Prakarana 22

Verse 429 (चौपाई)

कीरति बिधु तुम्ह कीन्ह अनूपा। जहँ बस राम पेम मृगरूपा।। तात गलानि करहु जियँ जाएँ। डरहु दरिद्रहि पारसु पाएँ।।।। सुनहु भरत हम झूठ न कहहीं। उदासीन तापस बन रहहीं।। सब साधन कर सुफल सुहावा। लखन राम सिय दरसनु पावा।। तेहि फल कर फलु दरस तुम्हारा। सहित पयाग सुभाग हमारा।। भरत धन्य तुम्ह जसु जगु जयऊ। कहि अस पेम मगन पुनि भयऊ।। सुनि मुनि बचन सभासद हरषे। साधु सराहि सुमन सुर बरषे।। धन्य धन्य धुनि गगन पयागा। सुनि सुनि भरतु मगन अनुरागा।।

നീ അതുല്യമായ കീർത്തി നേടിയിരിക്കുന്നു, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, ആ സ്ഥലത്ത് ശ്രീരാമൻ മാൻ രൂപത്തിൽ വസിച്ചിരുന്നു. പ്രിയ പിതാവേ, ദുഃഖം ഹൃദയത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ അനുവദിക്കരുത്; ദാരിദ്ര്യത്തെ ഭയക്കരുത്, കാരണം നീ പാരസക്കല്ല് കണ്ടെത്തിയിരിക്കുന്നു. കേൾക്ക, ഭരതാ: ഞാൻ കള്ളം പറയുന്നില്ല; ഞാൻ വനത്തിൽ ഒരു വിരക്ത തപസ്വിയായി തുടരും. എന്റെ സകല ശ്രമങ്ങളും സുന്ദരമായ ഫലം നൽകി, കാരണം ഞാൻ ലക്ഷ്മണന്റെയും രാമന്റെയും സീതയുടെയും ദർശനം നേടി. ആ ഫലത്തിന്റെ ഫലം നിന്റെ ദർശനമാകുന്നു; പ്രയാഗിനൊപ്പം ഞാൻ ഭാഗ്യവാനും സുഭാഗ്യവാനുമാകുന്നു. ധന്യനാകുന്നു നീ, ഭരതാ; നീ ലോകത്തിന്റെ കീർത്തി ജയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, അദ്ദേഹം വീണ്ടും പ്രേമത്തിൽ ലയിച്ചു. മുനിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് സഭ ആനന്ദിച്ചു; സന്തുക്തർ അദ്ദേഹത്തെ സ്തുതിച്ചു, ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു. ധന്യം, ധന്യം പ്രയാഗിന്റെ വായു; അത് വീണ്ടും വീണ്ടും കേട്ട് ഭരതൻ പ്രേമയിൽ ലയിച്ചു.

Verse 430 (दोहा/सोरठा)

पुलक गात हियँ रामु सिय सजल सरोरुह नैन। करि प्रनामु मुनि मंडलिहि बोले गदगद बैन।।210।।

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരം ആനന്ദരോമാഞ്ചത്താൽ നിറഞ്ഞു, ഹൃദയത്തിൽ രാമനെയും സീതയെയും ധരിച്ചു, താമര പോലുള്ള നേത്രങ്ങൾ കണ്ണുനീരാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു. മുനിമാരുടെ സഭയ്ക്ക് നമസ്കാരം ചെയ്തുകൊണ്ട്, അദ്ദേഹം ഭാവുകത്വം നിറഞ്ഞ ശബ്ദത്തിൽ സംസാരിച്ചു.

Verse 431 (चौपाई)

मुनि समाजु अरु तीरथराजू। साँचिहुँ सपथ अघाइ अकाजू।। एहिं थल जौं किछु कहिअ बनाई। एहि सम अधिक न अघ अधमाई।। तुम्ह सर्बग्य कहउँ सतिभाऊ। उर अंतरजामी रघुराऊ।। मोहि न मातु करतब कर सोचू। नहिं दुखु जियँ जगु जानिहि पोचू।। नाहिन डरु बिगरिहि परलोकू। पितहु मरन कर मोहि न सोकू।। सुकृत सुजस भरि भुअन सुहाए। लछिमन राम सरिस सुत पाए।। राम बिरहँ तजि तनु छनभंगू। भूप सोच कर कवन प्रसंगू।। राम लखन सिय बिनु पग पनहीं। करि मुनि बेष फिरहिं बन बनही।।

മുനിമാരുടെ സഭയും തീർത്ഥാധിപതിയും സത്യമായും സത്യം ചെയ്തതുപോലെ തൃപ്തരായി; കൂടുതൽ ചെയ്യാനുള്ള കാര്യങ്ങളൊന്നുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഈ സ്ഥലത്ത് എന്തെങ്കിലും കൂടുതൽ പറയണമെങ്കിൽ, ഇതിലും വലിയ പാപമോ നീചത്വമോ മറ്റൊന്നുമില്ല. നിങ്ങൾ സർവ്വജ്ഞരാണ്; ഞാൻ സത്യസന്ധതയോടെ സംസാരിക്കുന്നു, ഹൃദയം അറിയുന്ന രഘുനാഥൻ ഉള്ളിൽ വസിക്കുന്നു. ഞാൻ എന്റെ മാതാവിന്റെ പ്രവൃത്തിക്കായി ദുഃഖിക്കുന്നതല്ല; ഹൃദയത്തിൽ ദുഃഖമില്ല, കാരണം ലോകം നശ്വരമാണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു. പരലോകം നശിക്കുമെന്ന് ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നില്ല; പിതാവിന്റെ മരണത്തിലും ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നതല്ല. മൂന്ന് ലോകങ്ങളെയും ധർമ്മകീർത്തിയാൽ നിറച്ചുകൊണ്ട്, നിങ്ങൾ രാമനും ലക്ഷ്മണനും തുല്യമായ പുത്രനെ നേടിയിരിക്കുന്നു. വിയോഗത്താൽ പീഡിതനായി രാമൻ ഒരു നിമിഷത്തിൽ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കും; രാജാവ് ദുഃഖിക്കേണ്ട എന്ത് സന്ദർഭമാണുള്ളത്? രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എന്നിവരില്ലാതെ, അവർ മുനിവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ നിന്ന് വനത്തിലേക്ക് അലഞ്ഞുനടക്കുന്നു, കാലിൽ പാദുകകളില്ലാതെ.

Verse 432 (दोहा/सोरठा)

अजिन बसन फल असन महि सयन डासि कुस पात। बसि तरु तर नित सहत हिम आतप बरषा बात।।211।।

മരത്തൊലി വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചു, ഫലങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചു, ഭൂമിയിൽ ഉറങ്ങി, ദർഭാപ്പുല്ലിന്റെ കിടക്ക ഉപയോഗിച്ചു, മരങ്ങൾക്ക് കീഴിൽ വസിച്ചു, അവർ ദിനവും തണുപ്പും ചൂടും മഴയും കാറ്റും സഹിക്കുന്നു.

Verse 433 (चौपाई)

एहि दुख दाहँ दहइ दिन छाती। भूख न बासर नीद न राती।। एहि कुरोग कर औषधु नाहीं। सोधेउँ सकल बिस्व मन माहीं।। मातु कुमत बढ़ई अघ मूला। तेहिं हमार हित कीन्ह बँसूला।। कलि कुकाठ कर कीन्ह कुजंत्रू। गाड़ि अवधि पढ़ि कठिन कुमंत्रु।। मोहि लगि यहु कुठाटु तेहिं ठाटा। घालेसि सब जगु बारहबाटा।। मिटइ कुजोगु राम फिरि आएँ। बसइ अवध नहिं आन उपाएँ।। भरत बचन सुनि मुनि सुखु पाई। सबहिं कीन्ह बहु भाँति बड़ाई।। तात करहु जनि सोचु बिसेषी। सब दुखु मिटहि राम पग देखी।।

ഈ ദഹനമായ ദുഃഖം പകലിൽ എന്റെ നെഞ്ചം ചുട്ടുപഴുപ്പിക്കുന്നു; രാത്രിയിൽ എനിക്ക് വിശപ്പില്ല, ഉറക്കമില്ല. ഈ ഭീകരമായ രോഗത്തിന് ഔഷധമില്ല; ഞാൻ മനസ്സിൽ ലോകം മുഴുവൻ അന്വേഷിച്ചു. എന്റെ മാതാവിന്റെ ദുഷ്ടമായ ഉപദേശം പാപത്തിന്റെ മൂലം വർദ്ധിപ്പിച്ചു; അവർ എന്റെ ക്ഷേമത്തിന്റെ ബോട്ട് നിർമ്മിച്ച് മുക്കിക്കളഞ്ഞു. അവർ ദുഷ്ടമന്ത്രിയുടെ വേഷം കെട്ടി, ക്രൂരമായ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു; അവർ ഒരു കുഴി കുഴിച്ച് കഠിനവും ദുഷ്ടവുമായ മന്ത്രം ജപിച്ചു. എനിക്കായി അവർ ഈ തന്ത്രം ആസൂത്രണം ചെയ്തു; അവർ മുഴുവൻ ലോകത്തെയും ചതുർത്ഥിയിൽ ബലിയർപ്പിക്കും. രാമൻ തിരിച്ചുവരുമ്പോൾ ഈ ദുഷ്ടവിധി അവസാനിക്കും; അദ്ദേഹം അയോധ്യയിൽ വസിക്കും, മറ്റ് പരിഹാരമില്ല. ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് മുനിമാർ ആശ്വാസം കണ്ടെത്തി, അവർ എല്ലാവരും അദ്ദേഹത്തെ പലവിധത്തിൽ പ്രശംസിച്ചു. പിതാവേ, അമിതമായി ദുഃഖിക്കരുത്; രാമന്റെ പാദങ്ങൾ കാണുമ്പോൾ സകല ദുഃഖവും അപ്പോൾ അപ്രത്യക്ഷമാകും.

Verse 434 (दोहा/सोरठा)

करि प्रबोध मुनिबर कहेउ अतिथि पेमप्रिय होहु। कंद मूल फल फूल हम देहिं लेहु करि छोहु।।212।।

ശ്രേഷ്ഠമുനി ആശ്വാസവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു: "ഞങ്ങൾക്ക് സ്നേഹപൂർവ്വമുള്ള അതിഥിയായിരിക്കൂ. ഞങ്ങൾ നിങ്ങൾക്ക് വേരുകൾ, പഴങ്ങൾ, പൂക്കൾ തരും; സ്നേഹത്തോടെ സ്വീകരിക്കൂ."

Verse 435 (चौपाई)

सुनि मुनि बचन भरत हिंय सोचू। भयउ कुअवसर कठिन सँकोचू।। जानि गरुइ गुर गिरा बहोरी। चरन बंदि बोले कर जोरी।। सिर धरि आयसु करिअ तुम्हारा। परम धरम यहु नाथ हमारा।। भरत बचन मुनिबर मन भाए। सुचि सेवक सिष निकट बोलाए।। चाहिए कीन्ह भरत पहुनाई। कंद मूल फल आनहु जाई।। भलेहीं नाथ कहि तिन्ह सिर नाए। प्रमुदित निज निज काज सिधाए।। मुनिहि सोच पाहुन बड़ नेवता। तसि पूजा चाहिअ जस देवता।। सुनि रिधि सिधि अनिमादिक आई। आयसु होइ सो करहिं गोसाई।।

മുനിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഭരതന്റെ ഹൃദയം വ്യാകുലതയാൽ നിറഞ്ഞു; പ്രയാസവും ലജ്ജാജനകവുമായ ഒരു സന്ധി ഉണ്ടായി. ഗുരുവിന്റെ വാക്കുകളുടെ ഭാരം മനസ്സിലാക്കി, അദ്ദേഹം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളിൽ തല കുനിച്ചു കൈകൾ കൂപ്പി സംസാരിച്ചു. "ഞാൻ തലയിൽ നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞ സ്വീകരിക്കുന്നു; ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമധർമ്മം, പ്രഭോ." ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ മഹർഷിയുടെ ഹൃദയത്തെ പ്രീതിപ്പെടുത്തി; അദ്ദേഹം തന്റെ പരിശുദ്ധരായ സേവകരെയും ശിഷ്യരെയും അടുത്ത് വിളിച്ചു. "നിങ്ങൾ ഭരതന് അതിഥിസത്കാരം നടത്തണം; പോയി വേരുകളും പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും കൊണ്ടുവരൂ." അവർ പറഞ്ഞു, "ശരിയാണ്, പ്രഭോ," തല കുനിച്ചു; ആനന്ദത്തോടെ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ കാര്യത്തിന് പോയി. മുനി ചിന്തിച്ചു, "ഭരതൻ മഹാനായ അതിഥിയാണ്; ദേവനെപ്പോലെ അദ്ദേഹത്തെ പൂജിക്കണം." ഇത് കേട്ട് ഋദ്ധി, സിദ്ധി, അനിമ തുടങ്ങിയവർ വന്നു; "പ്രഭോ, നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞ എന്താണോ അത് ഞങ്ങൾ ചെയ്യും."

Verse 436 (दोहा/सोरठा)

राम बिरह ब्याकुल भरतु सानुज सहित समाज। पहुनाई करि हरहु श्रम कहा मुदित मुनिराज।।213।।

രാമനിലുള്ള വിരഹത്താൽ വ്യാകുലനായ ഭരതൻ, സഹോദരന്മാരോടും സഭയോടും കൂടി, അതിഥിസത്കാരച്ചടങ്ങുകൾ നടത്തി അവരുടെ ക്ഷീണം മാറ്റി; മുനിരാജന്റെ ആനന്ദം പറയേണ്ടതില്ല.

Verse 437 (चौपाई)

रिधि सिधि सिर धरि मुनिबर बानी। बड़भागिनि आपुहि अनुमानी।। कहहिं परसपर सिधि समुदाई। अतुलित अतिथि राम लघु भाई।। मुनि पद बंदि करिअ सोइ आजू। होइ सुखी सब राज समाजू।। अस कहि रचेउ रुचिर गृह नाना। जेहि बिलोकि बिलखाहिं बिमाना।। भोग बिभूति भूरि भरि राखे। देखत जिन्हहि अमर अभिलाषे।। दासीं दास साजु सब लीन्हें। जोगवत रहहिं मनहि मनु दीन्हें।। सब समाजु सजि सिधि पल माहीं। जे सुख सुरपुर सपनेहुँ नाहीं।। प्रथमहिं बास दिए सब केही। सुंदर सुखद जथा रुचि जेही।।

ഋദ്ധിയെയും സിദ്ധിയെയും തലയിൽ വെച്ചുകൊണ്ട്, മഹർഷി താൻ തന്നെ സൗഭാഗ്യവാനാണെന്ന് കരുതി. സിദ്ധിമാർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു, "രാമനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇളയ സഹോദരന്മാരും താരതമ്യം ചെയ്യാനാവാത്ത അതിഥികളാണ്." "നമുക്ക് മുനിയുടെ പാദങ്ങളിൽ തല കുനിച്ചു ഇന്ന് ഇത് ചെയ്യാം, അങ്ങനെ മുഴുവൻ രാജകീയ സഭയും സന്തോഷിക്കും." ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, അവർ പല സുന്ദരമായ വാസസ്ഥലങ്ങൾ ഒരുക്കി, അത് കണ്ടാൽ ദേവന്മാരുടെ വിമാനങ്ങൾക്ക് പോലും മങ്ങിപ്പോകും. അവർ സമൃദ്ധമായ ആസ്വാദങ്ങളും ഐശ്വര്യങ്ങളും സൂക്ഷിച്ചു, അമരന്മാർ പോലും കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവ. ദാസീമാരും ദാസന്മാരും എല്ലാ ക്രമീകരണങ്ങളും ചെയ്തു, ഹൃദയം നൽകി ഭക്തിയോടെ നിന്നു. ഒരു നിമിഷത്തിൽ സിദ്ധിമാർ മുഴുവൻ സഭയെയും സൗകര്യങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചു, ദേവനഗരത്തിൽ പോലും ഇല്ലാത്തവ, സ്വപ്നത്തിൽ പോലും ഇല്ലാത്തവ. ആദ്യം അവർ ഓരോരുത്തർക്കും വാസസ്ഥലം നൽകി, സുന്ദരവും സുഖദായകവുമായി, അവരുടെ ഇഷ്ടമനുസരിച്ച്.

Verse 438 (दोहा/सोरठा)

बहुरि सपरिजन भरत कहुँ रिषि अस आयसु दीन्ह। बिधि बिसमय दायकु बिभव मुनिबर तपबल कीन्ह।।214।।

അതിനുശേഷം മഹർഷി, തന്റെ തപസ്സിന്റെ ശക്തികൊണ്ട്, ഭരതനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബന്ധുക്കൾക്കും അത്തരമൊരു ആജ്ഞ നൽകി, ബ്രഹ്മാവിനെത്തന്നെ വിസ്മയത്തിലാഴ്ത്തുന്ന ഐശ്വര്യം സൃഷ്ടിച്ചു.

Verse 439 (चौपाई)

मुनि प्रभाउ जब भरत बिलोका। सब लघु लगे लोकपति लोका।। सुख समाजु नहिं जाइ बखानी। देखत बिरति बिसारहीं ग्यानी।। आसन सयन सुबसन बिताना। बन बाटिका बिहग मृग नाना।। सुरभि फूल फल अमिअ समाना। बिमल जलासय बिबिध बिधाना। असन पान सुच अमिअ अमी से। देखि लोग सकुचात जमी से।। सुर सुरभी सुरतरु सबही कें। लखि अभिलाषु सुरेस सची कें।। रितु बसंत बह त्रिबिध बयारी। सब कहँ सुलभ पदारथ चारी।। स्त्रक चंदन बनितादिक भोगा। देखि हरष बिसमय बस लोगा।।

ഭരതൻ മുനിയുടെ ശക്തി കണ്ടപ്പോൾ, ലോകത്തിലെ എല്ലാ അധിപന്മാരും അദ്ദേഹത്തിന് നിസ്സാരമായി തോന്നി. സഭയുടെ സന്തോഷം വിവരിക്കാൻ സാധിക്കില്ല; ജ്ഞാനികൾ പോലും അത് കണ്ട് തങ്ങളുടെ വൈരാഗ്യം മറന്നു. അവിടെ ആസനങ്ങൾ, പായകൾ, സുന്ദരമായ വസ്ത്രങ്ങൾ, മേല്പുരകൾ; വനങ്ങൾ, ഉദ്യാനങ്ങൾ, പല പക്ഷികളും മാനുകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. സുഗന്ധമുള്ള പൂക്കളും അമൃതതുല്യമായ പഴങ്ങളും; വിവിധ വിധത്തിലുള്ള വ്യവസ്ഥകളോടുകൂടിയ നിർമ്മലമായ ജലാശയങ്ങൾ. ഭക്ഷണവും പാനീയവും, അമൃതംപോലെ പരിശുദ്ധവും മധുരവുമായവ, കണ്ടാൽ മനുഷ്യർ ഭൂമിയോട് ലജ്ജിച്ചു. ദേവന്മാർ, സുരഭികൾ, കല്പവൃക്ഷങ്ങൾ, ഇവയെല്ലാം അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു, ഇന്ദ്രന്റെയും ശചീദേവിയുടെയും ആഗ്രഹങ്ങൾ സാധിച്ചുകൊണ്ട്. വസന്തകാലമായിരുന്നു, മൂന്നുതരം തണുത്ത കാറ്റുകൾ വീശി; ജീവിതത്തിന്റെ നാല് പുരുഷാർത്ഥങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമായിരുന്നു. ചന്ദനത്തിന്റെ മാലകൾ, സ്ത്രീകൾ, മറ്റ് ആസ്വാദങ്ങൾ; അവ കണ്ട് ജനങ്ങൾ ആനന്ദത്താലും വിസ്മയത്താലും നിറഞ്ഞു.

Verse 440 (दोहा/सोरठा)

संपत चकई भरतु चक मुनि आयस खेलवार।। तेहि निसि आश्रम पिंजराँ राखे भा भिनुसार।।215।।

ഭരതന്റെ സമ്പത്ത് ചകോരപ്പക്ഷിയായിരുന്നു, മുനിയുടെ ആജ്ഞ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കളിപ്പാട്ടമായിരുന്നു. ആ രാത്രിയിൽ അദ്ദേഹം ആശ്രമത്തിൽ പിഞ്ജരപോലെ തങ്ങി, വിരഹത്താൽ ദഹിച്ചു.

Verse 441 (चौपाई)

कीन्ह निमज्जनु तीरथराजा। नाइ मुनिहि सिरु सहित समाजा।। रिषि आयसु असीस सिर राखी। करि दंडवत बिनय बहु भाषी।। पथ गति कुसल साथ सब लीन्हे। चले चित्रकूटहिं चितु दीन्हें।। रामसखा कर दीन्हें लागू। चलत देह धरि जनु अनुरागू।। नहिं पद त्रान सीस नहिं छाया। पेमु नेमु ब्रतु धरमु अमाया।। लखन राम सिय पंथ कहानी। पूँछत सखहि कहत मृदु बानी।। राम बास थल बिटप बिलोकें। उर अनुराग रहत नहिं रोकैं।। दैखि दसा सुर बरिसहिं फूला। भइ मृदु महि मगु मंगल मूला।।

അദ്ദേഹം തീർത്ഥരാജാവിൽ സ്നാനം ചെയ്തു, തല കുനിച്ചുകൊണ്ട് മുനിമാരുടെ സഭയിൽ ചേർന്നു. മുനി തന്റെ ആശീർവാദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ തലയിൽ സ്ഥാപിച്ചു; ഭരതൻ പൂർണ്ണമായി ദണ്ഡവത്ത് നമസ്കരിച്ചു പല വിനയപൂർവ്വമായ പ്രാർത്ഥനകൾ പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം വഴിയിൽ എല്ലാവരുടെയും ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിച്ചു, ചിത്രകൂടത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു, ഹൃദയം അതിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചു. അദ്ദേഹം രാമസഖാവിന് ലഗാം നൽകി, പോകുമ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരം പ്രേമത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കുന്നതായി തോന്നി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾക്ക് സംരക്ഷണമില്ല, തലയ്ക്ക് തണൽ ഇല്ല; പ്രേമമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്രതം, നിയമം, ഉപവാസം, കപടമില്ലാത്ത ധർമ്മം. ലക്ഷ്മണൻ, രാമൻ, സീത വനവാസികളോട് പാതയെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു, അവർ മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ മറുപടി നൽകി. രാമൻ വനത്തിലെ മരങ്ങളെയും സ്ഥലങ്ങളെയും നോക്കി; ഹൃദയത്തിലെ പ്രേമം നിലനിന്നു തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അവരുടെ അവസ്ഥ കണ്ട് ദേവന്മാർ പൂക്കൾ വർഷിച്ചു; ഭൂമി മൃദുവായി, വഴി സകല മംഗളത്തിന്റെയും മൂലമായി.

Verse 442 (दोहा/सोरठा)

किएँ जाहिं छाया जलद सुखद बहइ बर बात। तस मगु भयउ न राम कहँ जस भा भरतहि जात।।216।।

അവർ പോയിടത്തെല്ലാം മേഘങ്ങൾ തണൽ നൽകി, സുഖദമായ കാറ്റ് വീശി, നല്ല വാക്കുകൾ വഹിച്ചു. എന്നിരുന്നാലും ആ പാതയിൽ രാമന് അത്രയും മഹത്വമുണ്ടായിരുന്നില്ല, ഭരതന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ യാത്രയിൽ ഉണ്ടായിരുന്നത് പോലെ.

Verse 443 (चौपाई)

जड़ चेतन मग जीव घनेरे। जे चितए प्रभु जिन्ह प्रभु हेरे।। ते सब भए परम पद जोगू। भरत दरस मेटा भव रोगू।। यह बड़ि बात भरत कइ नाहीं। सुमिरत जिनहि रामु मन माहीं।। बारक राम कहत जग जेऊ। होत तरन तारन नर तेऊ।। भरतु राम प्रिय पुनि लघु भ्राता। कस न होइ मगु मंगलदाता।। सिद्ध साधु मुनिबर अस कहहीं। भरतहि निरखि हरषु हियँ लहहीं।। देखि प्रभाउ सुरेसहि सोचू। जगु भल भलेहि पोच कहुँ पोचू।। गुर सन कहेउ करिअ प्रभु सोई। रामहि भरतहि भेंट न होई।।

ജഡവും ചേതനയുമായ അസംഖ്യം ജീവികൾ വഴിയിൽ തിങ്ങിനിറഞ്ഞിരുന്നു; ആരെല്ലാം പ്രഭുവിനെ ചിന്തിച്ചു, ആരെല്ലാം പ്രഭു കൃപയോടെ നോക്കി, അവരെല്ലാം പരമപദം പ്രാപിച്ചു. ഭരതന്റെ ദർശനം ഭവരോഗം ഭേദിച്ചു. ഭരതൻ ചെയ്തത് ചെറിയ കാര്യമല്ലായിരുന്നു; അദ്ദേഹം എപ്പോഴും രാമനെ ഹൃദയത്തിൽ സ്മരിച്ചു. ബാലന്മാർ രാമൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നവൻ, അവൻ മനുഷ്യരുടെ രക്ഷകനാകുന്നു, ലോകത്തിന്റെ താരകൻ. ഭരതൻ രാമന് പ്രിയനായിരുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇളയ സഹോദരനായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വഴി അനുഗ്രഹം നൽകാതിരിക്കോ? സിദ്ധന്മാർ, സാധുക്കൾ, മഹർഷിമാർ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ഭരതനെ കണ്ട് അവർ ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദം കൊള്ളുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശക്തി കണ്ട് ദേവേന്ദ്രൻ പോലും വ്യാകുലനാകുന്നു; ലോകം നല്ലതാണ്, നല്ലതിൽ തന്നെ ചീത്തയുണ്ട്, ചീത്തയെക്കുറിച്ച് പറയാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ. അദ്ദേഹം ഗുരുവിനോട് പറഞ്ഞു, 'പ്രഭു താൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നത് ചെയ്യട്ടെ; എന്നാൽ രാമനും ഭരതനും കൂടിക്കാഴ്ച നടക്കാതെ പോകരുത്.'

Verse 444 (दोहा/सोरठा)

रामु सँकोची प्रेम बस भरत सपेम पयोधि। बनी बात बेगरन चहति करिअ जतनु छलु सोधि।।217।।

രാമൻ സ്വഭാവത്താൽ ലജ്ജാലുവാണ്, പക്ഷേ പ്രേമം അവനെ നയിക്കുന്നു; ഭരതൻ പ്രേമത്തിന്റെ സമുദ്രമാണ്. ഇതിനകം സംഭവിച്ചത് സംഭവിപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം തന്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് സത്യം പരിശോധിക്കട്ടെ.

Verse 445 (चौपाई)

बचन सुनत सुरगुरु मुसकाने। सहसनयन बिनु लोचन जाने।। मायापति सेवक सन माया। करइ त उलटि परइ सुरराया।। तब किछु कीन्ह राम रुख जानी। अब कुचालि करि होइहि हानी।। सुनु सुरेस रघुनाथ सुभाऊ। निज अपराध रिसाहिं न काऊ।। जो अपराधु भगत कर करई। राम रोष पावक सो जरई।। लोकहुँ बेद बिदित इतिहासा। यह महिमा जानहिं दुरबासा।। भरत सरिस को राम सनेही। जगु जप राम रामु जप जेही।।

ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദേവഗുരു പുഞ്ചിരിച്ചു; ആയിരം കണ്ണുകളുണ്ടെങ്കിലും അദ്ദേഹം സ്വയം കാഴ്ചയില്ലാത്തവനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി. മായയുടെ നാഥൻ തന്റെ ദാസനിൽ മായ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അവൻ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ ദേവരാജൻ മറിച്ചിടപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം രാമന്റെ ഉദ്ദേശ്യം കുറച്ച് മനസ്സിലാക്കി; ഇപ്പോൾ വഞ്ചന കാണിച്ചാൽ നഷ്ടമുണ്ടാകും. കേൾക്കൂ, ദേവരാജാവേ: രഘുനാഥൻ സ്വഭാവത്താൽ സൗമ്യനാണ്; ഒരു കുറ്റത്തിനും അവൻ ആരോടും കോപിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ തന്റെ ഭക്തന്റെ നേരെ കുറ്റം ചെയ്യുന്നവൻ രാമകോപാഗ്നിയിൽ ഭസ്മമാകുന്നു. ഈ മഹിമ ലോകത്തും വേദങ്ങളിലും ഇതിഹാസങ്ങളിലും അറിയപ്പെടുന്നു; ദുർവാസസ് ഇത് നന്നായി അറിയുന്നു. ഭരതനെപ്പോലെ രാമന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവൻ ആരുണ്ട്? ലോകം രാമനെ ജപിക്കുന്നു, രാമനും അവന്റെ നാമം ജപിക്കുന്നു.

Verse 446 (दोहा/सोरठा)

मनहुँ न आनिअ अमरपति रघुबर भगत अकाजु। अजसु लोक परलोक दुख दिन दिन सोक समाजु।।218।।

ദേവരാജാവേ, രഘുവരന്റെ ഭക്തനെ വ്യർത്ഥമായി ഇവിടേക്ക് കൊണ്ടുവരരുത്; അത് ഈ ലോകത്തും പരലോകത്തും അപമാനം വരുത്തും, ദിനംപ്രതി ദുഃഖങ്ങളുടെ സമാഹാരമാകും.

Verse 447 (चौपाई)

सुनु सुरेस उपदेसु हमारा। रामहि सेवकु परम पिआरा।। मानत सुखु सेवक सेवकाई। सेवक बैर बैरु अधिकाई।। जद्यपि सम नहिं राग न रोषू। गहहिं न पाप पूनु गुन दोषू।। करम प्रधान बिस्व करि राखा। जो जस करइ सो तस फलु चाखा।। तदपि करहिं सम बिषम बिहारा। भगत अभगत हृदय अनुसारा।। अगुन अलेप अमान एकरस। रामु सगुन भए भगत पेम बस।। राम सदा सेवक रुचि राखी। बेद पुरान साधु सुर साखी।। अस जियँ जानि तजहु कुटिलाई। करहु भरत पद प्रीति सुहाई।।

ദേവരാജാവേ, എന്റെ ഉപദേശം കേൾക്കൂ: രാമൻ തന്റെ ദാസനെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനായി കണക്കാക്കുന്നു. തന്റെ ദാസനെ സേവിക്കുന്നത് അവൻ സന്തോഷമായി കണക്കാക്കുന്നു; എന്നാൽ ദാസന്റെ ശത്രു അധികമായി അവന്റെ ശത്രുവായിത്തീരുന്നു. പ്രേമത്തിലും കോപത്തിലും അവൻ സമനാണെങ്കിലും, പുണ്യമോ പാപമോ, ഗുണമോ ദോഷമോ അവൻ പിടിക്കുന്നില്ല. കർമ്മം പ്രധാനമാക്കി അവൻ ലോകത്തെ നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു: ഒരാൾ എന്തു ചെയ്യുന്നുവോ അതേ ഫലം അവൻ ആസ്വദിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും ദുഷ്ടരോടും സജ്ജനരോടും അവർ ഹൃദയമനുസരിച്ച് ഒരുപോലെ പെരുമാറുന്നു. ഗുണരഹിതൻ, മാലിന്യരഹിതൻ, അളവറ്റവൻ, ഏകനും ഏകരൂപനുമായ രാമൻ ഭക്തപ്രേമത്തിൽ ഗുണങ്ങളോടെ വാസം കൊള്ളുന്നു. രാമൻ എന്നും ദാസനോട് സ്നേഹം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു; വേദങ്ങൾ, പുരാണങ്ങൾ, സാധുക്കൾ, ദേവന്മാർ ഇതിന് സാക്ഷികളാണ്. ഇത് ഹൃദയത്തിൽ മനസ്സിലാക്കി വഞ്ചന ഉപേക്ഷിച്ച് ഭരതന്റെ പാദങ്ങളോട് സുന്ദരമായ പ്രേമം കാണിക്കുക.

Verse 448 (दोहा/सोरठा)

राम भगत परहित निरत पर दुख दुखी दयाल। भगत सिरोमनि भरत तें जनि डरपहु सुरपाल।।219।।

രാമൻ എന്നും ഭക്തന്റെ ക്ഷേമത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു, മറ്റുള്ളവരുടെ ദുഃഖത്തിൽ ദുഃഖിക്കുന്നവനും ദയാലുവുമാണ്. ഭരതൻ ഭക്തശ്രേഷ്ഠനാണ്; ദേവപാലകാ, ഭയപ്പെടരുത്.