Prakarana 19
यह सोपान ‘धर्म-संकट’ से ‘शरणागति’ की ओर चढ़ने का द्वार है: राज्य-व्यवस्था (राजधर्म) टूटती दिखती है, पर भक्त-हृदय में राम-नाम का राज्य (रामराज्य-तत्त्व) स्थापित होता है। यहाँ वियोग, लोक-लज्जा, और अपजस के बीच ‘राम-पद-संमुखता’ ही मुक्ति-सीढ़ी का अगला पायदान बनती है।
อโยธยากาณฑ์นี้ถักร้อยรสระหว่างกรุณาและศานติ: ทางหนึ่ง ความปั่นป่วนจากไกเกยีสร้างความโศกเศร้าต่อระเบียบสังคม; ทางอีกด้าน ความรักของภรตะต่อพระรามชำระมันให้บริสุทธิ์และแปรเป็นรสศรณาคติ ในตอนนี้ แม้ท่ามกล่าวข้อหารุนแรงของไกเกยี ภรตะหันจิตไปสู่พระบาทของพระราม นี่คือจุดสูงสุดของทาสยภักติ ตุลสีแสดงอำนาจหลวงว่าอยู่ภายใต้บังคับของปรินามธรรม คือกฎแห่งผลลัพธ์: ทรัพย์สิน นคร และกองทัพ ล้วนเป็นของรฆุปติ; ธรรมของผู้รับใช้คือความดีของนาย ในขณะเดียวกัน ความสงสัยของนิษาทราช คุหะ เป็นความจริงของโลก บนเส้นทางภักติก็ต้องมีปัญญาและความระมัดระวัง ที่ตั้งของกาณฑ์นี้บนโสปานเป็นตัวชี้ขาด: ในความสูญเสียภายนอกมีชัยชนะของภายใน การเดินไปสู่พระรามเพียงอย่างเดียวกลายเป็นก้าวมั่นคงบนบันไดแห่งการหลุดพ้น
In this prakarana
People
Places
Verses
เจาปาอี 180.1-4
कैकेई भव तनु अनुरागे।पाँवर प्रान अघाइ अभागे।।
जौं प्रिय बिरहँ प्रान प्रिय लागे।देखब सुनब बहुत अब आगे।।
लखन राम सिय कहुँ बनु दीन्हा।पठइ अमरपुर पति हित कीन्हा।।
लीन्ह बिधवपन अपजसु आपू।दीन्हेउ प्रजहि सोकु संतापू।।
मोहि दीन्ह सुखु सुजसु सुराजू।कीन्ह कैकेईं सब कर काजू।।
एहि तें मोर काह अब नीका।तेहि पर देन कहहु तुम्ह टीका।।
कैकई जठर जनमि जग माहीं।यह मोहि कहँ कछु अनुचित नाहीं।।
मोरि बात सब बिधिहिं बनाई।प्रजा पाँच कत करहु सहाई।।
kaikeī bhava tanu anurāge |pā̃vara prāna aghāi abhāge ||
jauṁ priya birahã prāna priya lāge |dekhaba sunaba bahuta aba āge ||
lakhana rāma siya kahũ banu dīnhā |paṭhai amarapura pati hita kīnhā ||
līnha bidhavapana apajasu āpū |dīnheu prajahi soku saṁtāpū ||
mohi dīnha sukhu sujasu surājū |kīnha kaikeīṁ saba kara kājū ||
ehi teṁ mora kāha aba nīkā |tehi para dena kahahu tumha ṭīkā ||
kaikaī jaṭhara janami jaga māhīṁ |yaha mohi kahã kachu anucita nāhīṁ ||
mori bāta saba bidhihiṁ banāī |prajā pā̃ca kata karahu sahāī ||
ชีวิตอัปคติที่โชคร้ายของข้าพเจ้ายังยึดติดอยู่กับร่างกายที่เกิดแต่นางไกยกายี และได้อิ่มหนำสบายแล้ว หากชีวิตยังเป็นที่รักแม้ในการพลัดพรากจากผู้เป็นที่รัก ข้าพเจ้าจะได้เห็นและได้ยินอีกมากในภายภาคหน้า นางมอบป่าให้แก่พระราม นางสีดา และพระลักษมณ์ และส่งพระสวามีไปสู่เมืองอมรบุรีเพื่อประโยชน์ของพระองค์ นางรับเอาความเป็นหม้ายและความอัปยศมาแก่ตนเอง และมอบความเศร้าโศกและความทุกข์ทรมานแก่ประชาชน ส่วนข้าพเจ้านางมอบความสุข ชื่อเสียงงดงาม และราชอาณาจักร นางไกยกายีได้ทำประโยชน์ให้แก่ทุกคนจริงๆ ในเรื่องทั้งหมดนี้มีอะไรที่ดีสำหรับข้าพเจ้าบัดนี้ และอีกทั้งท่านยังบอกให้ข้าพเจ้ารับเครื่องหมายแห่งราชสมบัติอีก บัดเที่ยงเกิดในโลกจากครรภ์ของนางไกยกายี ไม่มีสิ่งใดที่เกิดขึ้นกับข้าพเจ้าที่ไม่สมควรเลย พระพรหมได้กำหนดกิจการทั้งปวงของข้าพเจ้าไว้แล้ว ท่านทั้งหลายผู้ในสภาจะช่วยเหลือข้าพเจ้าทำไมอีกเล่า
โทหา 180
ग्रह ग्रहीत पुनि बात बस तेहि पुनि बीछी मार।तेहि पिआइअ बारुनी कहहु काह उपचार।।180।।
graha grahīta puni bāta basa tehi puni bīchī māra |tehi piāia bārunī kahahu kāha upacāra ||180||
คนที่ถูกผีสิงแล้ว แล้วยังเป็นโรคลม แล้วยังถูกแมงป่องต่อย ถ้าให้สุราเขาดื่ม จงบอกฉันเถอะ นั่นเป็นการรักษาแบบใดเล่า
เจาปาอี 181.1-4
कैकइ सुअन जोगु जग जोई।चतुर बिरंचि दीन्ह मोहि सोई।।
दसरथ तनय राम लघु भाई।दीन्हि मोहि बिधि बादि बड़ाई।।
तुम्ह सब कहहु कढ़ावन टीका।राय रजायसु सब कहँ नीका।।
उतरु देउँ केहि बिधि केहि केही।कहहु सुखेन जथा रुचि जेही।।
मोहि कुमातु समेत बिहाई।कहहु कहिहि के कीन्ह भलाई।।
मो बिनु को सचराचर माहीं।जेहि सिय रामु प्रानप्रिय नाहीं।।
परम हानि सब कहँ बड़ लाहू।अदिनु मोर नहि दूषन काहू।।
संसय सील प्रेम बस अहहू।सबुइ उचित सब जो कछु कहहू।।
kaikai suana jogu jaga joī |catura biraṁci dīnha mohi soī ||
dasaratha tanaya rāma laghu bhāī |dīnhi mohi bidhi bādi baṛāī ||
tumha saba kahahu kaṛhāvana ṭīkā |rāya rajāyasu saba kahã nīkā ||
utaru deũ kehi bidhi kehi kehī |kahahu sukhena jathā ruci jehī ||
mohi kumātu sameta bihāī |kahahu kahihi ke kīnha bhalāī ||
mo binu ko sacarācara māhīṁ |jehi siya rāmu prānapriya nāhīṁ ||
parama hāni saba kahã baṛa lāhū |adinu mora nahi dūṣana kāhū ||
saṁsaya sīla prema basa ahahū |sabui ucita saba jo kachu kahahū ||
โภคยศใดในโลกที่สมควรแก่บุตรแห่งไกเกยี พระพรหมผู้ทรงปรีชาได้ประทานสิ่งนั้นแก่ข้าพเจ้าพอดี การเป็นบุตรแห่งทศรถและน้องชายแห่งพระราม ความยิ่งใหญ่นี้พระผู้สร้างก็ประทานแก่ข้าพเจ้าเปล่าๆ ท่านทั้งหลายว่ากันให้ข้าพเจ้ารับเครื่องหมายการราชาภิเษก พระบัญชาของกษัตริย์ก็ดีงามในสายตาของทุกคน ข้าพเจ้าจะตอบอย่างไร และตอบแก่ผู้ใด ท่านทั้งหลายจงกล่าวตามใจชอบเถิด นอกจากข้าพเจ้าและมารดาผู้ชั่วร้ายของข้าพเจ้าแล้ว จงบอกข้าพเจ้าว่า ใครจะกล่าวว่าผู้ใดได้ทำความดี นอกจากข้าพเจ้าแล้ว ใครมีอยู่ในโลกทั้งหมดทั้งเคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว ที่พระสีตาและพระรามไม่เป็นที่รักดังชีวิต สิ่งที่เป็นการสูญเสียอย่างยิ่งแก่ทุกคน กลับเป็นผลประโยชน์อันใหญ่หลวงแก่ข้าพเจ้า นี่เป็นโชคร้ายของข้าพเจ้าเอง ไม่ใช่ความผิดของผู้ใด ท่านทั้งหลายกล่าวด้วยความสงสัย มารยาท และความรัก ทุกสิ่งที่ท่านกล่าวย่อมเหมาะสมทั้งสิ้น
โทหา 181
राम मातु सुठि सरलचित मो पर प्रेमु बिसेषि।कहइ सुभाय सनेह बस मोरि दीनता देखि।।181।।
rāma mātu suṭhi saralacita mo para premu biseṣi |kahai subhāya saneha basa mori dīnatā dekhi ||181||
พระมารดาของพระรามทรงมีพระหฤทัยบริสุทธิ์งดงามยิ่ง ทรงมีความรักพิเศษต่อข้าพเจ้า ทรงตรัสตามธรรมชาติ ทรงเอาชนะด้วยความเมตตา เมื่อทอดพระเนตรความต่ำต้อยของข้าพเจ้า
เจาปาอี 182.1-4
गुर बिबेक सागर जगु जाना।जिन्हहि बिस्व कर बदर समाना।।
मो कहँ तिलक साज सज सोऊ।भएँ बिधि बिमुख बिमुख सबु कोऊ।।
परिहरि रामु सीय जग माहीं।कोउ न कहिहि मोर मत नाहीं।।
सो मैं सुनब सहब सुखु मानी।अंतहुँ कीच तहाँ जहँ पानी।।
डरु न मोहि जग कहिहि कि पोचू।परलोकहु कर नाहिन सोचू।।
एकइ उर बस दुसह दवारी।मोहि लगि भे सिय रामु दुखारी।।
जीवन लाहु लखन भल पावा।सबु तजि राम चरन मनु लावा।।
मोर जनम रघुबर बन लागी।झूठ काह पछिताउँ अभागी।।
gura bibeka sāgara jagu jānā |jinhahi bisva kara badara samānā ||
mo kahã tilaka sāja saja soū |bhaẽ bidhi bimukha bimukha sabu koū ||
parihari rāmu sīya jaga māhīṁ |kou na kahihi mora mata nāhīṁ ||
so maiṁ sunaba sahaba sukhu mānī |aṁtahũ kīca tahā̃ jahã pānī ||
ḍaru na mohi jaga kahihi ki pocū |paralokahu kara nāhina socū ||
ekai ura basa dusaha davārī |mohi lagi bhe siya rāmu dukhārī ||
jīvana lāhu lakhana bhala pāvā |sabu taji rāma carana manu lāvā ||
mora janama raghubara bana lāgī |jhūṭha kāha pachitāũ abhāgī ||
ชาวโลกย่อมรู้จักครูของข้าพเจ้าว่าเป็นมหาสมุทรแห่งปัญญา ผู้ที่จักรวาลทั้งปวงมิใหญ่กว่าผลพุทราในอุ้งมือของท่าน แม้แต่ท่านก็ยังจัดเตรียมเครื่องสูตมงคลสำหรับพระราชาภิเษกของข้าพเจ้า เมื่อพรหมลิขิตหันหลังให้ ทุกคนย่อมหันหลังให้เช่นกัน นอกจากพระรามและพระสีดาแล้ว ในโลกนี้ไม่มีผู้ใดจะไม่กล่าวว่านี่เป็นการกระทำตามความตั้งใจของข้าพเจ้าเอง ข้าพเจ้าจักฟังและอดทน นับว่าเป็นความสุข ด้วยว่าในที่สุดแล้ว ที่ใดมีน้ำ ที่นั่นย่อมมีโคลนตม ข้าพเจ้ามิได้หวาดกลัวว่าชาวโลกจะตำหนิว่าข้าพเจ้าชั่วร้าย และข้าพเจ้าก็มิได้กังวลเกี่ยวกับปรโลกเลย มีเพียงไฟป่าที่ทนไม่ได้เพียงหนึ่งเดียวที่อยู่ในหัวใจของข้าพเจ้า คือว่าเพราะข้าพเจ้า พระสีดาและพระรามได้ตกทุกข์ได้ยาก ลักษมณ์ได้รับรางวัลแห่งชีวิตอันแท้จริง เพราะท่านสละทุกสิ่งและตั้งใจไว้ที่พระบาทของพระราม การเกิดของข้าพเจ้าเป็นเพื่อการเนรเทศราฆุพรสู่ป่า โชคร้ายเช่นข้าพเจ้า จะมาเสียใจเปล่าๆ ทำไม
โทหา 182
आपनि दारुन दीनता कहउँ सबहि सिरु नाइ।देखें बिनु रघुनाथ पद जिय कै जरनि न जाइ।।182।।
āpani dāruna dīnatā kahaũ sabahi siru nāi |dekheṁ binu raghunātha pada jiya kai jarani na jāi ||182||
ก้มศีรษะต่อทุกท่าน ข้าพเจ้าขอประกาศความน่าสมเพชอันเลวร้ายของตนเองว่า หากไม่ได้เห็นพระบาทของพระราม องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราคู ความเผาผลาญในใจของข้าพเจ้าก็จะไม่สิ้นไป
เจาปาอี 183.1-4
आन उपाउ मोहि नहि सूझा।को जिय कै रघुबर बिनु बूझा।।
एकहिं आँक इहइ मन माहीं।प्रातकाल चलिहउँ प्रभु पाहीं।।
जद्यपि मैं अनभल अपराधी।भै मोहि कारन सकल उपाधी।।
तदपि सरन सनमुख मोहि देखी।छमि सब करिहहिं कृपा बिसेषी।।
सील सकुच सुठि सरल सुभाऊ।कृपा सनेह सदन रघुराऊ।।
अरिहुक अनभल कीन्ह न रामा।मैं सिसु सेवक जद्यपि बामा।।
तुम्ह पै पाँच मोर भल मानी।आयसु आसिष देहु सुबानी।।
जेहिं सुनि बिनय मोहि जनु जानी।आवहिं बहुरि रामु रजधानी।।
āna upāu mohi nahi sūjhā |ko jiya kai raghubara binu būjhā ||
ekahiṁ ā̃ka ihai mana māhīṁ |prātakāla calihaũ prabhu pāhīṁ ||
jadyapi maiṁ anabhala aparādhī |bhai mohi kārana sakala upādhī ||
tadapi sarana sanamukha mohi dekhī |chami saba karihahiṁ kṛpā biseṣī ||
sīla sakuca suṭhi sarala subhāū |kṛpā saneha sadana raghurāū ||
arihuka anabhala kīnha na rāmā |maiṁ sisu sevaka jadyapi bāmā ||
tumha pai pā̃ca mora bhala mānī |āyasu āsiṣa dehu subānī ||
jehiṁ suni binaya mohi janu jānī |āvahiṁ bahuri rāmu rajadhānī ||
ข้าพเจ้าไม่อาจคิดหาหนทางอื่นใดได้ ใครเล่าจะรู้สิ่งที่อยู่ในใจนอกจากพระราม ความตั้งใจเพียงประการเดียวนี้จำแน่นอยู่ในใจของข้าพเจ้า ครั้นรุ่งสางข้าพเจ้าจักเดินทางไปยังองค์พระผู้เป็นเจ้า แม้ข้าพเจ้าจะเป็นผู้กระทำผิดชั่วร้าย และความยุ่งยากทั้งปวงนี้ได้เกิดขึ้นเพราะข้าพเจ้า ถึงกระนั้น เมื่อทรงเห็นข้าพเจ้ามาแสวงที่พึ่งต่อพระองค์ พระองค์จักทรงอภัยทั้งสิ้นและทรงกระทำความเมตตาเป็นพิเศษ กษัตริย์แห่งราคุวงศ์ทรงสุภาพอ่อนโยน ทรงมีพระสรรพัตถุธรรมบริสุทธิ์ ทรงเป็นที่ประทับแห่งความกรุณาและความรัก พระรามไม่เคยทรงกระทำอันตรายแม้แต่แก่ศัตรู และข้าพเจ้าเป็นบุตรและผู้รับใช้ของพระองค์ แม้จะดื้อดึงก็ตาม ท่านทั้งหลายจงถือว่านี่เป็นความดีของข้าพเจ้า และจงประทานอนุญาตและพระพรแด่ข้าพเจ้า ด้วยวาจาอันอ่อนโยน เพื่อว่าเมื่อทรงได้ยินคำทูลเวทนาและทรงรับรู้ว่าข้าพเจ้าเป็นคนของพระองค์ พระรามจักเสด็จกลับราชธานีอีกครั้ง
โทหา 183
जद्यपि जनमु कुमातु तें मैं सठु सदा सदोस।आपन जानि न त्यागिहहिं मोहि रघुबीर भरोस।।183।।
jadyapi janamu kumātu teṁ maiṁ saṭhu sadā sadosa |āpana jāni na tyāgihahiṁ mohi raghubīra bharosa ||183||
แม้ว่าข้าพเจ้าเกิดจากมารดาผู้ชั่วร้าย และข้าพเจ้าเป็นคนต่ำช้า มีความบกพร่องอยู่เสมอ แต่ข้าพเจ้ามีความศรัทธาในวีรบุรุษแห่งราชวงศ์รคุ พระองค์จะทรงรับข้าพเจ้าเป็นของพระองค์และจะไม่ทรงทอดทิ้งข้าพเจ้า
เจาปาอี 184.1-4
भरत बचन सब कहँ प्रिय लागे।राम सनेह सुधाँ जनु पागे।।
लोग बियोग बिषम बिष दागे।मंत्र सबीज सुनत जनु जागे।।
मातु सचिव गुर पुर नर नारी।सकल सनेहँ बिकल भए भारी।।
भरतहि कहहि सराहि सराही।राम प्रेम मूरति तनु आही।।
तात भरत अस काहे न कहहू।प्रान समान राम प्रिय अहहू।।
जो पावँरु अपनी जड़ताई।तुम्हहि सुगाइ मातु कुटिलाई।।
सो सठु कोटिक पुरुष समेता।बसिहि कलप सत नरक निकेता।।
अहि अघ अवगुन नहि मनि गहई।हरइ गरल दुख दारिद दहई।।
bharata bacana saba kahã priya lāge |rāma saneha sudhā̃ janu pāge ||
loga biyoga biṣama biṣa dāge |maṁtra sabīja sunata janu jāge ||
mātu saciva gura pura nara nārī |sakala sanehã bikala bhae bhārī ||
bharatahi kahahi sarāhi sarāhī |rāma prema mūrati tanu āhī ||
tāta bharata asa kāhe na kahahū |prāna samāna rāma priya ahahū ||
jo pāvãru apanī jaṛatāī |tumhahi sugāi mātu kuṭilāī ||
so saṭhu koṭika puruṣa sametā |basihi kalapa sata naraka niketā ||
ahi agha avaguna nahi mani gahaī |harai garala dukha dārida dahaī ||
พระวาจาของภรตทำให้ทุกคนชื่นชอบ ดุจดั่งซึมซับน้ำอมฤตแห่งความรักในพระราม ประชาชนที่ถูกเผาไหม้ด้วยยาพิษอันน่าสะพรึงกลัวแห่งการพลัดพราก ดูเหมือนฟื้นคืนชีพเมื่อได้ยินวาจาเหล่านี้ ดุจดั่งมนตร์ที่มีพยัญชนะเมล็ดพันธุ์ถูกเสกขึ้น พระมารดาทั้งหลาย องคมนตรี ครูบาอาจารย์ และชายหญิงทั้งปวงในเมือง ต่างครอบคลุมด้วยความรักอย่างยิ่ง ต่างสรรเสริญภรตซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า พระกายของท่านคือรูปธรรมแห่งความรักในพระราม ภรตผู้เป็นที่รัก เหตุใดท่านจะไม่กล่าวเช่นนี้ ท่านเป็นที่รักของพระรามดุจดั่งชีวิตประจำพระองค์ คนชั่วผู้ใด ด้วยความโง่เขลาของตน กล่าวถึงท่านว่ามีความชั่วร้ายเช่นเดียวกับมารดา คนพาลผู้นั้น พร้อมด้วยวงศ์ตระกูลสิบล้านชั่วอายุคน จักอาศัยอยู่ในนรกเป็นเวลาร้อยกัป แก้วมณีไม่รับเอาบาปและคุณอันชั่วของงูร้าย หากแต่ขจัดพิษและเผาผลาญความทุกข์และความยากจน
โทหา 184
अवसि चलिअ बन रामु जहँ भरत मंत्रु भल कीन्ह।सोक सिंधु बूड़त सबहि तुम्ह अवलंबनु दीन्ह।।184।।
avasi calia bana rāmu jahã bharata maṁtru bhala kīnha |soka siṁdhu būṛata sabahi tumha avalaṁbanu dīnha ||184||
เราทั้งหลายจำต้องไปยังป่าแห่งที่พระรามประทับอยู่เป็นแน่แท้ ภรตะได้ให้คำแนะนำอันดี พวกเราทั้งหมดกำลังจมอยู่ในมหาสมุทรแห่งความเศร้าโศก และท่านได้ประทานที่พึ่งให้แก่พวกเรา
เจาปาอี 185.1-4
भा सब कें मन मोदु न थोरा।जनु घन धुनि सुनि चातक मोरा।।
चलत प्रात लखि निरनउ नीके।भरतु प्रानप्रिय भे सबही के।।
मुनिहि बंदि भरतहि सिरु नाई।चले सकल घर बिदा कराई।।
धन्य भरत जीवनु जग माहीं।सीलु सनेहु सराहत जाहीं।।
कहहि परसपर भा बड़ काजू।सकल चलै कर साजहिं साजू।।
जेहि राखहिं रहु घर रखवारी।सो जानइ जनु गरदनि मारी।।
कोउ कह रहन कहिअ नहिं काहू।को न चहइ जग जीवन लाहू।।
bhā saba keṁ mana modu na thorā |janu ghana dhuni suni cātaka morā ||
calata prāta lakhi niranau nīke |bharatu prānapriya bhe sabahī ke ||
munihi baṁdi bharatahi siru nāī |cale sakala ghara bidā karāī ||
dhanya bharata jīvanu jaga māhīṁ |sīlu sanehu sarāhata jāhīṁ ||
kahahi parasapara bhā baṛa kājū |sakala calai kara sājahiṁ sājū ||
jehi rākhahiṁ rahu ghara rakhavārī |so jānai janu garadani mārī ||
kou kaha rahana kahia nahiṁ kāhū |ko na cahai jaga jīvana lāhū ||
ความปีติยินดีในใจของทุกคนมิใช่น้อย เหมือนนกจาตกะและนกยูงที่ได้ยินเสียงเมฆคะนอง เมื่อเห็นว่าการออกเดินทางในยามเช้าเป็นความตั้งใจอันงดงาม ภารตะก็กลายเป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิตของทุกคน ถวายบังคมแด่พระฤาษีและก้มศีรษะแด่ภารตะ ทั้งหมดต่างกราบลาแล้วเดินทางกลับบ้านของตน "ชีวิตของภารตะในโลกเป็นผู้ได้รับพร!" ทั้งหมดกล่าว ขณะที่เดินทางสรรเสริญความดีงามและความรักของท่าน ทั้งหมดกล่าวแก่กันและกันว่า "มีภารกิจใหญ่โตเกิดขึ้น" แล้วทั้งหมดก็เริ่มเตรียมการเดินทาง ผู้ใดที่ถูกให้อยู่รักษาบ้านก็รู้สึกราวกับว่าคอของตนกำลังถูกตัด บางคนกล่าวว่า "ไม่ควรบอกให้ใครอยู่ข้างหลัง ใครในโลกนี้ไม่ปรารถนาผลแห่งการมีชีวิตอยู่เล่า?"
โทหา 185
जरउ सो संपति सदन सुखु सुहद मातु पितु भाइ।सनमुख होत जो राम पद करै न सहस सहाइ।।185।।
jarau so saṁpati sadana sukhu suhada mātu pitu bhāi |sanamukha hota jo rāma pada karai na sahasa sahāi ||185||
ขอให้มันไหม้เถิด ทรัพย์สมบัติ บ้านอันสุข มิตรสหาย มารดา บิดา และพี่น้อง ซึ่งไม่ช่วยให้ผู้ใดผู้หนึ่งหันหน้าเข้าหาพระบาทแห่งพระรามด้วยความกระตือรือร้นเลย
เจาปาอี 186.1-4
घर घर साजहिं बाहन नाना।हरषु हृदयँ परभात पयाना।।
भरत जाइ घर कीन्ह बिचारू।नगरु बाजि गज भवन भँडारू।।
संपति सब रघुपति कै आही।जौ बिनु जतन चलौं तजि ताही।।
तौ परिनाम न मोरि भलाई।पाप सिरोमनि साइँ दोहाई।।
करइ स्वामि हित सेवकु सोई।दूषन कोटि देइ किन कोई।।
अस बिचारि सुचि सेवक बोले।जे सपनेहुँ निज धरम न डोले।।
कहि सबु मरमु धरमु भल भाषा।जो जेहि लायक सो तेहिं राखा।।
करि सबु जतनु राखि रखवारे।राम मातु पहिं भरतु सिधारे।।
ghara ghara sājahiṁ bāhana nānā |haraṣu hṛdayã parabhāta payānā ||
bharata jāi ghara kīnha bicārū |nagaru bāji gaja bhavana bhãḍārū ||
saṁpati saba raghupati kai āhī |jau binu jatana calauṁ taji tāhī ||
tau parināma na mori bhalāī |pāpa siromani sāĩ dohāī ||
karai svāmi hita sevaku soī |dūṣana koṭi dei kina koī ||
asa bicāri suci sevaka bole |je sapanehũ nija dharama na ḍole ||
kahi sabu maramu dharamu bhala bhāṣā |jo jehi lāyaka so tehiṁ rākhā ||
kari sabu jatanu rākhi rakhavāre |rāma mātu pahiṁ bharatu sidhāre ||
ในเรือนต่างๆ จัดเตรียมยานพาหนะนานาชนิด ความปิติเต็มหัวใจ เพราะจะเดินทางเมื่อรุ่งอรุณ ภรตเสด็จกลับเรือนแล้วทรงตรึกตรองว่า นคร ม้า ช้าง วัง และคลังสมบัติ สมบัติทั้งปวงเป็นขององค์พระผู้เป็นใหญ่แห่งราคุ หากเราละไว้แล้วจากไปโดยไม่จัดการ ผลสุดท้ายจะไม่เป็นคุณแก่เรา การทรยศนายเป็นบาปอุกฉกรรม ผู้เป็นบ่าวที่แท้จริงคือผู้กระทำเพื่อประโยชน์ของนาย แม้ผู้ใดจะตำหนิเป็นล้านเท่าก็ตาม ตรึกตรองดังนี้แล้ว ทรงเรียกบ่าวไว้ใจ ผู้ไม่เคยคลอนแคลนจากหน้าที่แม้ในความฝัน ตรัสบอกความมุ่งหมายทั้งปวงและกล่าวถึงหน้าที่อย่างดี แล้วตั้งแต่ละคนไว้ ณ ที่ที่เหมาะสม เมื่อจัดการทุกอย่างและตั้งผู้เฝ้าระวังแล้ว ภรตเสด็จไปยังเรือนของพระมารดาของพระราม
โทหา 186
आरत जननी जानि सब भरत सनेह सुजान।कहेउ बनावन पालकीं सजन सुखासन जान।।186।।
ārata jananī jāni saba bharata saneha sujāna |kaheu banāvana pālakīṁ sajana sukhāsana jāna ||186||
ทรงทราบว่าพระมารดาทั้งหลายทรงหวั่นไหว และทรงเต็มไปด้วยความรัก ภารตะผู้ทรงปัญญา ทรงให้จัดเตรียมคานหาบและที่นั่งอันสะดวกสบาย
เจาปาอี 187.1-4
चक्क चक्कि जिमि पुर नर नारी।चहत प्रात उर आरत भारी।।
जागत सब निसि भयउ बिहाना।भरत बोलाए सचिव सुजाना।।
कहेउ लेहु सबु तिलक समाजू।बनहिं देब मुनि रामहिं राजू।।
बेगि चलहु सुनि सचिव जोहारे।तुरत तुरग रथ नाग सँवारे।।
अरुंधती अरु अगिनि समाऊ।रथ चढ़ि चले प्रथम मुनिराऊ।।
बिप्र बृंद चढ़ि बाहन नाना।चले सकल तप तेज निधाना।।
नगर लोग सब सजि सजि जाना।चित्रकूट कहँ कीन्ह पयाना।।
सिबिका सुभग न जाहिं बखानी।चढ़ि चढ़ि चलत भई सब रानी।।
cakka cakki jimi pura nara nārī |cahata prāta ura ārata bhārī ||
jāgata saba nisi bhayau bihānā |bharata bolāe saciva sujānā ||
kaheu lehu sabu tilaka samājū |banahiṁ deba muni rāmahiṁ rājū ||
begi calahu suni saciva johāre |turata turaga ratha nāga sãvāre ||
aruṁdhatī aru agini samāū |ratha caṛhi cale prathama munirāū ||
bipra bṛṁda caṛhi bāhana nānā |cale sakala tapa teja nidhānā ||
nagara loga saba saji saji jānā |citrakūṭa kahã kīnha payānā ||
sibikā subhaga na jāhiṁ bakhānī |caṛhi caṛhi calata bhaī saba rānī ||
บุรุษและสตรีในเมืองเหมือนนกจักกวาและจักกวี ตั้งใจรอเช้ามืดด้วยใจอันหนักอึ้งไปด้วยความทุกข์ ตื่นอยู่ตลอดทั้งคืนจนรุ่งสาง ภารตะทรงเรียกที่ปรึกษาผู้ฉลาด ตรัสว่า จงนำเครื่องสำหรับพิธีราชาภิเษกติดตัวไปให้ครบทุกอย่าง ณ ป่าเราจะมอบราชสมบัติแด่พระมุนีราม จงไปโดยเร็ว ที่ปรึกษาได้ยินดังนั้นจึงถวายบังคม แล้วรีบจัดเตรียมม้า รถ และช้างทันที พระมุนีวสิษฐ์ผู้เป็นประมุขแห่งพระมุนี ทรงรับอรุนธตีและไฟศักดิ์สิทธิ์ไปด้วย ทรงขึ้นรถเป็นองค์แรกแล้วเสด็จออกเดินทาง หมู่พราหมณ์ผู้เป็นแหล่งแห่งการบำเพ็ญตบะและเดชานุภาพ ทรงขึ้นพาหนะนานาชนิดแล้วเสด็จออกเดินทางทั้งหมด ชาวเมืองทั้งหมดจัดเตรียมเกวียนของตนให้พร้อมแล้วเดินทางไปยังจิตรกูฏ ความงดงามของแคร่ที่ประทับนั้นพรรณนาไม่ถ้วน พระราชินีทั้งหมดทรงขึ้นแคร่ทีละพระองค์แล้วเสด็จออกเดินทาง
โทหา 187
सौंपि नगर सुचि सेवकनि सादर सकल चलाइ।सुमिरि राम सिय चरन तब चले भरत दोउ भाइ।।187।।
sauṁpi nagara suci sevakani sādara sakala calāi |sumiri rāma siya carana taba cale bharata dou bhāi ||187||
มอบหมายเมืองแก่ผู้รับใช้ผู้ซื่อสัตย์และส่งพวกเขาออกไปด้วยเกียรติ และระลึกถึงบาทพระรามและนางสีดา ภารตะและพระอนุชาเสด็จออก
เจาปาอี 188.1-4
राम दरस बस सब नर नारी।जनु करि करिनि चले तकि बारी।।
बन सिय रामु समुझि मन माहीं।सानुज भरत पयादेहिं जाहीं।।
देखि सनेहु लोग अनुरागे।उतरि चले हय गय रथ त्यागे।।
जाइ समीप राखि निज डोली।राम मातु मृदु बानी बोली।।
तात चढ़हु रथ बलि महतारी।होइहि प्रिय परिवारु दुखारी।।
तुम्हरें चलत चलिहि सबु लोगू।सकल सोक कृस नहिं मग जोगू।।
सिर धरि बचन चरन सिरु नाई।रथ चढ़ि चलत भए दोउ भाई।।
तमसा प्रथम दिवस करि बासू।दूसर गोमति तीर निवासू।।
rāma darasa basa saba nara nārī |janu kari karini cale taki bārī ||
bana siya rāmu samujhi mana māhīṁ |sānuja bharata payādehiṁ jāhīṁ ||
dekhi sanehu loga anurāge |utari cale haya gaya ratha tyāge ||
jāi samīpa rākhi nija ḍolī |rāma mātu mṛdu bānī bolī ||
tāta caṛhahu ratha bali mahatārī |hoihi priya parivāru dukhārī ||
tumhareṁ calata calihi sabu logū |sakala soka kṛsa nahiṁ maga jogū ||
sira dhari bacana carana siru nāī |ratha caṛhi calata bhae dou bhāī ||
tamasā prathama divasa kari bāsū |dūsara gomati tīra nivāsū ||
ชายและหญิงทั้งปวง ด้วยความกระหายจะได้เห็นพระราม พากันออกเดินทางประดุจดังช้างและคู่ของมันที่ได้เห็นแอ่งน้ำ ดำริในใจว่าพระสีดาและพระรามอยู่ในป่า ภรตะและศตรุฆน์จึงเดินเท้าไป เห็นความรักของทั้งสอง ประชาชนย่อมเกิดศรัทธา จึงลงจากหลังม้า ช้าง และรถม้า แล้วเดินต่อไป พระมารดาของพระรามเสด็จเข้าใกล้ หยุดเกวียนของตน แล้วตรัสด้วยพระสุรเสียงอ่อนโยน ลูกเอ๋ย ขอร้องให้ขึ้นรถม้าเถิด มิฉะนั้นครอบครัวที่รักของเจ้าจะเดือดร้อน ถ้าเจ้าเดินไป ประชาชนทั้งปวงก็จะเดินตามไปด้วย และพวกเขาซูบซีดเพราะความเศร้าโศก ไม่สามารถเดินทางได้ รับพระดำรัสนั้นไว้บนศีรษะ แล้วก้มศีรษะถวายบังคมต่อพระบาท พี่น้องทั้งสองจึงขึ้นรถม้าและเดินทางต่อไป วันแรกทรงพักแรม ณ ฝั่งแม่น้ำตัมสา และวันที่สองทรงพักแรม ณ ฝั่งแม่น้ำโคมตี
โทหา 188
पय अहार फल असन एक निसि भोजन एक लोग।करत राम हित नेम ब्रत परिहरि भूषन भोग।।188।।
paya ahāra phala asana eka nisi bhojana eka loga |karata rāma hita nema brata parihari bhūṣana bhoga ||188||
บางคนดำรงชีวิตด้วยนมเพียงอย่างเดียว บางคนรับประทานเฉพาะผลไม้ บางคนรับประทานอาหารมื้อเดียวในยามค่ำคืน เพื่อพระรามเขาทั้งหลายถือศีลและปฏิบัติวัตรด้วยความเคร่งครัด สละเครื่องประดับและสุขบันเทิงทั้งปวง
เจาปาอี 189.1-4
सई तीर बसि चले बिहाने।सृंगबेरपुर सब निअराने।।
समाचार सब सुने निषादा।हृदयँ बिचार करइ सबिषादा।।
कारन कवन भरतु बन जाहीं।है कछु कपट भाउ मन माहीं।।
जौं पै जियँ न होति कुटिलाई।तौ कत लीन्ह संग कटकाई।।
जानहिं सानुज रामहि मारी।करउँ अकंटक राजु सुखारी।।
भरत न राजनीति उर आनी।तब कलंकु अब जीवन हानी।।
सकल सुरासुर जुरहिं जुझारा।रामहि समर न जीतनिहारा।।
का आचरजु भरतु अस करहीं।नहिं बिष बेलि अमिअ फल फरहीं।।
saī tīra basi cale bihāne |sṛṁgaberapura saba niarāne ||
samācāra saba sune niṣādā |hṛdayã bicāra karai sabiṣādā ||
kārana kavana bharatu bana jāhīṁ |hai kachu kapaṭa bhāu mana māhīṁ ||
jauṁ pai jiyã na hoti kuṭilāī |tau kata līnha saṁga kaṭakāī ||
jānahiṁ sānuja rāmahi mārī |karaũ akaṁṭaka rāju sukhārī ||
bharata na rājanīti ura ānī |taba kalaṁku aba jīvana hānī ||
sakala surāsura jurahiṁ jujhārā |rāmahi samara na jītanihārā ||
kā ācaraju bharatu asa karahīṁ |nahiṁ biṣa beli amia phala pharahīṁ ||
พักแรมค้างคืน ณ ริมฝั่งแม่น้ำสาอี เมื่อรุ่งอรุณจึงเดินทางต่อ และทั้งหมดเข้าใกล้เมืองศฤงคเวรปุระ นิษาทได้ยินข่าวทั้งปวง แล้วตรึกตรองในใจด้วยความเศร้าโศก "ภรตะเสด็จไปยังป่าเพราะเหตุใด จิตใจของพระองค์ต้องมีการลวงบางอย่าง" "หากในใจไม่มีความคดเคี้ยว แล้วจะนำกองทัพไปด้วยเพราะเหตุใด" "พระองค์ตั้งพระทัยจะปลงพระชนม์พระรามพร้อมด้วยพระอนุชา แล้วจะครองราชย์อย่างมีความสุข โดยไม่มีอุปสรรคใด" "ภรตะมิได้นำหลักการราชนิติมาสู่พระทัย ก่อนนี้มีความอัปยศ บัดนี้จะสูญเสียชีวิตด้วย" "แม้เทพและอสูรทั้งปวง นักรบทั้งหมด จะร่วมกัน ก็ไม่อาจพิชิตพระรามในสงครามได้" "ภรตะกระทำเช่นนี้จะน่าอัศจรรย์อันใด ต้นไม้พิษย่อมไม่ออกผลอมฤต"
โทหา 189
अस बिचारि गुहँ ग्याति सन कहेउ सजग सब होहु।हथवाँसहु बोरहु तरनि कीजिअ घाटारोहु।।189।।
asa bicāri guhã gyāti sana kaheu sajaga saba hohu |hathavā̃sahu borahu tarani kījia ghāṭārohu ||189||
หลังไตร่ตรองดังนี้แล้ว คุหะจึงกล่าวกับชาววงศ์ของตนว่า พวกท่านจงระมัดระวังทั้งหมด จงผูกเรือไว้ให้มั่นคงแล้วจมน้ำเสีย และจงกั้นปิดทางลงเรือ
Inside Prakarana 19
The dialogue
- Listenerसाधक-मन (मानस-श्रोता) / परंपरागत श्रोता-समाज
Frequently Asked Questions
परंपरा में मान्यता है कि भरत-चरित्र (दीनता, स्वामी-हित, राम-पद-संमुखता) का पाठ ‘भ्रांति-निवारण’ और ‘शरणागति-स्थैर्य’ देता है—मन का संशय (गुह-जैसा) शांत होकर राम-भक्ति में निश्चय बनता है, तथा परिवार/समाज के कलह में भी धर्म-बुद्धि जागती है।
सामान्य मानस-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का नाम-संपुट, तथा विनय-प्रधान प्रसंगों में ‘सियाराम मय सब जग जानी’/‘राम नाम’ का जप-संपुट जोड़ा जाता है (स्थानीय परंपरा के अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 19 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
