhe |dekhata jinhahi amara abhilāṣe ||
dāsīṁ dāsa sāju saba līnheṁ |jogavata rahahiṁ manahi manu dīnheṁ ||
saba samāju saji sidhi pala māhīṁ |je sukha surapura sapanehũ nāhīṁ ||
prathamahiṁ bāsa die saba kehī |suṁdara sukhada jathā ruci jehī ||
രിദ്ധിയും സിദ്ധിയും, മഹർഷിയുടെ വാക്കുകൾ തലയിൽ വെച്ച്, താങ്ങൾ തന്നെ ഏറ്റവും ഭാഗ്യവാന്മാരാണെന്ന് കരുതി. സിദ്ധിമാരുടെ കൂട്ടായ്മ പരസ്പരം പറഞ്ഞു: "രാമന്റെ അനുജൻ അതുലീയമായ അതിഥി." "മഹർഷിയുടെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദിച്ച്, ഇന്ന് അത് ചെയ്യാം, അതുകൊണ്ട് മുഴുവൻ രാജസമാജവും സുഖിയാകും." അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അവർ പല സുന്ദരമായ വീടുകൾ നിർമ്മിച്ചു, അവ കണ്ട് ദേവന്മാരുടെ വിമാനങ്ങൾ ലജ്ജിച്ചു. അവയെ ഹേരളമായ ഭോഗങ്ങളും ഐശ്വര്യങ്ങളും നിറച്ചു വെച്ചു, അവ കണ്ട് അമരന്മാർക്ക് പോലും ആഗ്രഹം തോന്നി. ദാസിമാരും ദാസന്മാരും എല്ലാ സാമഗ്രികളുമായി സജ്ജരായി, തങ്ങളുടെ മനസ്സ് മുഴുവൻ സമർപ്പിച്ച് സേവനം ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. ഒരു നിമിഷത്തിൽ സിദ്ധിമാർ മുഴുവൻ സമാജത്തിനും സുഖങ്ങൾ ഒരുക്കി, അവ ദേവലോകത്തിൽ പോലും സ്വപ്നത്തിലും ഇല്ലാത്തവ. ആദ്യം അവർ എല്ലാവർക്കും താമസം നൽകി, സുന്ദരമായവയും സുഖം നൽകുന്നവയും, ഓരോരുത്തരുടെ ഇഷ്ടാനുസാരം.
ദോഹ 214
बहुरि सपरिजन भरत कहुँ रिषि अस आयसु दीन्ह।बिधि बिसमय दायकु बिभव मुनिबर तपबल कीन्ह।।214।।
bahuri saparijana bharata kahũ riṣi asa āyasu dīnha |bidhi bisamaya dāyaku bibhava munibara tapabala kīnha ||214||
വീണ്ടും ഭരതനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരിവാരവും താമസിച്ച് ആതിഥ്യം സ്വീകരിക്കണം എന്ന് മുനി കല്പന നൽകി. തപസ്സിന്റെ ബലത്താൽ ആ മഹാമുനി, ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലും അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്ന വൈഭവം സൃഷ്ടിച്ചു.
ചൗപായി 215.1-4
मुनि प्रभाउ जब भरत बिलोका।सब लघु लगे लोकपति लोका।।
सुख समाजु नहिं जाइ बखानी।देखत बिरति बिसारहीं ग्यानी।।
आसन सयन सुबसन बिताना।बन बाटिका बिहग मृग नाना।।
सुरभि फूल फल अमिअ समाना।बिमल जलासय बिबिध बिधाना।।
असन पान सुच अमिअ अमी से।देखि लोग सकुचात जमी से।।
सुर सुरभी सुरतरु सबही कें।लखि अभिलाषु सुरेस सची कें।।
रितु बसंत बह त्रिबिध बयारी।सब कहँ सुलभ पदारथ चारी।।
स्रक चंदन बनितादिक भोगा।देखि हरष बिसमय बस लोगा।।
muni prabhāu jaba bharata bilokā |saba laghu lage lokapati lokā ||
sukha samāju nahiṁ jāi bakhānī |dekhata birati bisārahīṁ gyānī ||
āsana sayana subasana bitānā |bana bāṭikā bihaga mṛga nānā ||
surabhi phūla phala amia samānā |bimala jalāsaya bibidha bidhānā ||
asana pāna suca amia amī se |dekhi loga sakucāta jamī se ||
sura surabhī surataru sabahī keṁ |lakhi abhilāṣu suresa sacī keṁ ||
ritu basaṁta baha tribidha bayārī |saba kahã sulabha padāratha cārī ||
sraka caṁdana banitādika bhogā |dekhi haraṣa bisamaya basa logā ||
ഭരതൻ മുനിയുടെ പ്രഭാവം കണ്ടപ്പോൾ, ലോകപതികളുടെ എല്ലാ ലോകങ്ങളും അവന് ചെറിയതായി തോന്നി. സുഖങ്ങളുടെ സമൂഹം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; അത് കണ്ട് ജ്ഞാനികൾ പോലും വൈരാഗ്യം മറന്നു. ആസനങ്ങൾ, ശയനങ്ങൾ, സുന്ദര വസ്ത്രങ്ങൾ, വിതാനങ്ങൾ, കാടുകൾ, തോട്ടങ്ങൾ, പലവക പക്ഷികൾ, മൃഗങ്ങൾ എന്നിവ ഉണ്ടായിരുന്നു. സുഗന്ധ പുഷ്പങ്ങൾ, അമൃതം പോലെ ഫലങ്ങൾ, പലവിധ വിന്യാസത്തിൽ സ്വച്ഛ സരോവരങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ആഹാരവും പാനീയവും പവിത്രമായിരുന്നു, അമൃതം പോലെയിരുന്നു; അവ കണ്ട് ജനങ്ങൾ ഇന്ദ്രിയ നിഗ്രഹം ചെയ്യുന്ന തപസ്വികളെപ്പോലെ ലജ്ജിച്ച് പിന്മാറി. എല്ലാവർക്കും കാമധേനുവും കൽപ്പവൃക്ഷവും ഉണ്ടായിരുന്നു; അവ കണ്ട് ഇന്ദ്രനും ശചീയും അഭിലാഷം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. വസന്ത ഋതുവായിരുന്നു, മൂന്നു വിധം കാറ്റ് വീശി, നാല് പുരുഷാർത്ഥങ്ങളും എല്ലാവർക്കും എളുപായി ലഭിച്ചു. മാലകൾ, ചന്ദനം, സ്ത്രീകൾ തുടങ്ങിയ ഭോഗങ്ങൾ കണ്ട് ജനങ്ങൾ ആനന്ദത്തിലും വിസ്മയത്തിലും ആഴ്ന്നു.
ദോഹ 215
संपत चकई भरतु चक मुनि आयस खेलवार।तेहि निसि आश्रम पिंजराँ राखे भा भिनुसार।।215।।
saṁpata cakaī bharatu caka muni āyasa khelavāra |tehi nisi āśrama piṁjarā̃ rākhe bhā bhinusāra ||215||
ലൗകിക പ്രതാപം പെൺ ചക്വി പക്ഷിയായും ഭരതൻ ആൺ ചക്വാ പക്ഷിയായും മുനിവിന്റെ കല്പന അവയുമായി കളിക്കുന്ന വേടനായും ആയിരുന്നു. ആ രാത്രിയിൽ അവൻ അവയെ ആശ്രമത്തിലെ കൂട്ടിൽ അടച്ചുവെച്ചു, പ്രഭാതം വരെ.
ചൗപായി 216.1-4
कीन्ह निमज्जनु तीरथराजा।नाइ मुनिहि सिरु सहित समाजा।।
रिषि आयसु असीस सिर राखी।करि दंडवत बिनय बहु भाषी।।
पथ गति कुसल साथ सब लीन्हे।चले चित्रकूटहिं चितु दीन्हें।।
रामसखा कर दीन्हें लागू।चलत देह धरि जनु अनुरागू।।
नहिं पद त्रान सीस नहिं छाया।पेमु नेमु ब्रतु धरमु अमाया।।
लखन राम सिय पंथ कहानी।पूँछत सखहि कहत मृदु बानी।।
राम बास थल बिटप बिलोकें।उर अनुराग रहत नहिं रोकैं।।
दैखि दसा सुर बरिसहिं फूला।भइ मृदु महि मगु मंगल मूला।।
kīnha nimajjanu tīratharājā |nāi munihi siru sahita samājā ||
riṣi āyasu asīsa sira rākhī |kari daṁḍavata binaya bahu bhāṣī ||
patha gati kusala sātha saba līnhe |cale citrakūṭahiṁ citu dīnheṁ ||
rāmasakhā kara dīnheṁ lāgū |calata deha dhari janu anurāgū ||
nahiṁ pada trāna sīsa nahiṁ chāyā |pemu nemu bratu dharamu amāyā ||
lakhana rāma siya paṁtha kahānī |pū̃chata sakhahi kahata mṛdu bānī ||
rāma bāsa thala biṭapa bilokeṁ |ura anurāga rahata nahiṁ rokaiṁ ||
daikhi dasā sura barisahiṁ phūlā |bhai mṛdu mahi magu maṁgala mūlā ||
ഭരതൻ തീർത്ഥരാജാവായ പ്രയാഗയിൽ സ്നാനം ചെയ്തു; തന്റെ സമാജത്തോടൊപ്പം മുനിയ്ക്ക് ശിരസ്സ് വന്ദിച്ചു. മുനിയുടെ ആജ്ഞയും ആശീർവാദവും ശിരസ്സിൽ വെച്ചു, ദണ്ഡവത്ത് പ്രണാമം ചെയ്തു, പല വിനയപൂർവ്വമായ പ്രാർത്ഥനകൾ നടത്തി. വഴി അറിയുന്ന മാർഗ്ഗദർശകരെല്ലാവരെയും തന്നോടൊപ്പം കൂട്ടി, ചിത്രകൂടത്തിലേക്ക് മനസ്സ് ലഗ്നിച്ചു പുറപ്പെട്ടു. രാമന്റെ സുഹൃത്തിന്റെ കൈ പിടിച്ചു നടന്നു; നടക്കുമ്പോൾ അനുരാഗം തന്നെ ശരീരം ധരിച്ചതുപോലെ തോന്നി. അവന്റെ പാദങ്ങൾക്ക് ചെരുപ്പില്ല, ശിരസ്സിന് തണൽ ഇല്ല; അവന്റെ സ്നേഹം, നിയമം, വ്രതം, ധർമ്മം എന്നിവ വഞ്ചനയില്ലാത്തവ. ലക്ഷ്മണൻ, രാമൻ, സീത എന്നിവരുടെ പ്രയാണകഥ തന്റെ സുഹൃത്തിനോട് ചോദിച്ചു; സുഹൃത്ത് മൃദുവായ വാക്കുകളാൽ പറഞ്ഞു. രാമൻ താമസിച്ച സ്ഥലത്തെ മരങ്ങളെ കണ്ടു; അവന്റെ ഹൃദയത്തിലെ അനുരാഗം തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അവന്റെ അവസ്ഥ കണ്ട് ദേവന്മാർ പുഷ്പങ്ങൾ പെയ്യിച്ചു; ഭൂമി മൃദുവായി, വഴി മംഗളത്തിന്റെ മൂലമായി.
ദോഹ 216
किएँ जाहिं छाया जलद सुखद बहइ बर बात।तस मगु भयउ न राम कहँ जस भा भरतहि जात।।216।।
kiẽ jāhiṁ chāyā jalada sukhada bahai bara bāta |tasa magu bhayau na rāma kahã jasa bhā bharatahi jāta ||216||
മേഘങ്ങൾ തണൽ നൽകി കൂടെ പോയി, സുഖദായകമായ മൃദുവായ കാറ്റ് വീശി. ഭരതൻ പോകുമ്പോൾ ആ വഴി അത്രയും കൃപ കാണിച്ചു, രാമന് അത്രയും കൃപ കാണിച്ചില്ല.
ചൗപായി 217.1-4
जड़ चेतन मग जीव घनेरे।जे चितए प्रभु जिन्ह प्रभु हेरे।।
ते सब भए परम पद जोगू।भरत दरस मेटा भव रोगू।।
यह बड़ि बात भरत कइ नाहीं।सुमिरत जिनहि रामु मन माहीं।।
बारक राम कहत जग जेऊ।होत तरन तारन नर तेऊ।।
भरतु राम प्रिय पुनि लघु भ्राता।कस न होइ मगु मंगलदाता।।
सिद्ध साधु मुनिबर अस कहहीं।भरतहि निरखि हरषु हियँ लहहीं।।
देखि प्रभाउ सुरेसहि सोचू।जगु भल भलेहि पोच कहुँ पोचू।।
गुर सन कहेउ करिअ प्रभु सोई।रामहि भरतहि भेंट न होई।।
jaṛa cetana maga jīva ghanere |je citae prabhu jinha prabhu here ||
te saba bhae parama pada jogū |bharata darasa meṭā bhava rogū ||
yaha baṛi bāta bharata kai nāhīṁ |sumirata jinahi rāmu mana māhīṁ ||
bāraka rāma kahata jaga jeū |hota tarana tārana nara teū ||
bharatu rāma priya puni laghu bhrātā |kasa na hoi magu maṁgaladātā ||
siddha sādhu munibara asa kahahīṁ |bharatahi nirakhi haraṣu hiyã lahahīṁ ||
dekhi prabhāu suresahi socū |jagu bhala bhalehi poca kahũ pocū ||
gura sana kaheu karia prabhu soī |rāmahi bharatahi bheṁṭa na hoī ||
വഴിയിൽ എണ്ണമറ്റ ജീവികൾ, ചേതനമുള്ളതും ഇല്ലാത്തതുമായ, പ്രഭു ആരെ നോക്കിയോ അവരും, ആര് പ്രഭുവിനെ നോക്കിയോ അവരും ഉണ്ടായിരുന്നു. അവർ എല്ലാവരും പരമപദത്തിന് യോഗ്യരായി, ഭരതന്റെ ദർശനം അവരുടെ സംസാര രോഗത്തെ മാറ്റി. ഇത് ഭരതന് വലിയ കാര്യമല്ല, രാമൻ തന്റെ മനസ്സിൽ അവനെ സ്മരിക്കുന്നു. ലോകത്ത് രാമന്റെ നാമം ഒരിക്കലെങ്കിലും ഉച്ചരിക്കുന്നവർ തരികയും, മറ്റുള്ളവരെ തരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുവാൻ ശേഷിയുള്ളവരാകുന്നു. ഭരതൻ രാമന് പ്രിയപ്പെട്ടവനാണ്, കൂടാതെ അവന്റെ അനുജനുമാണ്; എങ്കിൽ വഴി മംഗളം നൽകുന്നതാകാതിരിക്കേലോ? സിദ്ധന്മാരും സാധുക്കളും മുനിവരന്മാരും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു, ഭരതനെ കണ്ട് തങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു. ഭരതന്റെ ശക്തി കണ്ട്, ദേവന്മാരുടെ തലവനായ ഇന്ദ്രൻ വ്യാകുലനായി, ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചു: ലോകത്ത് നല്ലവർക്ക് നല്ലവരിൽ നന്മ ലഭിക്കുന്നു, ചീത്തവർക്ക് ചീത്തവരിൽ ചീത്ത ലഭിക്കുന്നു. തന്റെ ഗുരുവിനോട് പറഞ്ഞു, ഗുരോ, രാമനും ഭരതനും കൂടിക്കാഴ്ച നടക്കാതിരിക്കാൻ എന്തെങ്കിലും ചെയ്യണം.
ദോഹ 217
रामु सँकोची प्रेम बस भरत सपेम पयोधि।बनी बात बेगरन चहति करिअ जतनु छलु सोधि।।217।।
rāmu sãkocī prema basa bharata sapema payodhi |banī bāta begarana cahati karia jatanu chalu sodhi ||217||
രാമൻ സ്നേഹത്തിന്റെ വശത്തായി ലജ്ജാശീലനാണ്, ഭരതൻ സ്നേഹത്തിന്റെ മഹാസമുദ്രം. നന്നായി ഏർപ്പെട്ട കാര്യം കേടാകുവാൻ പോകുന്നു; കുറച്ച് ശ്രമം ചെയ്യണം, ചില തന്ത്രങ്ങളും ആലോചിക്കണം.
ചൗപായി 218.1-4
बचन सुनत सुरगुरु मुसकाने।सहसनयन बिनु लोचन जाने।।
मायापति सेवक सन माया।करइ त उलटि परइ सुरराया।।
तब किछु कीन्ह राम रुख जानी।अब कुचालि करि होइहि हानी।।
सुनु सुरेस रघुनाथ सुभाऊ।निज अपराध रिसाहिं न काऊ।।
जो अपराधु भगत कर करई।राम रोष पावक सो जरई।।
लोकहुँ बेद बिदित इतिहासा।यह महिमा जानहिं दुरबासा।।
भरत सरिस को राम सनेही।जगु जप राम रामु जप जेही।।
bacana sunata suraguru musakāne |sahasanayana binu locana jāne ||
māyāpati sevaka sana māyā |karai ta ulaṭi parai surarāyā ||
taba kichu kīnha rāma rukha jānī |aba kucāli kari hoihi hānī ||
sunu suresa raghunātha subhāū |nija aparādha risāhiṁ na kāū ||
jo aparādhu bhagata kara karaī |rāma roṣa pāvaka so jaraī ||
lokahũ beda bidita itihāsā |yaha mahimā jānahiṁ durabāsā ||
bharata sarisa ko rāma sanehī |jagu japa rāma rāmu japa jehī ||
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ദേവന്മാരുടെ ഗുരു പുഞ്ചിരിച്ചു, കാരണം ആയിരം കണ്ണുകളുള്ള ഇന്ദ്രൻ കണ്ണുകൾ കൂടാതെ ഇരിക്കുന്നത് മനസ്സിലാക്കി. മായയുടെ യജമാനന്റെ ദാസന് നേരെ ഒരാൾ മായ ചെയ്താൽ, ദേവന്മാരുടെ രാജാ, അത് തിരികെ തന്നിൽ തന്നെ വീഴുന്നു. അന്ന് രാമന്റെ ഉദ്ദേശ്യം അറിഞ്ഞ് ഞാൻ എന്തോ ചെയ്തു; ഇപ്പോൾ നീ ദുഷ്ടലീല ചെയ്താൽ, നഷ്ടം മാത്രമേ വരൂ. കേൾക്കുക, ദേവന്മാരുടെ തലവനേ: രഘുനാഥന്റെ സ്വഭാവം എന്തെന്നാൽ, തനിക്ക് ചെയ്ത തെറ്റിന് അവൻ ഒരിക്കലും കോപിക്കുകയില്ല. എന്നാൽ തന്റെ ഭക്തന് ദോഷം ചെയ്യുന്നവൻ, രാമന്റെ കോപാഗ്നിയിൽ എരിഞ്ഞു പോകുന്നു. ഈ ഇതിഹാസം ലോകത്തിലും വേദങ്ങളിലും നന്നായി അറിയപ്പെടുന്നതാണ്; ദുർവ്വാസൻ ഈ മഹിമ നന്നായി അറിയുന്നു. ഭരതനെപ്പോലെ രാമന് പ്രിയപ്പെട്ടവൻ ആര്? ലോകം രാമന്റെ നാമം ജപിക്കുന്നു, രാമൻ ഭരതന്റെ നാമം ജപിക്കുന്നു.
ദോഹ 218
मनहुँ न आनिअ अमरपति रघुबर भगत अकाजु।अजसु लोक परलोक दुख दिन दिन सोक समाजु।।218।।
manahũ na ānia amarapati raghubara bhagata akāju |ajasu loka paraloka dukha dina dina soka samāju ||218||
അമരന്മാരുടെ നാഥനേ, രഘുവംശത്തിലെ ഉത്തമനായ രാമന്റെ ഭക്തന് ദോഷം ചെയ്യുവാനുള്ള ചിന്ത പോലും നിന്റെ മനസ്സിൽ വരാതിരിക്കട്ടെ. അത് ഈ ലോകത്ത് അപകീർത്തിയും, പരലോകത്ത് ദുഃഖവും, ദിനംതോറും ദുഃഖങ്ങളുടെ സമൂഹത്തെയും തരും.
ചൗപായി 219.1-4
सुनु सुरेस उपदेसु हमारा।रामहि सेवकु परम पिआरा।।
मानत सुखु सेवक सेवकाई।सेवक बैर बैरु अधिकाई।।
जद्यपि सम नहिं राग न रोषू।गहहिं न पाप पूनु गुन दोषू।।
करम प्रधान बिस्व करि राखा।जो जस करइ सो तस फलु चाखा।।
तदपि करहिं सम बिषम बिहारा।भगत अभगत हृदय अनुसारा।।
अगुन अलेप अमान एकरस।रामु सगुन भए भगत पेम बस।।
राम सदा सेवक रुचि राखी।बेद पुरान साधु सुर साखी।।
अस जियँ जानि तजहु कुटिलाई।करहु भरत पद प्रीति सुहाई।।
sunu suresa upadesu hamārā |rāmahi sevaku parama piārā ||
mānata sukhu sevaka sevakāī |sevaka baira bairu adhikāī ||
jadyapi sama nahiṁ rāga na roṣū |gahahiṁ na pāpa pūnu guna doṣū ||
karama pradhāna bisva kari rākhā |jo jasa karai so tasa phalu cākhā ||
tadapi karahiṁ sama biṣama bihārā |bhagata abhagata hṛdaya anusārā ||
aguna alepa amāna ekarasa |rāmu saguna bhae bhagata pema basa ||
rāma sadā sevaka ruci rākhī |beda purāna sādhu sura sākhī ||
asa jiyã jāni tajahu kuṭilāī |karahu bharata pada prīti suhāī ||
കേൾക്കുക, ദേവന്മാരുടെ നാഥാ, എന്റെ ഉപദേശം: രാമന് അവന്റെ സേവകൻ അത്യന്തം പ്രിയപ്പെട്ടവനാണ്. സേവകന്റെ സേവനയിൽ അദ്ദേഹം ആനന്ദിക്കുന്നു, സേവകനോടുള്ള വൈരം അദ്ദേഹത്തോടുള്ള ഏറ്റവും വലിയ വൈരമാണ്. എങ്കിലും അദ്ദേഹം പക്ഷപാതരഹിതൻ, പ്രേമമോ കോപമോ ഇല്ലാത്തവൻ, പാപമോ പുണ്യമോ, ഗുണമോ ദോഷമോ ഏറ്റെടുക്കാത്തവൻ, ഈ ലോകത്ത് കർമ്മത്തെ പ്രധാനമാക്കി വെച്ചു: ആർ എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നോ അങ്ങനെ ഫലം അനുഭവിക്കുന്നു. എങ്കിലും ഭക്തർ അഭക്തർ ഹൃദയങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് സമമായും വിഷമമായും പെരുമാറുന്നു. ഗുണരഹിത, നിർമ്മല, മാനരഹിത, ഏകരസനായ രാമൻ, ഭക്തരുടെ പ്രേമത്താൽ വശീകരിക്കപ്പെട്ട് സഗുണ രൂപം കൈക്കൊണ്ടു. രാമൻ എപ്പോഴും സേവകരുടെ ഇഷ്ടം കാത്തു; വേദങ്ങൾ, പുരാണങ്ങൾ, സാധുക്കൾ, ദേവന്മാർ ഇതിന് സാക്ഷികളാണ്. ഇങ്ങനെ ഹൃദയത്തിൽ അറിഞ്ഞ്, നിന്റെ കുടിലത്വം ഉപേക്ഷിക്കുക, ഭരതന്റെ പാദങ്ങളോട് സുന്ദരമായ പ്രേമം വളർത്തുക.
ദോഹ 219
राम भगत परहित निरत पर दुख दुखी दयाल।भगत सिरोमनि भरत तें जनि डरपहु सुरपाल।।219।।
rāma bhagata parahita nirata para dukha dukhī dayāla |bhagata siromani bharata teṁ jani ḍarapahu surapāla ||219||
രാമന്റെ ഭക്തർ മറ്റുള്ളവരുടെ ഹിതത്തിൽ നിരതരാണ്, മറ്റുള്ളവരുടെ ദുഃഖത്താൽ ദുഃഖിക്കുന്നവരാണ്, ദയാലുക്കളാണ്. ദേവന്മാരുടെ രാജാവേ, ഭരതനെ ഭയപ്പെടരുത്, അവൻ ഭക്തരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ.
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता में यह अंश ‘भरत-भक्ति’ का स्मरण कराता है: निष्काम सेवा, गुरु-वचन-पालन, और भक्त-अपराध से बचने की शिक्षा देता है। इसके पाठ से ‘विरह’ शोक न रहकर साधना बनता है, तथा ‘भव-रोग’ (अहं/आसक्ति) शान्त होता है—विशेषतः ‘राम भगत परहित निरत’ वाले सिद्धान्त का संस्कार दृढ़ होता है।
इस प्रसंग में प्रचलित समपुट/पुनरावृत्ति-रूप से ‘राम’ नाम-जप (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘राम-भरत-मिलाप’ की कामना हेतु ‘श्रीरामचन्द्र कृपालु भजु मन’ का पाठ कई परम्पराओं में जोड़ा जाता है; किन्तु निश्चित सार्वदेशिक समपुट-मानक नहीं—स्थानीय मानस-गायन परम्परा के अनुसार भेद मिलता है।
Ask anything about Prakarana 22 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
