Prakarana 19

Verse 368 (चौपाई)

कैकेई भव तनु अनुरागे। पाँवर प्रान अघाइ अभागे।। जौं प्रिय बिरहँ प्रान प्रिय लागे। देखब सुनब बहुत अब आगे।। लखन राम सिय कहुँ बनु दीन्हा। पठइ अमरपुर पति हित कीन्हा।। लीन्ह बिधवपन अपजसु आपू। दीन्हेउ प्रजहि सोकु संतापू।। मोहि दीन्ह सुखु सुजसु सुराजू। कीन्ह कैकेईं सब कर काजू।। एहि तें मोर काह अब नीका। तेहि पर देन कहहु तुम्ह टीका।। कैकई जठर जनमि जग माहीं। यह मोहि कहँ कछु अनुचित नाहीं।। मोरि बात सब बिधिहिं बनाई। प्रजा पाँच कत करहु सहाई।।

કૈકેઈ તેના શરીરથી ઊંડી રીતે જોડાયેલી છે; તેનું જીવન થાકેલું છે, તેનું ભાગ્ય નષ્ટ થયું છે. જો મારું જીવન મારા પ્રિયના વિયોગમાં મને પ્રિય લાગે, તો હું આગળ ઘણું જોઈશ અને સાંભળીશ. લક્ષ્મણ, રામ અને સીતાને તેણે વન આપ્યું; તેણે તેમના હિત માટે દેવલોકમાં મોકલ્યા. તેણે પોતાને વિધવાપણું અને અપકીર્તિ લીધી; તેણે પ્રજાને શોક અને પીડા આપી. મને તેણે સુખ, સુયશ અને સુશાસન આપ્યું; કૈકેઈએ પોતાના સર્વ કાર્યો પૂર્ણ કર્યા. તેથી હવે મારા માટે શું સારું છે? તેના પર તમારે ટીકા કરવી પડશે. કૈકેઈ મારી કુખે જગતમાં જન્મી; આમાં મારા માટે કશું અયોગ્ય નથી. મારા વચનો બ્રહ્માએ નિર્ધારિત કર્યા છે; પ્રજા હવે કેવી રીતે સહાય કરી શકે?

Verse 369 (दोहा/सोरठा)

ग्रह ग्रहीत पुनि बात बस तेहि पुनि बीछी मार। तेहि पिआइअ बारुनी कहहु काह उपचार।।180।।

ગ્રહ ગ્રહને પકડશે, પછી તે વચનની શક્તિથી, તે ફરીથી પરાજિત થશે. તેને દારૂ પીવડાવવો પડશે; મને કહો, ઉપચાર શું છે?

Verse 370 (चौपाई)

कैकइ सुअन जोगु जग जोई। चतुर बिरंचि दीन्ह मोहि सोई।। दसरथ तनय राम लघु भाई। दीन्हि मोहि बिधि बादि बड़ाई।। तुम्ह सब कहहु कढ़ावन टीका। राय रजायसु सब कहँ नीका।। उतरु देउँ केहि बिधि केहि केही। कहहु सुखेन जथा रुचि जेही।। मोहि कुमातु समेत बिहाई। कहहु कहिहि के कीन्ह भलाई।। मो बिनु को सचराचर माहीं। जेहि सिय रामु प्रानप्रिय नाहीं।। परम हानि सब कहँ बड़ लाहू। अदिनु मोर नहि दूषन काहू।। संसय सील प्रेम बस अहहू। सबुइ उचित सब जो कछु कहहू।।

જે કૈકેઈના પુત્ર માટે જગતમાં યોગ્ય હતું, તે જ બુદ્ધિમાન બ્રહ્માએ મને એકલાને આપ્યું. મને, દશરથના પુત્ર રામના નાના ભાઈને, બ્રહ્માએ યોગ્ય વિચાર પછી મહાનતા આપી. તમે સૌ મને સલાહ આપો કે ટિલક કેવી રીતે લગાવવો. રાજાનો આદેશ દરેક રીતે સારો છે. હું કેવો જવાબ આપું, અને કઈ રીતે? સરળતાથી કહો, જેમ દરેકને ગમે તેમ. મારી મૂર્ખ માતા સાથે મને છોડીને, મને કહો કે કોણે મારું ભલું કર્યું છે. મારા વિના, ચરાચર જગતમાં કોણ છે જેના હૃદયમાં સીતા અને રામ માટે પ્રેમ નથી? આ સર્વત્ર સૌથી મોટું નુકસાન છે, છતાં મોટો લાભ છે. હું સદા દોષરહિત છું; કોઈમાં કોઈ દોષ નથી. શંકામાં, છતાં ગુણ અને પ્રેમના આધિપત્યમાં, હું અહીં છું. તમે જે કહો તે સર્વ યોગ્ય છે.

Verse 371 (दोहा/सोरठा)

राम मातु सुठि सरलचित मो पर प्रेमु बिसेषि। कहइ सुभाय सनेह बस मोरि दीनता देखि।।181।

રામની માતા અત્યંત સરળ હૃદયવાળી છે, મારા પ્રત્યે વિશેષ પ્રેમ ધરાવે છે. તે સ્વાભાવિક રીતે બોલે છે, પ્રેમથી જીવતી, મારી દીનતા જોઈને.

Verse 372 (चौपाई)

गुर बिबेक सागर जगु जाना। जिन्हहि बिस्व कर बदर समाना।। मो कहँ तिलक साज सज सोऊ। भएँ बिधि बिमुख बिमुख सबु कोऊ।। परिहरि रामु सीय जग माहीं। कोउ न कहिहि मोर मत नाहीं।। सो मैं सुनब सहब सुखु मानी। अंतहुँ कीच तहाँ जहँ पानी।। डरु न मोहि जग कहिहि कि पोचू। परलोकहु कर नाहिन सोचू।। एकइ उर बस दुसह दवारी। मोहि लगि भे सिय रामु दुखारी।। जीवन लाहु लखन भल पावा। सबु तजि राम चरन मनु लावा।। मोर जनम रघुबर बन लागी। झूठ काह पछिताउँ अभागी।।

મેં જગતને સમુદ્ર તરીકે ઓળખ્યું છે, ગુરુને જ્ઞાન તરીકે. જેમના હાથમાં બ્રહ્માંડ બદર ફળ જેવું છે. તે જ એકે મને રાજ્યનો ટિલક શણગાર્યો છે. બ્રહ્મા મારાથી વિમુખ થયા છે, અને બીજા સૌ પણ વિમુખ થયા છે. આ જગતમાં રામ અને સીતાનો ત્યાગ કરીને, કોઈ કહેશે નહીં કે મારી બુદ્ધિ નથી. તેથી હું તે સાંભળીશ, સહીશ અને આનંદથી સ્વીકારીશ. અંતે હું ત્યાં જઈશ જ્યાં પાણી છે. મને ભય નથી કે જગત મારી નિંદા કરશે. મને પરલોકની પણ ચિંતા નથી. એક અસહ્ય શોક માત્ર મારા હૃદયમાં વસે છે. મારા કારણે સીતા અને રામ દુઃખી થયા છે. મેં જીવનનો લાભ મેળવ્યો છે, લક્ષ્મણે સારું કર્યું છે. સર્વ ત્યજીને, હું મારું મન રામના ચરણોમાં લગાવીશ. મારો જન્મ રઘુવરના વન માટે થયો છે. અભાગી હું વ્યર્થ શા માટે પસ્તાવું?

Verse 373 (दोहा/सोरठा)

आपनि दारुन दीनता कहउँ सबहि सिरु नाइ। देखें बिनु रघुनाथ पद जिय कै जरनि न जाइ।।182।।

હું મારી પોતાની ભયંકર નીચતાનું વર્ણન કરું છું, સૌને માથું નમાવીને. રઘુનાથના ચરણોના દર્શન વિના હૃદયનું દહન થઈ શકતું નથી.

Verse 374 (चौपाई)

आन उपाउ मोहि नहि सूझा। को जिय कै रघुबर बिनु बूझा।। एकहिं आँक इहइ मन माहीं। प्रातकाल चलिहउँ प्रभु पाहीं।। जद्यपि मैं अनभल अपराधी। भै मोहि कारन सकल उपाधी।। तदपि सरन सनमुख मोहि देखी। छमि सब करिहहिं कृपा बिसेषी।। सील सकुच सुठि सरल सुभाऊ। कृपा सनेह सदन रघुराऊ।। अरिहुक अनभल कीन्ह न रामा। मैं सिसु सेवक जद्यपि बामा।। तुम्ह पै पाँच मोर भल मानी। आयसु आसिष देहु सुबानी।। जेहिं सुनि बिनय मोहि जनु जानी। आवहिं बहुरि रामु रजधानी।।

મને બીજો કોઈ ઉપાય દેખાતો નથી. રઘુવર વિના કોણ હૃદયને સમજી શકે? આ મનમાં એક જ વિચાર છે: પ્રભાતે હું પ્રભુ પાસે જઈશ. જોકે હું અયોગ્ય અને પાપી છું, તેમ છતાં હું બધી મુશ્કેલીઓનું કારણ બન્યો છું. છતાં હું તેમને મારા શરણ તરીકે સામે જોઉં છું. તે બધું માફ કરશે અને વિશેષ કૃપા બતાવશે. તે સદ્ગુણી, વિનમ્ર, અત્યંત સરળ અને સ્વભાવે ઉદાર છે. તે કૃપા અને સ્નેહનું ધામ છે, રઘુઓના સ્વામી. રામે મને અયોગ્ય હોવા છતાં ત્યજ્યો નથી, જોકે હું દુષ્ટ સેવક છું. હું તમારી પાસેથી પાંચ આશીર્વાદ ગણું છું. મને કૃપાળુ વચનોથી તમારો આદેશ અને આશીર્વાદ આપો. જેથી મારી વિનંતી સાંભળીને મને તેમનો સેવક જાણીને રામ ફરી રાજધાનીમાં આવશે.

Verse 375 (दोहा/सोरठा)

जद्यपि जनमु कुमातु तें मैं सठु सदा सदोस। आपन जानि न त्यागिहहिं मोहि रघुबीर भरोस।।183।।

જોકે હું દુષ્ટ માતાને ત્યાં જન્મ્યો અને સદા દુષ્ટ પાપી છું, તેમ છતાં હું મારી જાતને ત્યજીશ નહીં, કારણ કે મેં રઘુવીરનો આશરો લીધો છે.

Verse 376 (चौपाई)

भरत बचन सब कहँ प्रिय लागे। राम सनेह सुधाँ जनु पागे।। लोग बियोग बिषम बिष दागे। मंत्र सबीज सुनत जनु जागे।। मातु सचिव गुर पुर नर नारी। सकल सनेहँ बिकल भए भारी।। भरतहि कहहि सराहि सराही। राम प्रेम मूरति तनु आही।। तात भरत अस काहे न कहहू। प्रान समान राम प्रिय अहहू।। जो पावँरु अपनी जड़ताई। तुम्हहि सुगाइ मातु कुटिलाई।। सो सठु कोटिक पुरुष समेता। बसिहि कलप सत नरक निकेता।। अहि अघ अवगुन नहि मनि गहई। हरइ गरल दुख दारिद दहई।।

ભરતના વચનો સૌને પ્રિય લાગ્યા, જાણે તે રામપ્રેમના અમૃતમાં ભીંજવાયા હોય. લોકો વિયોગના ભયંકર વિષથી દઝાયા હતા; સંપૂર્ણ હિતકારી મંત્ર સાંભળીને તેઓ જાગ્યા જેવા લાગ્યા. માતાઓ, મંત્રીઓ, ગુરુ અને નગરના પુરુષો સ્ત્રીઓ સૌ પ્રેમથી અત્યંત વ્યાકુલ થયા. તેઓ ભરતની વારંવાર પ્રશંસા કરતા, કહેતા કે તેમનું શરીર રામપ્રેમનું સ્વરૂપ છે. "પ્રિય ભરત, તમે આવું કેમ નહીં કહો? રામ તમને તમારા પ્રાણ જેટલા પ્રિય છે. જે મૂર્ખતા મારી હતી, તે હું મારી માતાની કુચેષ્ટાને આભારી છું. તે દુષ્ટ, લાખો પુરુષો સાથે, સો કલ્પ સુધી નરકમાં વાસ કરશે. તે આ પાપ અને દોષોને યાદ રાખતો નથી; તે વિષ, દુઃખ અને દરિદ્રતા દૂર કરી તેને બાળી નાખે છે."

Verse 377 (दोहा/सोरठा)

अवसि चलिअ बन रामु जहँ भरत मंत्रु भल कीन्ह। सोक सिंधु बूड़त सबहि तुम्ह अवलंबनु दीन्ह।।184।।

રામ નિશ્ચિતપણે વનમાં જવાના છે, જ્યાં ભરતે સારો મંત્ર આપ્યો છે. સૌ શોકના સાગરમાં ડૂબી રહ્યા હતા; તમે તેમને ટેકો આપ્યો છે.

Verse 378 (चौपाई)

भा सब कें मन मोदु न थोरा। जनु घन धुनि सुनि चातक मोरा।। चलत प्रात लखि निरनउ नीके। भरतु प्रानप्रिय भे सबही के।। मुनिहि बंदि भरतहि सिरु नाई। चले सकल घर बिदा कराई।। धन्य भरत जीवनु जग माहीं। सीलु सनेहु सराहत जाहीं।। कहहि परसपर भा बड़ काजू। सकल चलै कर साजहिं साजू।। जेहि राखहिं रहु घर रखवारी। सो जानइ जनु गरदनि मारी।। कोउ कह रहन कहिअ नहिं काहू। को न चहइ जग जीवन लाहू।।

સૌના હૃદયમાં આનંદ હતો, ઓછો નહીં; જેમ ચાતક પક્ષી વાદળોની ગર્જના સાંભળે છે. પ્રભાતે તેઓ નીકળ્યા, શુભ શકુન જોઈને, ભરત સૌના પ્રાણ જેટલો પ્રિય બન્યો. મુનિને વંદન કરી ભરતને માથું નમાવીને, તેઓ સૌ વિદાય લઈ ઘરે ગયા. "ભરત ધન્ય છે, જગતનો જીવનાથ છે; તેના સદ્ગુણ અને પ્રેમ સર્વપ્રશંસનીય છે." તેઓ એકબીજાને કહેતા કે મોટું કાર્ય સિદ્ધ થયું; તેઓ સૌ તૈયારી કરી નીકળ્યા. જેમને તેઓ ઘરની રક્ષા માટે મૂકી ગયા, તેમને જાણે ગળું કપાઈ રહ્યું હોય તેવું લાગ્યું. કેટલાકે કહ્યું કે રહેવા માટે કોઈને પૂછવાની જરૂર નથી; જગતમાં કોઈ આ જીવન સિવાય બીજો લાભ ઈચ્છતું નથી.

Verse 379 (दोहा/सोरठा)

जरउ सो संपति सदन सुखु सुहद मातु पितु भाइ। सनमुख होत जो राम पद करै न सहस सहाइ।।185।।

સંપત્તિ, ઘરના સુખો, મિત્રો, માતા, પિતા અને ભાઈઓ બધા બળી જાય; જે રામના ચરણોની સહસ્રવાર સેવા સમગ્ર હૃદયથી નથી કરતો.

Verse 380 (चौपाई)

घर घर साजहिं बाहन नाना। हरषु हृदयँ परभात पयाना।। भरत जाइ घर कीन्ह बिचारू। नगरु बाजि गज भवन भँडारू।। संपति सब रघुपति कै आही। जौ बिनु जतन चलौं तजि ताही।। तौ परिनाम न मोरि भलाई। पाप सिरोमनि साइँ दोहाई।। करइ स्वामि हित सेवकु सोई। दूषन कोटि देइ किन कोई।। अस बिचारि सुचि सेवक बोले। जे सपनेहुँ निज धरम न डोले।। कहि सबु मरमु धरमु भल भाषा। जो जेहि लायक सो तेहिं राखा।। करि सबु जतनु राखि रखवारे। राम मातु पहिं भरतु सिधारे।।

દરેક ઘરે તેઓ વિવિધ વાહનો તૈયાર કરતા; પ્રભાતે તેઓ નીકળ્યા, હૃદય આનંદથી ભરાયું હતું. ભરત ગયા અને પોતાના ઘર, નગર, ઘોડા, હાથી, ભવનો અને ભંડારો વિશે વિચાર્યું. આ બધી સંપત્તિ રઘુપતિની હતી; જો હું યોગ્ય ધ્યાન વિના તેને છોડીને જાઉં, તો તે ખોટું થશે. તો પરિણામ મારા ભલા માટે નહીં થાય; હું પાપશિરોમણિ ગુનેગાર બનીશ, મારી સાબિતી આપું છું. તે સેવક જ સ્વામીનું હિત કરે છે જે લાખો દોષ આપવા છતાં નિષ્ઠાવાન રહે છે. આમ વિચારીને તે સચ્ચા સેવકે કહ્યું, જે સ્વપ્નમાં પણ પોતાના ધર્મથી ડગતો ન હતો. તેણે બધા રહસ્યો અને યોગ્ય માર્ગ યોગ્ય વચનોમાં કહ્યો, અને દરેક વસ્તુ તેને લાયક વ્યક્તિના હવાલે કરી. દરેક એહતિયાત લઈને અને રખેવાળો નીમીને, ભરત રામની માતા પાસે ગયા.

Verse 381 (दोहा/सोरठा)

आरत जननी जानि सब भरत सनेह सुजान। कहेउ बनावन पालकीं सजन सुखासन जान।।186।।

જાણીને કે તેમની માતાઓ વ્યાકુળ છે, અને સ્નેહથી ભરાયેલા, વિદ્વાન ભરતે પાલખીઓ તૈયાર કરાવવાની અને આરામદાયક આસનો તૈયાર કરાવવાની આજ્ઞા આપી.

Verse 382 (चौपाई)

चक्क चक्कि जिमि पुर नर नारी। चहत प्रात उर आरत भारी।। जागत सब निसि भयउ बिहाना। भरत बोलाए सचिव सुजाना।। कहेउ लेहु सबु तिलक समाजू। बनहिं देब मुनि रामहिं राजू।। बेगि चलहु सुनि सचिव जोहारे। तुरत तुरग रथ नाग सँवारे।। अरुंधती अरु अगिनि समाऊ। रथ चढ़ि चले प्रथम मुनिराऊ।। बिप्र बृंद चढ़ि बाहन नाना। चले सकल तप तेज निधाना।। नगर लोग सब सजि सजि जाना। चित्रकूट कहँ कीन्ह पयाना।। सिबिका सुभग न जाहिं बखानी। चढ़ि चढ़ि चलत भई सब रानी।।

જેમ નગરના પુરુષો અને સ્ત્રીઓ ફરી વળતા હતા, તેમના હૃદય આવતી પ્રભાતે ભારે વ્યાકુળતાથી ભરાયા હતા. સૌ રાતભર જાગ્યા હતા, અને હવે સવાર થઈ ગઈ હતી; ભરતે પોતાના વિદ્વાન મંત્રીઓને બોલાવ્યા. તેમણે કહ્યું, "આખો સમાજ એકઠો કરો; હું વનમાં રામને રાજ્ય આપીશ." આ સાંભળીને મંત્રીઓએ ઝડપથી પ્રણામ કર્યા; તેમણે તરત જ ઘોડા, રથ અને હાથી તૈયાર કર્યા. અરુંધતી અને અગ્નિદેવનું આવાહન કરી; રથોમાં બેસીને મુખ્ય મુનિઓ પહેલા નીકળ્યા. વિવિધ વાહનોમાં બેસીને બ્રાહ્મણોનો સમૂહ નીકળ્યો, તે સૌ તપ અને તેજના ભંડાર હતા. નગરના બધા લોકો તૈયાર થઈને નીકળ્યા અને ચિત્રકૂટ તરફ પ્રયાણ કર્યું. સુંદર પાલખીઓનું વર્ણન નથી થઈ શકતું; તેમાં એક પછી એક બેસીને બધી રાણીઓ નીકળી પડી.

Verse 383 (दोहा/सोरठा)

सौंपि नगर सुचि सेवकनि सादर सकल चलाइ। सुमिरि राम सिय चरन तब चले भरत दोउ भाइ।।187।।

નગરને વિશ્વાસુ સેવકોને સોંપીને અને સૌને આદરપૂર્વક રવાના કરી, રામ અને સીતાના ચરણોનું સ્મરણ કરી ભરત અને તેમના ભાઈ ચાલ્યા.

Verse 384 (चौपाई)

राम दरस बस सब नर नारी। जनु करि करिनि चले तकि बारी।। बन सिय रामु समुझि मन माहीं। सानुज भरत पयादेहिं जाहीं।। देखि सनेहु लोग अनुरागे। उतरि चले हय गय रथ त्यागे।। जाइ समीप राखि निज डोली। राम मातु मृदु बानी बोली।। तात चढ़हु रथ बलि महतारी। होइहि प्रिय परिवारु दुखारी।। तुम्हरें चलत चलिहि सबु लोगू। सकल सोक कृस नहिं मग जोगू।। सिर धरि बचन चरन सिरु नाई। रथ चढ़ि चलत भए दोउ भाई।। तमसा प्रथम दिवस करि बासू। दूसर गोमति तीर निवासू।।

સ્ત્રી પુરુષ સૌ રામના દર્શનમાં લાગેલા હતા; જાણે દોરથી બંધાયેલા હોય તેમ જોતા જોતા ચાલ્યા જતા હતા. મનમાં સમજીને કે સીતા અને રામ વનમાં છે, ભરત અને શત્રુઘ્ન પગપાળા ચાલ્યા. લોકોનો પ્રેમ અને અનુરાગ જોઈને તેઓ ઘોડા, હાથી અને રથ છોડીને ઉતરી પડ્યા. નજીક આવીને તેમણે પોતાની પાલખી મૂકી; રામની માતાએ મૃદુ વાણીથી કહ્યું. "પુત્ર, રથ પર ચઢો, હે મહાવીર; તમારું કુટુંબ તમને પ્રિય લાગશે, ભલે દુઃખી હોય." "જ્યારે તમે જશો ત્યારે સૌ લોકો પાછળ ચાલશે; આ દુઃખ અને વ્યાકુળતા માટે કોઈ માર્ગ યોગ્ય નથી." તેમના વચનોથી મસ્તક નમાવીને અને ચરણોમાં માથું મૂકીને, બંને ભાઈઓ રથ પર ચઢીને નીકળ્યા. પ્રથમ દિવસે તેઓ તમસા નદી પર રોકાયા; બીજા દિવસે ગોમતીના કિનારે વાસ કર્યો.

Verse 385 (दोहा/सोरठा)

पय अहार फल असन एक निसि भोजन एक लोग। करत राम हित नेम ब्रत परिहरि भूषन भोग।।188।।

તે દૂધ પીધે છે, ફળો ખાય છે, અને રાત્રે માત્ર એકવાર ભોજન કરે છે; રામના કલ્યાણ માટે વ્રત અને નિયમો પાળે છે, અને તમામ શણગાર અને ભોગવિલાસનો ત્યાગ કરે છે.

Verse 386 (चौपाई)

सई तीर बसि चले बिहाने। सृंगबेरपुर सब निअराने।। समाचार सब सुने निषादा। हृदयँ बिचार करइ सबिषादा।। कारन कवन भरतु बन जाहीं। है कछु कपट भाउ मन माहीं।। जौं पै जियँ न होति कुटिलाई। तौ कत लीन्ह संग कटकाई।। जानहिं सानुज रामहि मारी। करउँ अकंटक राजु सुखारी।। भरत न राजनीति उर आनी। तब कलंकु अब जीवन हानी।। सकल सुरासुर जुरहिं जुझारा। रामहि समर न जीतनिहारा।। का आचरजु भरतु अस करहीं। नहिं बिष बेलि अमिअ फल फरहीं।।

તેઓ નદીના કિનારે રહ્યા અને પ્રભાતે નીકળ્યા; શૃંગવેરપુર હવે નજીક આવી રહ્યું હતું. નિષાદોએ સમાચાર સાંભળ્યા, અને તેમના હૃદયમાં મહાન શોકથી વિચારવા લાગ્યા. "ભરતને વનમાં જવાનું શું કારણ છે? શું તેમના મનમાં કોઈ છળકપટ છે? જો તેમના હૃદયમાં કપટ ન હોત તો તેઓ સાથે સેના શા માટે લાવ્યા હોત? તેઓ જાણે છે કે રામ અને તેમના ભાઈની હત્યા થઈ છે, અને આમ હું નિર્વિરોધ રાજ્ય કરીશ અને સુખી રહીશ. ભરતે રાજનીતિના માર્ગો હૃદયમાં લીધા નથી; હવે તેઓ કલંક વહન કરે છે, અને તેમનું જીવન હનન પામ્યું છે. સઘળા દેવો અને દાનવો મળીને યુદ્ધ કરે, છતાં રામને યુદ્ધમાં કોઈ જીતી ન શકે. તો ભરત આવું કરે તેમાં શું આશ્ચર્ય? વિષનો વેલો અમૃતફળ આપતો નથી."

Verse 387 (दोहा/सोरठा)

अस बिचारि गुहँ ग्याति सन कहेउ सजग सब होहु। हथवाँसहु बोरहु तरनि कीजिअ घाटारोहु।।189।।

આવો વિચાર કરીને ગુહે પોતાના કુટુંબીઓને કહ્યું, "તમે સૌ સજાગ રહો; હોડીવાળાઓને પાર ઉતારો અને ઘાટ તૈયાર કરો."