Ayodhya KandaPrakarana 1920 Verses

Prakarana 19

यह सोपान ‘धर्म-संकट’ से ‘शरणागति’ की ओर चढ़ने का द्वार है: राज्य-व्यवस्था (राजधर्म) टूटती दिखती है, पर भक्त-हृदय में राम-नाम का राज्य (रामराज्य-तत्त्व) स्थापित होता है। यहाँ वियोग, लोक-लज्जा, और अपजस के बीच ‘राम-पद-संमुखता’ ही मुक्ति-सीढ़ी का अगला पायदान बनती है।

अयोध्याकाण्डस्य रसविन्यासः करुणशान्तयोर्मध्ये दोलायते: एकतः कैकेयीकृतविघातेन लोकव्यवस्थायां विषादः, अपरतः भरतस्य रामप्रेम तं शुद्धीकृत्य ‘शरणागतिरस’रूपे परिणमयति। अस्मिन् अंशे भरतः कैकेय्याः दारुणारोपेषु अपि मनः रामपदमेव प्रति नयति—एष दास्यभक्तेः उत्कर्षः। अत्र तुलसीदासः राजसत्तां ‘परिणामधर्म’ (फलधर्म) अधीना दर्शयति: सम्पत्तिः नगरं सेना च—सर्वं रघुपतेरेव; सेवकस्य धर्मः स्वामिहितमेव। सहैव निषादराजगुहस्य संशयः लोकयथार्थम्—भक्तिमार्गेऽपि विवेकः सावधानता च आवश्यकौ। सोपाने अस्य काण्डस्य स्थानं निर्णायकम्: बाह्यहानौ अन्तःकरणस्य जयः—रामाभिमुखगमनमेव मोक्षसोपानस्य दृढं पादानम्।

Verses

चौपाई 180.1-4

कैकेई भव तनु अनुरागे।पाँवर प्रान अघाइ अभागे।।

जौं प्रिय बिरहँ प्रान प्रिय लागे।देखब सुनब बहुत अब आगे।।

लखन राम सिय कहुँ बनु दीन्हा।पठइ अमरपुर पति हित कीन्हा।।

लीन्ह बिधवपन अपजसु आपू।दीन्हेउ प्रजहि सोकु संतापू।।

मोहि दीन्ह सुखु सुजसु सुराजू।कीन्ह कैकेईं सब कर काजू।।

एहि तें मोर काह अब नीका।तेहि पर देन कहहु तुम्ह टीका।।

कैकई जठर जनमि जग माहीं।यह मोहि कहँ कछु अनुचित नाहीं।।

मोरि बात सब बिधिहिं बनाई।प्रजा पाँच कत करहु सहाई।।

kaikeī bhava tanu anurāge |pā̃vara prāna aghāi abhāge ||

jauṁ priya birahã prāna priya lāge |dekhaba sunaba bahuta aba āge ||

lakhana rāma siya kahũ banu dīnhā |paṭhai amarapura pati hita kīnhā ||

līnha bidhavapana apajasu āpū |dīnheu prajahi soku saṁtāpū ||

mohi dīnha sukhu sujasu surājū |kīnha kaikeīṁ saba kara kājū ||

ehi teṁ mora kāha aba nīkā |tehi para dena kahahu tumha ṭīkā ||

kaikaī jaṭhara janami jaga māhīṁ |yaha mohi kahã kachu anucita nāhīṁ ||

mori bāta saba bidhihiṁ banāī |prajā pā̃ca kata karahu sahāī ||

कैकेय्याः गर्भजाते शरीरे दुर्भागिनः मे प्राणः अनुरक्तः, तृप्तः च अभवत्। यदि प्रियविरहे अपि प्राणाः प्रियाः स्युः, तर्हि अग्रे बहु द्रष्टव्यं श्रोतव्यं च भविष्यति। लक्ष्मणाय रामाय सीतायै च वनं दत्त्वा, पतिं अमरपुरं प्रेष्य तस्य हितं कृतवती। स्वयं वैधव्यम् अपकीर्तिं च आत्मनः स्वीकृत्य, प्रजाभ्यः शोकं सन्तापं च अददात्। मह्यं सुखं सुयशः सुराज्यं च अददात्। कैकेयी सर्वेषां कार्यं सिद्धम् अकरोत्। अतः इदानीं मम किं श्रेयः? तत्र अपि त्वं मां राजटीकां धारयितुं कथयसि। कैकेय्याः गर्भात् लोके जन्म प्राप्य, मम किमपि अनुचितं नास्ति। मम सर्वाः वाचः विधिना विहिताः। ततः प्रजा पञ्चाः च कथं सहाय्यं कुर्वन्ति?

दोहा 180

ग्रह ग्रहीत पुनि बात बस तेहि पुनि बीछी मार।तेहि पिआइअ बारुनी कहहु काह उपचार।।⁠180।।

graha grahīta puni bāta basa tehi puni bīchī māra |tehi piāia bārunī kahahu kāha upacāra ||⁠180||

ग्रहगृहीतं पुनर्वातवशं ततः पुनर्वृश्चिकदष्टं यस्य, तस्मै बारुणीं पाययित्वा कथय, कः उपचारः?

चौपाई 181.1-4

कैकइ सुअन जोगु जग जोई।चतुर बिरंचि दीन्ह मोहि सोई।।

दसरथ तनय राम लघु भाई।दीन्हि मोहि बिधि बादि बड़ाई।।

तुम्ह सब कहहु कढ़ावन टीका।राय रजायसु सब कहँ नीका।।

उतरु देउँ केहि बिधि केहि केही।कहहु सुखेन जथा रुचि जेही।।

मोहि कुमातु समेत बिहाई।कहहु कहिहि के कीन्ह भलाई।।

मो बिनु को सचराचर माहीं।जेहि सिय रामु प्रानप्रिय नाहीं।।

परम हानि सब कहँ बड़ लाहू।अदिनु मोर नहि दूषन काहू।।

संसय सील प्रेम बस अहहू।सबुइ उचित सब जो कछु कहहू।।

kaikai suana jogu jaga joī |catura biraṁci dīnha mohi soī ||

dasaratha tanaya rāma laghu bhāī |dīnhi mohi bidhi bādi baṛāī ||

tumha saba kahahu kaṛhāvana ṭīkā |rāya rajāyasu saba kahã nīkā ||

utaru deũ kehi bidhi kehi kehī |kahahu sukhena jathā ruci jehī ||

mohi kumātu sameta bihāī |kahahu kahihi ke kīnha bhalāī ||

mo binu ko sacarācara māhīṁ |jehi siya rāmu prānapriya nāhīṁ ||

parama hāni saba kahã baṛa lāhū |adinu mora nahi dūṣana kāhū ||

saṁsaya sīla prema basa ahahū |sabui ucita saba jo kachu kahahū ||

यत् यत् जगति कैकेय्याः पुत्रस्य योग्यम्, तत् तत् एव चतुरो ब्रह्मा मह्यं दत्तवान्। दशरथस्य पुत्रः, रामस्य च अनुजः इति, इदमपि महत्त्वं विधाता मह्यं व्यर्थं दत्तवान्। भवन्तः सर्वे मे राजतिलकं स्थापनीयम् इति वदन्ति, राज्ञः आज्ञा च सर्वेषां प्रिया। अहं केन प्रकारेण, कस्मै, कस्मै च उत्तरं ददानि? भवन्तः स्वैः रुचिभिः अनुसृत्य सुखेन वदन्तु। मां दुष्टमातरं च अपसृत्य, ब्रूत, कः वदिष्यति यत् केनापि कल्याणं कृतम्? मया विना सचराचरे कः अस्ति यस्मै सीतारामौ प्राणप्रियौ न स्तः? सर्वेषां परमं हानिः यत्, सा मम महान् लाभः। इदं मम दौर्भाग्यम्, अन्येषु दोषो नास्ति। भवन्तः संशयशीलप्रेमवशात् वदन्ति; भवद्भिः किञ्चित् उक्तं सर्वम् उचितम्।

दोहा 181

राम मातु सुठि सरलचित मो पर प्रेमु बिसेषि।कहइ सुभाय सनेह बस मोरि दीनता देखि।।⁠181।।

rāma mātu suṭhi saralacita mo para premu biseṣi |kahai subhāya saneha basa mori dīnatā dekhi ||⁠181||

रामस्य माता अतिसरलहृदया अस्ति, तस्याः मयि विशिष्टं प्रेम अस्ति। स्नेहवशात् स्वभावेन भाषते, मम दीनतां दृष्ट्वा।

चौपाई 182.1-4

गुर बिबेक सागर जगु जाना।जिन्हहि बिस्व कर बदर समाना।।

मो कहँ तिलक साज सज सोऊ।भएँ बिधि बिमुख बिमुख सबु कोऊ।।

परिहरि रामु सीय जग माहीं।कोउ न कहिहि मोर मत नाहीं।।

सो मैं सुनब सहब सुखु मानी।अंतहुँ कीच तहाँ जहँ पानी।।

डरु न मोहि जग कहिहि कि पोचू।परलोकहु कर नाहिन सोचू।।

एकइ उर बस दुसह दवारी।मोहि लगि भे सिय रामु दुखारी।।

जीवन लाहु लखन भल पावा।सबु तजि राम चरन मनु लावा।।

मोर जनम रघुबर बन लागी।झूठ काह पछिताउँ अभागी।।

gura bibeka sāgara jagu jānā |jinhahi bisva kara badara samānā ||

mo kahã tilaka sāja saja soū |bhaẽ bidhi bimukha bimukha sabu koū ||

parihari rāmu sīya jaga māhīṁ |kou na kahihi mora mata nāhīṁ ||

so maiṁ sunaba sahaba sukhu mānī |aṁtahũ kīca tahā̃ jahã pānī ||

ḍaru na mohi jaga kahihi ki pocū |paralokahu kara nāhina socū ||

ekai ura basa dusaha davārī |mohi lagi bhe siya rāmu dukhārī ||

jīvana lāhu lakhana bhala pāvā |sabu taji rāma carana manu lāvā ||

mora janama raghubara bana lāgī |jhūṭha kāha pachitāũ abhāgī ||

जगति गुरुः विवेकसागरः इति ज्ञातः, यस्य करतले विश्वं बदरीफलमिव समानम्। सोऽपि मम तिलकस्य सज्जताम् अकरोत्। विधौ विमुखे सति सर्वे विमुखाः भवन्ति। रामं सीतां च परिहृत्य जगति को न वक्ष्यति इयं मम मतिरासीदिति। तदहं श्रुत्वा सहिष्ये सुखं मत्वा; अन्ते हि यत्र जलं तत्र पङ्कः। न मे भयं यज्जगत् दूषितं मां वदेत्, न च परलोके कश्चित् मे शङ्का। एक एव दुःसहो दावानलो हृदि वसति, यत् माम् अधिकृत्य सीतारामौ दुःखितौ अभवताम्। लक्ष्मणः जीवनस्य भद्रं लाभम् अलभत, सर्वं त्यक्त्वा मनः रामचरणयोः प्रतिष्ठापयत्। मम जन्म रघुवरस्य वनवासाय अभवत्। अभागोऽहं व्यर्थं किं पश्चात्तापं करोमि?

दोहा 182

आपनि दारुन दीनता कहउँ सबहि सिरु नाइ।देखें बिनु रघुनाथ पद जिय कै जरनि न जाइ।।⁠182।।

āpani dāruna dīnatā kahaũ sabahi siru nāi |dekheṁ binu raghunātha pada jiya kai jarani na jāi ||⁠182||

सर्वेभ्यः शिरः नमय्य आत्मनः भयङ्करीं दीनताम् आचख्यामि - रघुनाथस्य चरणौ अपश्यतः हृदयस्य दहनं न शाम्येत्।

चौपाई 183.1-4

आन उपाउ मोहि नहि सूझा।को जिय कै रघुबर बिनु बूझा।।

एकहिं आँक इहइ मन माहीं।प्रातकाल चलिहउँ प्रभु पाहीं।।

जद्यपि मैं अनभल अपराधी।भै मोहि कारन सकल उपाधी।।

तदपि सरन सनमुख मोहि देखी।छमि सब करिहहिं कृपा बिसेषी।।

सील सकुच सुठि सरल सुभाऊ।कृपा सनेह सदन रघुराऊ।।

अरिहुक अनभल कीन्ह न रामा।मैं सिसु सेवक जद्यपि बामा।।

तुम्ह पै पाँच मोर भल मानी।आयसु आसिष देहु सुबानी।।

जेहिं सुनि बिनय मोहि जनु जानी।आवहिं बहुरि रामु रजधानी।।

āna upāu mohi nahi sūjhā |ko jiya kai raghubara binu būjhā ||

ekahiṁ ā̃ka ihai mana māhīṁ |prātakāla calihaũ prabhu pāhīṁ ||

jadyapi maiṁ anabhala aparādhī |bhai mohi kārana sakala upādhī ||

tadapi sarana sanamukha mohi dekhī |chami saba karihahiṁ kṛpā biseṣī ||

sīla sakuca suṭhi sarala subhāū |kṛpā saneha sadana raghurāū ||

arihuka anabhala kīnha na rāmā |maiṁ sisu sevaka jadyapi bāmā ||

tumha pai pā̃ca mora bhala mānī |āyasu āsiṣa dehu subānī ||

jehiṁ suni binaya mohi janu jānī |āvahiṁ bahuri rāmu rajadhānī ||

अन्यो उपायः न मे प्रतिभाति। रघुपतिं विना कः हृदयं जानाति? मनसि एक एव निश्चयः अस्ति - प्रातःकाले अहं प्रभोः पार्श्वं गमिष्यामि। यद्यपि अहं दुष्टः अपराधी च, एतत् सर्वं दुःखं मया एव कारणेन जातम्, तथापि शरणागतं मां दृष्ट्वा सर्वं क्षमिष्यति विशेषकृपां च करिष्यति। रघुराजः शीलवान् विनयी अतिसरलस्वभावः कृपाप्रेमणः धाम अस्ति। रामः शत्रोरपि अनिष्टं न अकरोत्। यद्यपि अहं विकृतः, तथापि तस्य बालकः सेवकश्च अस्मि। यूयम् एतत् मम हिताय इति मत्वा मह्यम् आज्ञाम् आशीर्वादं च कल्याणवाक्यैः दत्त। येन विनयं श्रुत्वा मां स्वकीयं ज्ञात्वा रामः पुनः राजधानीम् आगमिष्यति।

दोहा 183

जद्यपि जनमु कुमातु तें मैं सठु सदा सदोस।आपन जानि न त्यागिहहिं मोहि रघुबीर भरोस।।⁠183।।

jadyapi janamu kumātu teṁ maiṁ saṭhu sadā sadosa |āpana jāni na tyāgihahiṁ mohi raghubīra bharosa ||⁠183||

यद्यपि दुष्टमातृकुलजातः अहं सदा दोषैः परिपूर्णः दुष्टः च अस्मि, तथापि रघुवीरे मम विश्वासः अस्ति - सः मां स्वकीयं ज्ञात्वा न परित्यजति।

चौपाई 184.1-4

भरत बचन सब कहँ प्रिय लागे।राम सनेह सुधाँ जनु पागे।।

लोग बियोग बिषम बिष दागे।मंत्र सबीज सुनत जनु जागे।।

मातु सचिव गुर पुर नर नारी।सकल सनेहँ बिकल भए भारी।।

भरतहि कहहि सराहि सराही।राम प्रेम मूरति तनु आही।।

तात भरत अस काहे न कहहू।प्रान समान राम प्रिय अहहू।।

जो पावँरु अपनी जड़ताई।तुम्हहि सुगाइ मातु कुटिलाई।।

सो सठु कोटिक पुरुष समेता।बसिहि कलप सत नरक निकेता।।

अहि अघ अवगुन नहि मनि गहई।हरइ गरल दुख दारिद दहई।।

bharata bacana saba kahã priya lāge |rāma saneha sudhā̃ janu pāge ||

loga biyoga biṣama biṣa dāge |maṁtra sabīja sunata janu jāge ||

mātu saciva gura pura nara nārī |sakala sanehã bikala bhae bhārī ||

bharatahi kahahi sarāhi sarāhī |rāma prema mūrati tanu āhī ||

tāta bharata asa kāhe na kahahū |prāna samāna rāma priya ahahū ||

jo pāvãru apanī jaṛatāī |tumhahi sugāi mātu kuṭilāī ||

so saṭhu koṭika puruṣa sametā |basihi kalapa sata naraka niketā ||

ahi agha avaguna nahi mani gahaī |harai garala dukha dārida dahaī ||

भरतस्य वचनानि सर्वेभ्यः प्रियाण्यभवन्, इव रामप्रेमामृते प्रक्षिण्णानि। विरहविषेण दग्धाः जनाः तानि वचनानि श्रुत्वा इव प्रबुध्यन्त, यथा बीजाक्षरयुक्तमन्त्रः पठितः स्यात्। मातरः, सचिवाः, गुरुः, पुरस्य च नरनार्यः सर्वेऽपि स्नेहेण महता व्याकुलाः अभवन्। ते भरतं पुनः पुनः स्तुत्वाऽवदन्, तव शरीरं रामप्रेम्णः मूर्तिः अस्ति। हे तात भरत, किं त्वं एवं न वदेः, त्वं रामाय प्राणसमः प्रियः असि। यः कश्चित् दुष्टः स्वमूढतया त्वां मातुः कुटिलतायाः सहभागिनं कथयेत्, सः दुष्टः कोटिपुरुषैः सह शतकल्पानि नरके वसेत्। मणिः सर्पस्य पापावगुणान् न गृह्णाति, सः विषं हरति, दुःखदारिद्र्यं च दहति।

दोहा 184

अवसि चलिअ बन रामु जहँ भरत मंत्रु भल कीन्ह।सोक सिंधु बूड़त सबहि तुम्ह अवलंबनु दीन्ह।।⁠184।।

avasi calia bana rāmu jahã bharata maṁtru bhala kīnha |soka siṁdhu būṛata sabahi tumha avalaṁbanu dīnha ||⁠184||

अवश्यं वनं गन्तव्यं यत्र रामः अस्ति। भरतः सुमन्त्रं कृतवान्। वयं सर्वे शोकसिन्धौ मज्जन्तः आस्म, भवान् अस्मभ्यं आलम्बनं दत्तवान्।

चौपाई 185.1-4

भा सब कें मन मोदु न थोरा।जनु घन धुनि सुनि चातक मोरा।।

चलत प्रात लखि निरनउ नीके।भरतु प्रानप्रिय भे सबही के।।

मुनिहि बंदि भरतहि सिरु नाई।चले सकल घर बिदा कराई।।

धन्य भरत जीवनु जग माहीं।सीलु सनेहु सराहत जाहीं।।

कहहि परसपर भा बड़ काजू।सकल चलै कर साजहिं साजू।।

जेहि राखहिं रहु घर रखवारी।सो जानइ जनु गरदनि मारी।।

कोउ कह रहन कहिअ नहिं काहू।को न चहइ जग जीवन लाहू।।

bhā saba keṁ mana modu na thorā |janu ghana dhuni suni cātaka morā ||

calata prāta lakhi niranau nīke |bharatu prānapriya bhe sabahī ke ||

munihi baṁdi bharatahi siru nāī |cale sakala ghara bidā karāī ||

dhanya bharata jīvanu jaga māhīṁ |sīlu sanehu sarāhata jāhīṁ ||

kahahi parasapara bhā baṛa kājū |sakala calai kara sājahiṁ sājū ||

jehi rākhahiṁ rahu ghara rakhavārī |so jānai janu garadani mārī ||

kou kaha rahana kahia nahiṁ kāhū |ko na cahai jaga jīvana lāhū ||

सर्वेषां मनसि महान् आनन्दः सम्भूतः, यथा मेघस्य गर्जनं श्रुत्वा चातकमयूरयोः भवति। प्रातःकाले प्रस्थानस्य संकल्पं दृष्ट्वा उत्तमम् इति प्रतिभाति, भरतः सर्वेषां प्राणेभ्यः अपि प्रियः अभवत्। मुनिं प्रणम्य भरताय शिरः नत्वा सर्वे विसर्जनं कृत्वा स्वगृहाणि अगच्छन्। "जगति भरतस्य जीवनं धन्यम्!" इति तस्य शीलं स्नेहं च स्तुत्वा कथयन्ति स्म। परस्परं कथयन्ति, "महान् कार्यं सम्पन्नम् अभवत्," इति सर्वे प्रस्थानस्य सामग्रीं सज्जीकर्तुं आरब्धवन्तः। यः गृहरक्षार्थं स्थापितः, सः इव गलं छिन्नवान् अनुभवति। कश्चित् आह, "कस्मै अपि स्थातुं मा वद, जगति कः जीवनस्य लाभं न इच्छति?"

दोहा 185

जरउ सो संपति सदन सुखु सुहद मातु पितु भाइ।सनमुख होत जो राम पद करै न सहस सहाइ।।⁠185।।

jarau so saṁpati sadana sukhu suhada mātu pitu bhāi |sanamukha hota jo rāma pada karai na sahasa sahāi ||⁠185||

दहताम् असौ संपत्तिः, गृहम्, सुखम्, सुहृद्, माता, पिता, भ्राता च, ये रामपदयोः अभिमुखीकरणे न सहसा सहाय्यम् न कुर्वन्ति।

चौपाई 186.1-4

घर घर साजहिं बाहन नाना।हरषु हृदयँ परभात पयाना।।

भरत जाइ घर कीन्ह बिचारू।नगरु बाजि गज भवन भँडारू।।

संपति सब रघुपति कै आही।जौ बिनु जतन चलौं तजि ताही।।

तौ परिनाम न मोरि भलाई।पाप सिरोमनि साइँ दोहाई।।

करइ स्वामि हित सेवकु सोई।दूषन कोटि देइ किन कोई।।

अस बिचारि सुचि सेवक बोले।जे सपनेहुँ निज धरम न डोले।।

कहि सबु मरमु धरमु भल भाषा।जो जेहि लायक सो तेहिं राखा।।

करि सबु जतनु राखि रखवारे।राम मातु पहिं भरतु सिधारे।।

ghara ghara sājahiṁ bāhana nānā |haraṣu hṛdayã parabhāta payānā ||

bharata jāi ghara kīnha bicārū |nagaru bāji gaja bhavana bhãḍārū ||

saṁpati saba raghupati kai āhī |jau binu jatana calauṁ taji tāhī ||

tau parināma na mori bhalāī |pāpa siromani sāĩ dohāī ||

karai svāmi hita sevaku soī |dūṣana koṭi dei kina koī ||

asa bicāri suci sevaka bole |je sapanehũ nija dharama na ḍole ||

kahi sabu maramu dharamu bhala bhāṣā |jo jehi lāyaka so tehiṁ rākhā ||

kari sabu jatanu rākhi rakhavāre |rāma mātu pahiṁ bharatu sidhāre ||

गृहे गृहे नानाविधानि यानानि सज्जीकुर्वन्ति स्म, हृदयेषु हर्षः आसीत्, प्रभाते प्रस्थानमिति हेतोः। भरतः गृहं गत्वा चिन्तयामास: नगरम्, अश्वाः, गजाः, भवनानि, भाण्डाराः, सम्पत्तिः सर्वा रघुपतेः अस्ति। यदि यत्नं विना त्यक्त्वा अहं प्रस्थानं करोमि, तदा परिणामे मम हितं न भविष्यति। स्वामिघातः पापानां शिरोमणिः। सः एव सेवकः स्वामिहितं करोति, यः कोटिशः दूषणं ददाति चेदपि। एवं विचार्य सः विश्वास्यान् सेवकान् आहूतवान्, ये स्वप्नेऽपि स्वधर्मात् न चलिताः। सर्वं रहस्यं कथयित्वा धर्मम् उत्तमं कथयामास, यः यस्य योग्यः तं तत्र न्ययोजयत्। सर्वं यत्नं कृत्वा रक्षकान् स्थापयित्वा, भरतः राममातुः गृहं प्रति प्रस्थितः।

दोहा 186

आरत जननी जानि सब भरत सनेह सुजान।कहेउ बनावन पालकीं सजन सुखासन जान।।⁠186।।

ārata jananī jāni saba bharata saneha sujāna |kaheu banāvana pālakīṁ sajana sukhāsana jāna ||⁠186||

भरतः स्नेहविशारदः सर्वाः जनन्यः दुःखिताः जानन् पालक्यः निर्मातुं सुखासनानि च सज्जीकर्तुमाह।

चौपाई 187.1-4

चक्क चक्कि जिमि पुर नर नारी।चहत प्रात उर आरत भारी।।

जागत सब निसि भयउ बिहाना।भरत बोलाए सचिव सुजाना।।

कहेउ लेहु सबु तिलक समाजू।बनहिं देब मुनि रामहिं राजू।।

बेगि चलहु सुनि सचिव जोहारे।तुरत तुरग रथ नाग सँवारे।।

अरुंधती अरु अगिनि समाऊ।रथ चढ़ि चले प्रथम मुनिराऊ।।

बिप्र बृंद चढ़ि बाहन नाना।चले सकल तप तेज निधाना।।

नगर लोग सब सजि सजि जाना।चित्रकूट कहँ कीन्ह पयाना।।

सिबिका सुभग न जाहिं बखानी।चढ़ि चढ़ि चलत भई सब रानी।।

cakka cakki jimi pura nara nārī |cahata prāta ura ārata bhārī ||

jāgata saba nisi bhayau bihānā |bharata bolāe saciva sujānā ||

kaheu lehu sabu tilaka samājū |banahiṁ deba muni rāmahiṁ rājū ||

begi calahu suni saciva johāre |turata turaga ratha nāga sãvāre ||

aruṁdhatī aru agini samāū |ratha caṛhi cale prathama munirāū ||

bipra bṛṁda caṛhi bāhana nānā |cale sakala tapa teja nidhānā ||

nagara loga saba saji saji jānā |citrakūṭa kahã kīnha payānā ||

sibikā subhaga na jāhiṁ bakhānī |caṛhi caṛhi calata bhaī saba rānī ||

पुरस्य नरनार्यः चक्रवाकचक्रवाक्यिव प्रातःकालं प्रार्थयन्ते स्म, तेषां हृदयानि चिन्तया गुरुणी आसन्। जागरितैः समस्तरात्रिः व्यतीता, प्रभातः सञ्जातः। भरतः स्वकीयान् बुद्धिमतः सचिवान् आहूतवान्। सः अवदत्: सर्वम् अभिषेकसामग्रीम् आनयत। वने गत्वा वयं मुनिं रामं राज्येन समर्पयिष्यामः। शीघ्रं गच्छत। इति श्रुत्वा सचिवाः तं प्रणम्य तत्क्षणमेव अश्वान् रथान् हस्तिनश्च सज्जीकृतवन्तः। अरुन्धतीम् अग्निं च सह नीत्वा मुनिपतिः वशिष्ठः प्रथमं रथम् आरूह्य प्रस्थितः। ब्राह्मणसमूहाः, ये सर्वे तपसः तेजश्च निधयः आसन्, विविधानि वाहनानि आरूह्य प्रस्थिताः। नगरस्य सर्वे जनाः स्वकीयानि वाहनानि सज्जीकृत्य चित्रकूटं प्रति प्रस्थिताः। शोभनानां पालक्याणां वर्णनं न शक्यते। सर्वाः राज्ञ्यः तासु आरूह्य आरूह्य प्रस्थिताः।

दोहा 187

सौंपि नगर सुचि सेवकनि सादर सकल चलाइ।सुमिरि राम सिय चरन तब चले भरत दोउ भाइ।।⁠187।।

sauṁpi nagara suci sevakani sādara sakala calāi |sumiri rāma siya carana taba cale bharata dou bhāi ||⁠187||

नगरं विश्वास्य सेवकेभ्यः समर्प्य, सर्वान् आदरेण प्रेषयित्वा, ततः भरतः भ्रात्रा सह द्वावेव रामसीतयोः चरणौ स्मरन् प्रस्थितौ।

चौपाई 188.1-4

राम दरस बस सब नर नारी।जनु करि करिनि चले तकि बारी।।

बन सिय रामु समुझि मन माहीं।सानुज भरत पयादेहिं जाहीं।।

देखि सनेहु लोग अनुरागे।उतरि चले हय गय रथ त्यागे।।

जाइ समीप राखि निज डोली।राम मातु मृदु बानी बोली।।

तात चढ़हु रथ बलि महतारी।होइहि प्रिय परिवारु दुखारी।।

तुम्हरें चलत चलिहि सबु लोगू।सकल सोक कृस नहिं मग जोगू।।

सिर धरि बचन चरन सिरु नाई।रथ चढ़ि चलत भए दोउ भाई।।

तमसा प्रथम दिवस करि बासू।दूसर गोमति तीर निवासू।।

rāma darasa basa saba nara nārī |janu kari karini cale taki bārī ||

bana siya rāmu samujhi mana māhīṁ |sānuja bharata payādehiṁ jāhīṁ ||

dekhi sanehu loga anurāge |utari cale haya gaya ratha tyāge ||

jāi samīpa rākhi nija ḍolī |rāma mātu mṛdu bānī bolī ||

tāta caṛhahu ratha bali mahatārī |hoihi priya parivāru dukhārī ||

tumhareṁ calata calihi sabu logū |sakala soka kṛsa nahiṁ maga jogū ||

sira dhari bacana carana siru nāī |ratha caṛhi calata bhae dou bhāī ||

tamasā prathama divasa kari bāsū |dūsara gomati tīra nivāsū ||

सर्वे नराः नार्यश्च रामदर्शनाय प्रस्थिताः, यथा जलसरः प्रेक्ष्य करिणः करिण्यश्च प्रस्थिताः स्युः। मनसि विचार्य सीतारामौ वने स्त इति, भरतः शत्रुघ्नश्च पादातयः प्रस्थितौ। तेषां स्नेहं दृष्ट्वा जनाः अनुरागेण आविष्टाः; अश्वहस्तिरथान् त्यक्त्वा अवरूढ्य प्रस्थिताः। राममाता समीपं गत्वा स्वां डोलीं स्थापयित्वा मृदुवाचा अवोचत्। हे पुत्र, रथमारोह, माता त्वां प्रार्थयते, अन्यथा तव प्रियः परिवारः दुःखितः भविष्यति। त्वयि चलति सर्वे जनाः चलिष्यन्ति, ते च सर्वे शोकेन कृशाः मार्गाय अयोग्याः सन्ति। तस्याः वचनानि शिरसि धृत्वा पादयोः शिरः नत्वा, रथमारूढ्य उभौ भ्रातरौ प्रस्थितौ। प्रथमे दिवसे तमसायाः तीरे निवासम् अकुरुताम्, द्वितीये दिवसे गोमत्याः तीरे निवासम् अकुरुताम्।

दोहा 188

पय अहार फल असन एक निसि भोजन एक लोग।करत राम हित नेम ब्रत परिहरि भूषन भोग।।⁠188।।

paya ahāra phala asana eka nisi bhojana eka loga |karata rāma hita nema brata parihari bhūṣana bhoga ||⁠188||

केचन जनाः क्षीरमाहारं कुर्वन्ति, केचन फलानि खादन्ति, केचन च रात्रौ एकवारं भोजनं कुर्वन्ति। रामहिताय नियमव्रतानि आचरन्तः भूषणभोगान् परित्यजन्ति स्म।

चौपाई 189.1-4

सई तीर बसि चले बिहाने।सृंगबेरपुर सब निअराने।।

समाचार सब सुने निषादा।हृदयँ बिचार करइ सबिषादा।।

कारन कवन भरतु बन जाहीं।है कछु कपट भाउ मन माहीं।।

जौं पै जियँ न होति कुटिलाई।तौ कत लीन्ह संग कटकाई।।

जानहिं सानुज रामहि मारी।करउँ अकंटक राजु सुखारी।।

भरत न राजनीति उर आनी।तब कलंकु अब जीवन हानी।।

सकल सुरासुर जुरहिं जुझारा।रामहि समर न जीतनिहारा।।

का आचरजु भरतु अस करहीं।नहिं बिष बेलि अमिअ फल फरहीं।।

saī tīra basi cale bihāne |sṛṁgaberapura saba niarāne ||

samācāra saba sune niṣādā |hṛdayã bicāra karai sabiṣādā ||

kārana kavana bharatu bana jāhīṁ |hai kachu kapaṭa bhāu mana māhīṁ ||

jauṁ pai jiyã na hoti kuṭilāī |tau kata līnha saṁga kaṭakāī ||

jānahiṁ sānuja rāmahi mārī |karaũ akaṁṭaka rāju sukhārī ||

bharata na rājanīti ura ānī |taba kalaṁku aba jīvana hānī ||

sakala surāsura jurahiṁ jujhārā |rāmahi samara na jītanihārā ||

kā ācaraju bharatu asa karahīṁ |nahiṁ biṣa beli amia phala pharahīṁ ||

सईनद्याः तटे रात्रिं निवस्य प्रातःकाले प्रस्थिताः, शृंगवेरपुरं समीपं प्राप्तवन्तः। निषादः सर्वं समाचारम् अशृणोत्, हृदये च दुःखेन सह विचारयामास। भरतः किं कारणं वनं गच्छति? अस्य मनसि किञ्चित् कपटं भवितुमर्हति। यदि हृदये कुटिलता न स्यात्, तर्हि सेनां कुतः सह नीतवान्? सः स्वसहोदरेण सह रामं हन्तुमिच्छति, ततः अकण्टकं राज्यं सुखेन कर्तुमिच्छति। भरतः राजनीतिं हृदये न धारितवान्। पूर्वं कलङ्कः आसीत्, इदानीं प्राणहानिः अपि भविष्यति। सर्वे देवाः दानवाः च, सर्वे योद्धारः मिलित्वा अपि रामं युद्धे जेतुं न शक्नुवन्ति। भरतः एवं कुर्यात् तत्र कः आश्चर्यः? विषलतायाम् अमृतफलानि न भवन्ति।

दोहा 189

अस बिचारि गुहँ ग्याति सन कहेउ सजग सब होहु।हथवाँसहु बोरहु तरनि कीजिअ घाटारोहु।।⁠189।।

asa bicāri guhã gyāti sana kaheu sajaga saba hohu |hathavā̃sahu borahu tarani kījia ghāṭārohu ||⁠189||

एवं विचार्य गुहः स्वबान्धवान् आह, "सर्वे सज्जा भवत। वेत्रैर्नौकाः निमज्जयत, घाटान् च अवरुध्यत।"

Inside Prakarana 19

Bhakti highlights

भरत का आचरण ‘दास्य-भक्ति’ का शिखर है: अपजस/आरोपों के बीच भी वे अपने को स्वामी (राम) का सेवक मानकर ‘स्वामी-हित’ को ही धर्म ठहराते हैं। शिक्षा यह कि भक्ति का केंद्र बाह्य अधिकार नहीं, ‘राम-पद-संमुखता’ है—मन का रुख बदलते ही करुणा शुद्ध होकर शांत बनती है। ‘सब रघुपति का’ भाव वैराग्य और निष्कामता सिखाता है: संपत्ति-राज्य का स्वामित्व नहीं, सेवा का अवसर है। साथ ही गुह का संशय बताता है कि शरणागति विवेक-विहीन नहीं; भक्त को सावधान रहकर भी भीतर से राम-आश्रित रहना चाहिए। इस प्रकरण का सार: लोक-लज्जा और वियोग के दबाव में भी जो राम-नाम/राम-चरण की ओर मुड़ता है, वही भीतर रामराज्य-तत्त्व स्थापित कर लेता है।

Compositional abstract

अयोध्या काण्ड का रस-विन्यास करुण और शांत के बीच झूलता है: एक ओर कैकेयी-कृत विघटन से लोक-व्यवस्था में विषाद, दूसरी ओर भरत का राम-प्रेम उसे शुद्ध कर ‘शरणागति-रस’ में रूपांतरित करता है। प्रस्तुत अंश में भरत कैकेयी के दारुण आरोपों के बीच भी राम-पद की ओर मन को मोड़ते हैं—यह ‘दास्य-भक्ति’ का उत्कर्ष है। तुलसी यहाँ राजसत्ता को ‘परिणाम-धर्म’ (फल-धर्म) के अधीन दिखाते हैं: संपत्ति, नगर, सेना—सब रघुपति की हैं; सेवक का धर्म स्वामी-हित है। साथ ही, निषाद-राज गुह का संशय लोक-यथार्थ है—भक्ति-मार्ग में भी विवेक और सावधानी आवश्यक है। इस काण्ड का स्थान ‘सोपान’ में निर्णायक है: बाह्य हानि के भीतर अंतःकरण की जीत—राम की ओर चलना ही मोक्ष-सीढ़ी का ठोस पायदान बन जाता है।

The emotional arc

आरंभ में करुण-रस का तीखा उभार—कैकेयी के दारुण आरोप, लोक-लज्जा और अपजस की छाया से भरत का अंतःकरण क्षुब्ध होता है। इसके बाद धर्म-संकट का चरण आता है: राजधर्म/कुल-धर्म बनाम सेवक-धर्म, और ‘मैं किसका हूँ’ का प्रश्न। मध्य में भरत का आत्म-क्षय (अहं-गलन) और अपराध-बोध करुण को गाढ़ा करता है, पर वही करुणा शुद्ध होकर दास्य-भक्ति में रूपांतरित होने लगती है। फिर ‘राम-पद-संमुखता’ का मोड़—भरत बाह्य कलंक/आरोप से हटकर राम-चरण की ओर मन को स्थिर करते हैं; यहाँ शांत-रस का उदय होता है। अंत में शरणागति-रस की स्थापना: राज्य-व्यवस्था टूटती दिखती है, पर भीतर ‘राम-नाम का राज्य’ दृढ़ होता है; विवेक-सावधानी (गुह का संशय) करुण-शांत के बीच संतुलन बनाकर कथा को अगले सोपान की ओर ले जाती है।

The dialogue

  • गोस्वामी तुलसीदास (मानस-वाचक, कथानक-नियामक स्वर)साधक-मन (मानस-श्रोता) / परंपरागत श्रोता-समाज · उत्तर घाट (काकभुशुण्डि–गरुड़ संवाद-परंपरा में ‘भक्ति-निश्चय’ और ‘चरित्र-निर्णय’ का तट); इन पदों में कथा-धारा उसी मानस-झील के ‘उपदेश-प्रधान’ प्रवाह से जुड़ती है।

Frequently Asked Questions

परंपरा में मान्यता है कि भरत-चरित्र (दीनता, स्वामी-हित, राम-पद-संमुखता) का पाठ ‘भ्रांति-निवारण’ और ‘शरणागति-स्थैर्य’ देता है—मन का संशय (गुह-जैसा) शांत होकर राम-भक्ति में निश्चय बनता है, तथा परिवार/समाज के कलह में भी धर्म-बुद्धि जागती है।

सामान्य मानस-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का नाम-संपुट, तथा विनय-प्रधान प्रसंगों में ‘सियाराम मय सब जग जानी’/‘राम नाम’ का जप-संपुट जोड़ा जाता है (स्थानीय परंपरा के अनुसार)।

Ask anything about Prakarana 19 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play