Ayodhya KandaPrakarana 2220 Verses

Prakarana 22

यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ और ‘प्रेम-परख’ का द्वार है: राजसुख, नीति, और लोक-लाज के बीच भक्त-हृदय का निर्णय। अयोध्या काण्ड में राम-राज्य की आकांक्षा टूटकर ‘राम-आज्ञा’ के आगे झुकती है; साधक के भीतर ‘अहं-राज’ का विसर्जन होकर ‘शरणागति’ का राज्य आरम्भ होता है। इस खंड का आध्यात्मिक प्रयोजन है—विरह को वैराग्य में, और वैराग्य को सेवा-भक्ति में रूपान्तरित करना, जैसा कि भरत के चरित्र में प्रत्यक्ष है।

Is chhed mein Bharat ka dil sirf dard nahi, balki Ram se milne ki tapasya ban jata hai. Bharadvaj rishi ke ashram mein jab Bharat sab rishiyon ke beech baitha, tab unka pyaar chamka. Tulsidas ne ek sundar baat kahi - jahan Ram ke pyaar ka hiran rehta hai, wahan kirti chandrama jaisi chamakdar ho jaati hai. Riddhi aur siddhi se milne wali shaktiyan Bharat ko pasand nahi thi. Bharat ko sirf Ram ke charnon ka darshan chahiye tha, koi raj paati nahi. Devguru ne bataya ki nirgun Bhagwan bhakton ke pyaar ki wajah se sagun roop mein aa jaate hain. Is katha se sadhak ko dukh se seva ki taraf le jaya jaata hai. Aur ant mein, seva se poorna samarpan tak pahunch jaate hain.

In this prakarana

People

  • Bharata
  • RamaŚrī Rāma
  • BharadvajaBharadvāja Muni
  • Riddhi-Siddhi
  • DevaguruBṛhaspati
  • ShatrughnaŚatrughna
  • SitaSītā
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • Indra
  • KakabhushundiSpeaksKākabhuśuṇḍi
  • GarudaListensGaruḍa
Spoken translationRamcharitmanas Ayodhya Kanda, Prakarana 22

Verses

Chaupai 210.1-4

कीरति बिधु तुम्ह कीन्ह अनूपा।जहँ बस राम पेम मृगरूपा।।

तात गलानि करहु जियँ जाएँ।डरहु दरिद्रहि पारसु पाएँ।।

सुनहु भरत हम झूठ न कहहीं।उदासीन तापस बन रहहीं।।

सब साधन कर सुफल सुहावा।लखन राम सिय दरसनु पावा।।

तेहि फल कर फलु दरस तुम्हारा।सहित पयाग सुभाग हमारा।।

भरत धन्य तुम्ह जसु जगु जयऊ।कहि अस पेम मगन पुनि भयऊ।।

सुनि मुनि बचन सभासद हरषे।साधु सराहि सुमन सुर बरषे।।

धन्य धन्य धुनि गगन पयागा।सुनि सुनि भरतु मगन अनुरागा।।

kīrati bidhu tumha kīnha anūpā |jahã basa rāma pema mṛgarūpā ||

tāta galāni karahu jiyã jāẽ |ḍarahu daridrahi pārasu pāẽ ||

sunahu bharata hama jhūṭha na kahahīṁ |udāsīna tāpasa bana rahahīṁ ||

saba sādhana kara suphala suhāvā |lakhana rāma siya darasanu pāvā ||

tehi phala kara phalu darasa tumhārā |sahita payāga subhāga hamārā ||

bharata dhanya tumha jasu jagu jayaū |kahi asa pema magana puni bhayaū ||

suni muni bacana sabhāsada haraṣe |sādhu sarāhi sumana sura baraṣe ||

dhanya dhanya dhuni gagana payāgā |suni suni bharatu magana anurāgā ||

Tumne apni shohrat ka ek anootha chaand banaya hai, jisme Ram ka pyaar hiran ke roop mein basa hai. Beta, dil mein kyun sharam feel karte ho? Paras pathar mil gaya, toh garibi ka dar kaisa? Suno Bharat, hum jhooth nahi bolte. Hum vairagi tapasvi hain jo jungle mein rehte hain. Saari sadhna ka asli aur sundar fal yahi hai ki mujhe Lakshman, Ram aur Sita ka deedaar mil gaya. Aur us fal ka fal yeh hai ki tumhara deedaar mila. Prayag aur main dono ka bada bhagya hai. Bharat, tum dhany ho, tumhari shohrat ne puri duniya jeet li. Yeh bol kar rishi phir pyaar mein magan ho gaya. Rishi ki baat sun kar sabha ke log khush ho gaye. Achhe logon ne tareef ki, aur devton ne phool barsaaye. "Dhany dhany" ki awaaz aasmaan aur Prayag mein goonji. Baar baar sun kar Bharat pyaar mein magan ho gaya.

Doha 210

पुलक गात हियँ रामु सिय सजल सरोरुह नैन।करि प्रनामु मुनि मंडलिहि बोले गदगद बैन।।⁠210।।

pulaka gāta hiyã rāmu siya sajala saroruha naina |kari pranāmu muni maṁḍalihi bole gadagada baina ||⁠210||

Bharat ke sharir mein romanch aa raha tha. Dil mein Ram aur Sita the. Aankhon mein aansoo the. Usne saare rishiyon ko pranaam kiya. Phir awaaz aatak jaati hui baat ki.

Chaupai 211.1-4

मुनि समाजु अरु तीरथराजू।साँचिहुँ सपथ अघाइ अकाजू।।

एहिं थल जौं किछु कहिअ बनाई।एहि सम अधिक न अघ अधमाई।।

तुम्ह सर्बग्य कहउँ सतिभाऊ।उर अंतरजामी रघुराऊ।।

मोहि न मातु करतब कर सोचू।नहिं दुखु जियँ जगु जानिहि पोचू।।

नाहिन डरु बिगरिहि परलोकू।पितहु मरन कर मोहि न सोकू।।

सुकृत सुजस भरि भुअन सुहाए।लछिमन राम सरिस सुत पाए।।

राम बिरहँ तजि तनु छनभंगू।भूप सोच कर कवन प्रसंगू।।

राम लखन सिय बिनु पग पनहीं।करि मुनि बेष फिरहिं बन बनही।।

muni samāju aru tīratharājū |sā̃cihũ sapatha aghāi akājū ||

ehiṁ thala jauṁ kichu kahia banāī |ehi sama adhika na agha adhamāī ||

tumha sarbagya kahaũ satibhāū |ura aṁtarajāmī raghurāū ||

mohi na mātu karataba kara socū |nahiṁ dukhu jiyã jagu jānihi pocū ||

nāhina ḍaru bigarihi paralokū |pitahu marana kara mohi na sokū ||

sukṛta sujasa bhari bhuana suhāe |lachimana rāma sarisa suta pāe ||

rāma birahã taji tanu chanabhaṁgū |bhūpa soca kara kavana prasaṁgū ||

rāma lakhana siya binu paga panahīṁ |kari muni beṣa phirahiṁ bana banahī ||

Yahan rishiyon ki sabha hai aur yahan sabse bada teerth hai. Aisi jagah par sachchi kasam bhi badi baat hai, aur jhooth bolna yahan paap aur barbaadi hi laata hai. Is jagah par agar koi jhoonthi baat banakar bole, toh usse bada paap aur ghatiya kaam aur kuch nahi hota. Aap sab jaante ho aur main sach bol raha hoon. Aur Ram sabke dil ki baat jaante hain. Mere maa ne jo kiya uska mujhe koi tension nahi, aur duniya mujhe kya kahegi iska koi dukh mujhe nahi. Mujhe dar nahi ki marne ke baad meri zindagi kharab hogi, aur apne pitaji ki maut ka mujhe koi dukh nahi. Unke punya aur acche naam ne saari duniya ko bhar diya, aur unhe Lakshman aur Ram jaise bete mile. Ram se door hokar unhone apna shareek palak mein chhod diya. Toh phir raja ke liye dukh karne ki kya zaroorat? Aur Ram, Lakshman aur Sita, bina joote ke, rishi banke, ek jungle se doosre jungle ghoom rahe hain.

Doha 211

अजिन बसन फल असन महि सयन डासि कुस पात।बसि तरु तर नित सहत हिम आतप बरषा बात।।⁠211।।

ajina basana phala asana mahi sayana ḍāsi kusa pāta |basi taru tara nita sahata hima ātapa baraṣā bāta ||⁠211||

Ye log hiran ki khal pehante hain, phal khate hain, zameen par kush ghaas aur patti bichha kar sote hain, ped ke neeche rehte hain, aur roz thand, dhoop, baarish aur hawa sehte hain.

Chaupai 212.1-4

एहि दुख दाहँ दहइ दिन छाती।भूख न बासर नीद न राती।।

एहि कुरोग कर औषधु नाहीं।सोधेउँ सकल बिस्व मन माहीं।।

मातु कुमत बढ़ई अघ मूला।तेहिं हमार हित कीन्ह बँसूला।।

कलि कुकाठ कर कीन्ह कुजंत्रू।गाड़ि अवधि पढ़ि कठिन कुमंत्रु।।

मोहि लगि यहु कुठाटु तेहिं ठाटा।घालेसि सब जगु बारहबाटा।।

मिटइ कुजोगु राम फिरि आएँ।बसइ अवध नहिं आन उपाएँ।।

भरत बचन सुनि मुनि सुखु पाई।सबहिं कीन्ह बहु भाँति बड़ाई।।

तात करहु जनि सोचु बिसेषी।सब दुखु मिटहि राम पग देखी।।

ehi dukha dāhã dahai dina chātī |bhūkha na bāsara nīda na rātī ||

ehi kuroga kara auṣadhu nāhīṁ |sodheũ sakala bisva mana māhīṁ ||

mātu kumata baṛhaī agha mūlā |tehiṁ hamāra hita kīnha bãsūlā ||

kali kukāṭha kara kīnha kujaṁtrū |gāṛi avadhi paṛhi kaṭhina kumaṁtru ||

mohi lagi yahu kuṭhāṭu tehiṁ ṭhāṭā |ghālesi saba jagu bārahabāṭā ||

miṭai kujogu rāma phiri āẽ |basai avadha nahiṁ āna upāẽ ||

bharata bacana suni muni sukhu pāī |sabahiṁ kīnha bahu bhā̃ti baṛāī ||

tāta karahu jani socu biseṣī |saba dukhu miṭahi rāma paga dekhī ||

Is dukh ki aag se mera dil din raat jal raha hai. Din ko bhookh nahi lagti, raat ko neend nahi aati. Is bure rog ka koi ilaaj nahi. Maine apne dimaag mein puri duniya ghol kar dekh li. Meri maa ka bura salaah paap ki jad tha. Woh badhiye ki tarah kaam kiya, aur mere bhalai ko kulhadi bana diya. Kali yug ki kharab lakdi se usne bura saamaan banaya. Vanvaas ka kathin mantar padh kar zameen mein gaad diya. Usne mere liye yeh bura chaal chala, aur puri duniya ko barbaad karke chhod diya. Yeh bura waqt tab khatam hoga jab Ram wapas aakar Ayodhya mein basenge. Koi aur rasta nahi hai. Bharat ki baatein sunkar rishi khush hue, aur sabne unki bahut tareeqe se taarif ki. Beta, itna zyada dukhi mat ho. Ram ke charan dekh kar tera saara dukh khatam ho jayega.

Doha 212

करि प्रबोध मुनिबर कहेउ अतिथि पेमप्रिय होहु।कंद मूल फल फूल हम देहिं लेहु करि छोहु।।⁠212।।

kari prabodha munibara kaheu atithi pemapriya hohu |kaṁda mūla phala phūla hama dehiṁ lehu kari chohu ||⁠212||

Bade rishi ne Bharat ko samjha kar kaha, tum hamare mehmaan bano, hume tumse pyaar hai. Hum tumhe kand, mool, fal aur phool dete hain, daya karke le lo.

Chaupai 213.1-4

सुनि मुनि बचन भरत हिंय सोचू।भयउ कुअवसर कठिन सँकोचू।।

जानि गरुइ गुर गिरा बहोरी।चरन बंदि बोले कर जोरी।।

सिर धरि आयसु करिअ तुम्हारा।परम धरम यहु नाथ हमारा।।

भरत बचन मुनिबर मन भाए।सुचि सेवक सिष निकट बोलाए।।

चाहिए कीन्ह भरत पहुनाई।कंद मूल फल आनहु जाई।।

भलेहीं नाथ कहि तिन्ह सिर नाए।प्रमुदित निज निज काज सिधाए।।

मुनिहि सोच पाहुन बड़ नेवता।तसि पूजा चाहिअ जस देवता।।

सुनि रिधि सिधि अनिमादिक आई।आयसु होइ सो करहिं गोसाई।।

suni muni bacana bharata hiṁya socū |bhayau kuavasara kaṭhina sãkocū ||

jāni garui gura girā bahorī |carana baṁdi bole kara jorī ||

sira dhari āyasu karia tumhārā |parama dharama yahu nātha hamārā ||

bharata bacana munibara mana bhāe |suci sevaka siṣa nikaṭa bolāe ||

cāhie kīnha bharata pahunāī |kaṁda mūla phala ānahu jāī ||

bhalehīṁ nātha kahi tinha sira nāe |pramudita nija nija kāja sidhāe ||

munihi soca pāhuna baṛa nevatā |tasi pūjā cāhia jasa devatā ||

suni ridhi sidhi animādika āī |āyasu hoi so karahiṁ gosāī ||

Rishi ke baat sun ke Bharat ke dil me bahut tension hua. Waqt kharab tha aur usko bhaari lag raha tha. Phir unko samajh aaya ki guru ki baat ko halka nahi lena chahiye. Unke charan chhu ke haath jod ke bola. Aapka aadesh main sir pe rakh loonga aur wahi karunga. Ye hamara sabse bada dharam hai, prabhu. Bharat ki baat sun ke bade rishi bahut khush hue. Apne saaf aur bharosemand sevak aur shishiyon ko paas bulaya. Bharat ko achhe se mehmaan ki tarah treat karna chahiye. Jaao aur kand, mool aur phal le ke aao. Sab ne kaha, theek hai master, aur sir jhuka ke apne apne kaam pe khush ho ke chale gaye. Rishi ne soch, itna bada mehmaan aaya hai, iski puja waisi hi karni chahiye jaise bhagwan ki hoti hai. Ye sun ke Riddhi, Siddhi, Anima aadi shaktiyan aa gayi aur boli, prabhu, aap jo aadesh denge hum wahi karenge.

Doha 213

राम बिरह ब्याकुल भरतु सानुज सहित समाज।पहुनाई करि हरहु श्रम कहा मुदित मुनिराज।।⁠213।।

rāma biraha byākula bharatu sānuja sahita samāja |pahunāī kari harahu śrama kahā mudita munirāja ||⁠213||

Bharat apne chote bhai aur saath ke sab logon ke saath Ram se bichhad ke bahut udaas aur bechain ho gaya tha. Sabse bade rishi ne khushi se bola, inki mehman nawazi karo aur inki thakaan utaar do.

Chaupai 214.1-4

रिधि सिधि सिर धरि मुनिबर बानी।बड़भागिनि आपुहि अनुमानी।।

कहहिं परसपर सिधि समुदाई।अतुलित अतिथि राम लघु भाई।।

मुनि पद बंदि करिअ सोइ आजू।होइ सुखी सब राज समाजू।।

अस कहि रचेउ रुचिर गृह नाना।जेहि बिलोकि बिलखाहिं बिमाना।।

भोग बिभूति भूरि भरि राखे।देखत जिन्हहि अमर अभिलाषे।।

दासीं दास साजु सब लीन्हें।जोगवत रहहिं मनहि मनु दीन्हें।।

सब समाजु सजि सिधि पल माहीं।जे सुख सुरपुर सपनेहुँ नाहीं।।

प्रथमहिं बास दिए सब केही।सुंदर सुखद जथा रुचि जेही।।

ridhi sidhi sira dhari munibara bānī |baṛabhāgini āpuhi anumānī ||

kahahiṁ parasapara sidhi samudāī |atulita atithi rāma laghu bhāī ||

muni pada baṁdi karia soi ājū |hoi sukhī saba rāja samājū ||

asa kahi raceu rucira gṛha nānā |jehi biloki bilakhāhiṁ bimānā ||

bhoga bibhūti bhūri bhari rākhe |dekhata jinhahi amara abhilāṣe ||

dāsīṁ dāsa sāju saba līnheṁ |jogavata rahahiṁ manahi manu dīnheṁ ||

saba samāju saji sidhi pala māhīṁ |je sukha surapura sapanehũ nāhīṁ ||

prathamahiṁ bāsa die saba kehī |suṁdara sukhada jathā ruci jehī ||

Riddhi aur Siddhi ne us bade rishi ki baat sir pe rakh li, aur khud ko bahut lucky samjha. Saari Siddhiyan aapas mein bolin ki Ram ka chhota bhai aisa mehmaan hai jaisa koi nahi. Aaj hum us rishi ke charno mein jhuk te hain aur wo karte hain jisse poora raj parivar khush ho jaye. Ye bol kar unhone bahut saare khoobsurat ghar banaye. Unhe dekh kar devto ki viman bhi sharma gaye. Un ghar mein unhone bahut saari aish ki cheezein bhar di. Wo dekh kar amar log bhi lalch a gaye. Naukrani aur naukar, sab apna saaman le kar ready rahe, aur apna poora dhyan apni seva mein laga diya. Ek pal mein Siddhiyan ne sab ke liye aish ka intezaam kar diya. Aisa sukh devto ki nagri mein bhi sapne mein nahi milta. Sab se pehle unhone sab ko kamra de diya. Sundar aur aaram wala, jaisa har kisi ko pasand tha.

Doha 214

बहुरि सपरिजन भरत कहुँ रिषि अस आयसु दीन्ह।बिधि बिसमय दायकु बिभव मुनिबर तपबल कीन्ह।।⁠214।।

bahuri saparijana bharata kahũ riṣi asa āyasu dīnha |bidhi bisamaya dāyaku bibhava munibara tapabala kīnha ||⁠214||

Phir rishi ne aadesh diya ki Bharat aur unke saare saathiyon ko rukne aur khilane ka intezaam kiya jaye. Aur apne tap ki taakat se bade rishi ne itna shaandaar jagah bana diya ki khud Brahma bhi dekh ke hairaan ho jaye.

Chaupai 215.1-4

मुनि प्रभाउ जब भरत बिलोका।सब लघु लगे लोकपति लोका।।

सुख समाजु नहिं जाइ बखानी।देखत बिरति बिसारहीं ग्यानी।।

आसन सयन सुबसन बिताना।बन बाटिका बिहग मृग नाना।।

सुरभि फूल फल अमिअ समाना।बिमल जलासय बिबिध बिधाना।।

असन पान सुच अमिअ अमी से।देखि लोग सकुचात जमी से।।

सुर सुरभी सुरतरु सबही कें।लखि अभिलाषु सुरेस सची कें।।

रितु बसंत बह त्रिबिध बयारी।सब कहँ सुलभ पदारथ चारी।।

स्रक चंदन बनितादिक भोगा।देखि हरष बिसमय बस लोगा।।

muni prabhāu jaba bharata bilokā |saba laghu lage lokapati lokā ||

sukha samāju nahiṁ jāi bakhānī |dekhata birati bisārahīṁ gyānī ||

āsana sayana subasana bitānā |bana bāṭikā bihaga mṛga nānā ||

surabhi phūla phala amia samānā |bimala jalāsaya bibidha bidhānā ||

asana pāna suca amia amī se |dekhi loga sakucāta jamī se ||

sura surabhī surataru sabahī keṁ |lakhi abhilāṣu suresa sacī keṁ ||

ritu basaṁta baha tribidha bayārī |saba kahã sulabha padāratha cārī ||

sraka caṁdana banitādika bhogā |dekhi haraṣa bisamaya basa logā ||

Jab Bharat ne us rishi ki shakti dekhi, toh duniya ke rakhwalon ke sab rajya usko bahut chhote lag gaye. Wahan sukh ki itni bharmar thi jo batayi nahi ja sakti. Yeh sab dekh kar gyani log bhi apni vairagya bhool gaye. Wahan aasan, palang, acche kapde aur chhat the. Jungle aur baag the, aur kai tarah ke pakshi aur janwar the. Khushboo wale phool aur amrit jaise phal the, aur kai design ke saaf taalab the. Khana aur paani sab saaf aur amrit jaisa meetha tha. Yeh dekh kar log sharm se jhijhak gaye, jaise sanyasi apne aap ko rok lein. Sabke paas swarg ki gaay aur kalpavriksha tha. Yeh dekh kar Indra aur Shachi bhi lalach mein aa gaye. Basant ka mausam tha, hawa thandi, naram aur khushboo wali chal rahi thi. Zindagi ke chaar bade lakshya sabko aasaani se mil rahe the. Maala, chandan, auratein aur aise hi aur maze the. Yeh sab dekh kar log khushi aur herat mein aa gaye.

Doha 215

संपत चकई भरतु चक मुनि आयस खेलवार।तेहि निसि आश्रम पिंजराँ राखे भा भिनुसार।।⁠215।।

saṁpata cakaī bharatu caka muni āyasa khelavāra |tehi nisi āśrama piṁjarā̃ rākhe bhā bhinusāra ||⁠215||

Duniya ka shaukat chakwi pakshi ki tarah tha aur Bharat chakwa pakshi ki tarah. Rishi ke aadesh ne shikari ki tarah unhe pakad liya. Us raat ashram ki pinjre mein band karke rakh diya, jab tak savera nahi ho gaya.

Chaupai 216.1-4

कीन्ह निमज्जनु तीरथराजा।नाइ मुनिहि सिरु सहित समाजा।।

रिषि आयसु असीस सिर राखी।करि दंडवत बिनय बहु भाषी।।

पथ गति कुसल साथ सब लीन्हे।चले चित्रकूटहिं चितु दीन्हें।।

रामसखा कर दीन्हें लागू।चलत देह धरि जनु अनुरागू।।

नहिं पद त्रान सीस नहिं छाया।पेमु नेमु ब्रतु धरमु अमाया।।

लखन राम सिय पंथ कहानी।पूँछत सखहि कहत मृदु बानी।।

राम बास थल बिटप बिलोकें।उर अनुराग रहत नहिं रोकैं।।

दैखि दसा सुर बरिसहिं फूला।भइ मृदु महि मगु मंगल मूला।।

kīnha nimajjanu tīratharājā |nāi munihi siru sahita samājā ||

riṣi āyasu asīsa sira rākhī |kari daṁḍavata binaya bahu bhāṣī ||

patha gati kusala sātha saba līnhe |cale citrakūṭahiṁ citu dīnheṁ ||

rāmasakhā kara dīnheṁ lāgū |calata deha dhari janu anurāgū ||

nahiṁ pada trāna sīsa nahiṁ chāyā |pemu nemu bratu dharamu amāyā ||

lakhana rāma siya paṁtha kahānī |pū̃chata sakhahi kahata mṛdu bānī ||

rāma bāsa thala biṭapa bilokeṁ |ura anurāga rahata nahiṁ rokaiṁ ||

daikhi dasā sura barisahiṁ phūlā |bhai mṛdu mahi magu maṁgala mūlā ||

Bharat ne Prayag mein nahaya, yeh sab teerthon ka raja hai. Apni poori sangat ke saath rishi ko sir jhuka ke pranaam kiya. Rishi ka aadesh aur aashirwad sir par rakha. Dandwat kiya aur bahut narmi se binay ki. Raasta jaanne wale log saath le liye. Chitrakut ko chala gaya, aur poora dhyaan wahi laga tha. Ram ke dost ke haath par tika ke chala. Chalte hue aisa lag raha tha jaise bhakti hi insaan ban ke chal rahi ho. Pairon mein joote nahi the, sir par chhaanv nahi thi. Uska pyaar, vrat, niyam aur dharam mein koi dhokha nahi tha. Apne dost se Lakshman, Ram aur Sita ke safar ki kahani poochi. Dost ne narmi se sab bata diya. Jahan Ram rehte the wahan ped dekhe, to dil ka pyaar rok nahi paaya. Uski haalat dekh ke devtaon ne phool barsaaye. Zameen naram ho gayi aur raasta mangal ka kaaran ban gaya.

Doha 216

किएँ जाहिं छाया जलद सुखद बहइ बर बात।तस मगु भयउ न राम कहँ जस भा भरतहि जात।।⁠216।।

kiẽ jāhiṁ chāyā jalada sukhada bahai bara bāta |tasa magu bhayau na rāma kahã jasa bhā bharatahi jāta ||⁠216||

Baraat ke time badal saath saath chalte rahe aur chaanv dete rahe. Ek acchi hawa chalti rahi jo bahut sukoon deti thi. Rasta Ram ke liye itna accha kabhi nahi raha jitna Bharat ke liye raha jab wo ja raha tha.

Chaupai 217.1-4

जड़ चेतन मग जीव घनेरे।जे चितए प्रभु जिन्ह प्रभु हेरे।।

ते सब भए परम पद जोगू।भरत दरस मेटा भव रोगू।।

यह बड़ि बात भरत कइ नाहीं।सुमिरत जिनहि रामु मन माहीं।।

बारक राम कहत जग जेऊ।होत तरन तारन नर तेऊ।।

भरतु राम प्रिय पुनि लघु भ्राता।कस न होइ मगु मंगलदाता।।

सिद्ध साधु मुनिबर अस कहहीं।भरतहि निरखि हरषु हियँ लहहीं।।

देखि प्रभाउ सुरेसहि सोचू।जगु भल भलेहि पोच कहुँ पोचू।।

गुर सन कहेउ करिअ प्रभु सोई।रामहि भरतहि भेंट न होई।।

jaṛa cetana maga jīva ghanere |je citae prabhu jinha prabhu here ||

te saba bhae parama pada jogū |bharata darasa meṭā bhava rogū ||

yaha baṛi bāta bharata kai nāhīṁ |sumirata jinahi rāmu mana māhīṁ ||

bāraka rāma kahata jaga jeū |hota tarana tārana nara teū ||

bharatu rāma priya puni laghu bhrātā |kasa na hoi magu maṁgaladātā ||

siddha sādhu munibara asa kahahīṁ |bharatahi nirakhi haraṣu hiyã lahahīṁ ||

dekhi prabhāu suresahi socū |jagu bhala bhalehi poca kahũ pocū ||

gura sana kaheu karia prabhu soī |rāmahi bharatahi bheṁṭa na hoī ||

Raaste mein laakhon jeev the. Kuch bina jaan ke the, kuch jaan wale the. Kuch jin par bhagwan ki nazar padi thi, aur kuch jinhone bhagwan ko dekha tha. Woh sab sabse unche pad ke layak ho gaye the. Aur ab Bharat ko dekhne se unka sansaar ka rog khatam ho gaya. Ye Bharat ke liye koi badi baat nahi. Ram usko apne dil mein yaad karte hain. Duniya mein jo insaan Ram ka naam ek baar bhi lete hain, woh khud paar ho jaate hain aur doosron ko bhi paar laga dete hain. Bharat Ram ko pyara hai aur uska chhota bhai bhi hai. To phir raasta kaise ashirwad nahi de sakta? Siddh, sadhu aur bade rishi aise bole. Bharat ko dekh kar apne dil mein khush hue. Bharat ki taqat dekh kar devon ke raja Indra pareshan hue. Sochne lage, duniya mein achhe ko achha milta hai aur bure ko bura milta hai. Unhone apne guru se kaha, "Guruji, kuch karo taaki Ram aur Bharat ki mulakat na ho."

Doha 217

रामु सँकोची प्रेम बस भरत सपेम पयोधि।बनी बात बेगरन चहति करिअ जतनु छलु सोधि।।⁠217।।

rāmu sãkocī prema basa bharata sapema payodhi |banī bāta begarana cahati karia jatanu chalu sodhi ||⁠217||

Ram prem ke maare sarme rahe hain aur Bharat to prem ka sagar hain. Jo baat acche se ban gayi thi wo ab bigadne wali hai. Kuch koshish karni padegi aur koi chaal sochni padegi.

Chaupai 218.1-4

बचन सुनत सुरगुरु मुसकाने।सहसनयन बिनु लोचन जाने।।

मायापति सेवक सन माया।करइ त उलटि परइ सुरराया।।

तब किछु कीन्ह राम रुख जानी।अब कुचालि करि होइहि हानी।।

सुनु सुरेस रघुनाथ सुभाऊ।निज अपराध रिसाहिं न काऊ।।

जो अपराधु भगत कर करई।राम रोष पावक सो जरई।।

लोकहुँ बेद बिदित इतिहासा।यह महिमा जानहिं दुरबासा।।

भरत सरिस को राम सनेही।जगु जप राम रामु जप जेही।।

bacana sunata suraguru musakāne |sahasanayana binu locana jāne ||

māyāpati sevaka sana māyā |karai ta ulaṭi parai surarāyā ||

taba kichu kīnha rāma rukha jānī |aba kucāli kari hoihi hānī ||

sunu suresa raghunātha subhāū |nija aparādha risāhiṁ na kāū ||

jo aparādhu bhagata kara karaī |rāma roṣa pāvaka so jaraī ||

lokahũ beda bidita itihāsā |yaha mahimā jānahiṁ durabāsā ||

bharata sarisa ko rāma sanehī |jagu japa rāma rāmu japa jehī ||

Devtaon ke guru ne uski baat sun kar muskuraye, kyunki unhe samajh aa gaya ki hazaar aankhon wale Indra ko asal mein kuch nahi dikhta. Agar koi Maya ke malik ke sevak ke khilaf maya istemaal kare, toh woh ulta usi par padta hai, he devtaon ke raja. Toh maine kuch kiya, kyunki mujhe pata tha ki Ram kya chahte hain. Ab tum koi galat chaal chaloge toh sirf nuksaan hoga. Suno, devtaon ke raja. Ram ki fitrat ye hai ki apne saath kiye gaye kisi zulm par woh kabhi gusse mein nahi aate. Par jo unke bhakt ko takleef de, woh Ram ke gusse ki aag mein jal jaata hai. Ye kahani duniya aur Vedon mein mashhoor hai. Durvasa is baat ko achhe se jaante hain. Ram ko Bharat jitna pyara aur kaun hai? Duniya Ram ka naam leti hai, aur Ram Bharat ka naam lete hain.

Doha 218

मनहुँ न आनिअ अमरपति रघुबर भगत अकाजु।अजसु लोक परलोक दुख दिन दिन सोक समाजु।।⁠218।।

manahũ na ānia amarapati raghubara bhagata akāju |ajasu loka paraloka dukha dina dina soka samāju ||⁠218||

Hey amarpati, apne man mein bhi Ram ke bhakt ko takleef dene ka khayal mat lana. Is se is duniya mein badnami milti hai, paralok mein dukh milta hai, aur din ke saath saath dukh badhta hi rehta hai.

Chaupai 219.1-4

सुनु सुरेस उपदेसु हमारा।रामहि सेवकु परम पिआरा।।

मानत सुखु सेवक सेवकाई।सेवक बैर बैरु अधिकाई।।

जद्यपि सम नहिं राग न रोषू।गहहिं न पाप पूनु गुन दोषू।।

करम प्रधान बिस्व करि राखा।जो जस करइ सो तस फलु चाखा।।

तदपि करहिं सम बिषम बिहारा।भगत अभगत हृदय अनुसारा।।

अगुन अलेप अमान एकरस।रामु सगुन भए भगत पेम बस।।

राम सदा सेवक रुचि राखी।बेद पुरान साधु सुर साखी।।

अस जियँ जानि तजहु कुटिलाई।करहु भरत पद प्रीति सुहाई।।

sunu suresa upadesu hamārā |rāmahi sevaku parama piārā ||

mānata sukhu sevaka sevakāī |sevaka baira bairu adhikāī ||

jadyapi sama nahiṁ rāga na roṣū |gahahiṁ na pāpa pūnu guna doṣū ||

karama pradhāna bisva kari rākhā |jo jasa karai so tasa phalu cākhā ||

tadapi karahiṁ sama biṣama bihārā |bhagata abhagata hṛdaya anusārā ||

aguna alepa amāna ekarasa |rāmu saguna bhae bhagata pema basa ||

rāma sadā sevaka ruci rākhī |beda purāna sādhu sura sākhī ||

asa jiyã jāni tajahu kuṭilāī |karahu bharata pada prīti suhāī ||

Sun devtaon ke swami, meri baat suno. Ram ke liye uska sevak sabse pyara hota hai. Use sevak ki seva me khushi milti hai. Aur sevak se dushmani karna, apne aap se sabse badi dushmani hai. Halanki wo bhed bhaav nahi rakhta, na kisi se lagaav hai na gussa. Na paap leta hai na punya, na gun leta hai na dosh. Fir bhi usne is duniya me karam ko sabse upar rakha hai. Jo jaise karta hai, waisa hi phal chakhta hai. Phir bhi bhakt aur abhakt dono ke dil ke hisaab se, kabhi sabse barabar, kabhi alag alag vyavhaar karta hai. Wo bina gun ke, bina dosh ke, bina garv ke, ek jaisa hai. Par bhakton ke pyaar me aakar Ram roop dhaaran kar liya. Ram hamesha apne sevakon ki ichcha poori karta aaya hai. Ved, Puran, sadhu aur devta, sab iske gawah hain. Ye baat dil me jaan kar apni kutilta chhod do. Aur Bharat ke charno se pyaar karo, jo bahut sundar hai.

Doha 219

राम भगत परहित निरत पर दुख दुखी दयाल।भगत सिरोमनि भरत तें जनि डरपहु सुरपाल।।⁠219।।

rāma bhagata parahita nirata para dukha dukhī dayāla |bhagata siromani bharata teṁ jani ḍarapahu surapāla ||⁠219||

Ram ke bhakt hamesha doosron ka bhalaa chahte hain. Doosron dukhi hain toh unhe bhi dukh hota hai, aur bahut daya rakhte hain. Suron ke raja, Bharat se daro mat, kyunki woh bhakton mein sabse aage hain.

Frequently Asked Questions

परम्परागत मान्यता में यह अंश ‘भरत-भक्ति’ का स्मरण कराता है: निष्काम सेवा, गुरु-वचन-पालन, और भक्त-अपराध से बचने की शिक्षा देता है। इसके पाठ से ‘विरह’ शोक न रहकर साधना बनता है, तथा ‘भव-रोग’ (अहं/आसक्ति) शान्त होता है—विशेषतः ‘राम भगत परहित निरत’ वाले सिद्धान्त का संस्कार दृढ़ होता है।

इस प्रसंग में प्रचलित समपुट/पुनरावृत्ति-रूप से ‘राम’ नाम-जप (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘राम-भरत-मिलाप’ की कामना हेतु ‘श्रीरामचन्द्र कृपालु भजु मन’ का पाठ कई परम्पराओं में जोड़ा जाता है; किन्तु निश्चित सार्वदेशिक समपुट-मानक नहीं—स्थानीय मानस-गायन परम्परा के अनुसार भेद मिलता है।

Ask anything about Prakarana 22 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play