Prakarana 19
यह सोपान ‘धर्म-संकट’ से ‘शरणागति’ की ओर चढ़ने का द्वार है: राज्य-व्यवस्था (राजधर्म) टूटती दिखती है, पर भक्त-हृदय में राम-नाम का राज्य (रामराज्य-तत्त्व) स्थापित होता है। यहाँ वियोग, लोक-लज्जा, और अपजस के बीच ‘राम-पद-संमुखता’ ही मुक्ति-सीढ़ी का अगला पायदान बनती है।
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ രസവിന്യാസം കരുണയും ശാന്തവും തമ്മിൽ ആടുന്നു: ഒരുവശത്ത് കൈകേയി സൃഷ്ടിച്ച വിഘടനത്തിൽ ലോകവ്യവസ്ഥയിൽ വിഷാദം; മറുവശത്ത് ഭരതന്റെ രാമപ്രേമം അതിനെ ശുദ്ധപ്പെടുത്തി ‘ശരണാഗതി-രസ’മായി മാറ്റുന്നു. ഈ അംശത്തിൽ ഭരതൻ കൈകേയിയുടെ ദാരുണാരോപങ്ങൾക്കിടയിലും മനസിനെ രാമപദത്തിലേക്ക് തിരിക്കുന്നു—ഇത് ‘ദാസ്യ-ഭക്തി’യുടെ ഉച്ചസ്ഥിതിയാണ്. തുളസി ഇവിടെ രാജസത്തയെ ‘പരിണാമ-ധർമ്മ’ (ഫലധർമ്മം)ത്തിന് അധീനമാക്കി കാണിക്കുന്നു: സമ്പത്ത്, നഗരം, സേന—എല്ലാം രഘുപതിയുടേതാണ്; സേവകന്റെ ധർമ്മം സ്വാമി-ഹിതമാണ്. അതോടൊപ്പം നിഷാദരാജൻ ഗുഹയുടെ സംശയം ലോകയാഥാർത്ഥ്യമാണ്—ഭക്തിമാർഗ്ഗത്തിലും വിവേകവും ജാഗ്രതയും ആവശ്യമാണ്. സോപാനത്തിൽ ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ സ്ഥാനം നിർണായകമാണ്: പുറംനഷ്ടത്തിനുള്ളിൽ അന്തഃകരണത്തിന്റെ വിജയം—രാമന്റെ ദിശയിലേക്കുള്ള നടപ്പ് തന്നെ മോക്ഷസീഢിയുടെ ഉറച്ച പടിയാകുന്നു.
In this prakarana
People
Places
Verses
ചൗപായി 180.1-4
कैकेई भव तनु अनुरागे।पाँवर प्रान अघाइ अभागे।।
जौं प्रिय बिरहँ प्रान प्रिय लागे।देखब सुनब बहुत अब आगे।।
लखन राम सिय कहुँ बनु दीन्हा।पठइ अमरपुर पति हित कीन्हा।।
लीन्ह बिधवपन अपजसु आपू।दीन्हेउ प्रजहि सोकु संतापू।।
मोहि दीन्ह सुखु सुजसु सुराजू।कीन्ह कैकेईं सब कर काजू।।
एहि तें मोर काह अब नीका।तेहि पर देन कहहु तुम्ह टीका।।
कैकई जठर जनमि जग माहीं।यह मोहि कहँ कछु अनुचित नाहीं।।
मोरि बात सब बिधिहिं बनाई।प्रजा पाँच कत करहु सहाई।।
kaikeī bhava tanu anurāge |pā̃vara prāna aghāi abhāge ||
jauṁ priya birahã prāna priya lāge |dekhaba sunaba bahuta aba āge ||
lakhana rāma siya kahũ banu dīnhā |paṭhai amarapura pati hita kīnhā ||
līnha bidhavapana apajasu āpū |dīnheu prajahi soku saṁtāpū ||
mohi dīnha sukhu sujasu surājū |kīnha kaikeīṁ saba kara kājū ||
ehi teṁ mora kāha aba nīkā |tehi para dena kahahu tumha ṭīkā ||
kaikaī jaṭhara janami jaga māhīṁ |yaha mohi kahã kachu anucita nāhīṁ ||
mori bāta saba bidhihiṁ banāī |prajā pā̃ca kata karahu sahāī ||
കൈകേയിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ച ശരീരത്തിൽ പറ്റിപ്പിടിച്ച്, എന്റെ ദുർഭാഗ്യവാനായ പ്രാണൻ തൃപ്തിയടഞ്ഞു. പ്രിയനെ വിട്ട ശേഷവും പ്രാണൻ ഇഷ്ടമാണെങ്കിൽ, ഇനി ധാരാളം കാണാനും കേൾക്കാനും ഉണ്ട്. ലക്ഷ്മണന്, രാമന്, സീതയ്ക്ക് വനം നൽകി; ഭർത്താവിനെ അമരപുരിയിലേക്ക് അയച്ച് അവന് ഉപകാരം ചെയ്തു. വിധവാത്വം അപകീർത്തി താൻ ഏറ്റെടുത്തു; പ്രജകൾക്ക് ദുഃഖം വേദന നൽകി. എനിക്ക് സുഖം കീർത്തി രാജ്യം നൽകി; കൈകേയി എല്ലാവരുടെയും കാര്യം ചെയ്തു. ഇതിൽ എനിക്ക് ഇപ്പോൾ എന്ത് നന്മ ഉണ്ട്? അതിനു മേൽ എനിക്ക് രാജ്യ ചിഹ്നം സ്വീകരിക്കാൻ പറയുന്നു. ഈ ലോകത്ത് കൈകേയിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ചതിനാൽ, എനിക്ക് ഒന്നും അനുചിതമല്ല. എന്റെ കാര്യങ്ങളെല്ലാം വിധി ഏർപ്പാടു ചെയ്തു; ആകയാൽ പ്രജകളേ, നിങ്ങൾ എന്തിന് സഹായം ചെയ്യുന്നു?
ദോഹ 180
ग्रह ग्रहीत पुनि बात बस तेहि पुनि बीछी मार।तेहि पिआइअ बारुनी कहहु काह उपचार।।180।।
graha grahīta puni bāta basa tehi puni bīchī māra |tehi piāia bārunī kahahu kāha upacāra ||180||
നേരത്തെ ഭൂതം പിടിച്ചവന്, പിന്നെ കാറ്റു രോഗത്താൽ ബാധിക്കപ്പെട്ടവന്, പിന്നെ തേളു കൊട്ടിയവന് മദ്യം കുടിപ്പിച്ചാൽ, പറയൂ, അതെന്തു മരുന്നു?
ചൗപായി 181.1-4
कैकइ सुअन जोगु जग जोई।चतुर बिरंचि दीन्ह मोहि सोई।।
दसरथ तनय राम लघु भाई।दीन्हि मोहि बिधि बादि बड़ाई।।
तुम्ह सब कहहु कढ़ावन टीका।राय रजायसु सब कहँ नीका।।
उतरु देउँ केहि बिधि केहि केही।कहहु सुखेन जथा रुचि जेही।।
मोहि कुमातु समेत बिहाई।कहहु कहिहि के कीन्ह भलाई।।
मो बिनु को सचराचर माहीं।जेहि सिय रामु प्रानप्रिय नाहीं।।
परम हानि सब कहँ बड़ लाहू।अदिनु मोर नहि दूषन काहू।।
संसय सील प्रेम बस अहहू।सबुइ उचित सब जो कछु कहहू।।
kaikai suana jogu jaga joī |catura biraṁci dīnha mohi soī ||
dasaratha tanaya rāma laghu bhāī |dīnhi mohi bidhi bādi baṛāī ||
tumha saba kahahu kaṛhāvana ṭīkā |rāya rajāyasu saba kahã nīkā ||
utaru deũ kehi bidhi kehi kehī |kahahu sukhena jathā ruci jehī ||
mohi kumātu sameta bihāī |kahahu kahihi ke kīnha bhalāī ||
mo binu ko sacarācara māhīṁ |jehi siya rāmu prānapriya nāhīṁ ||
parama hāni saba kahã baṛa lāhū |adinu mora nahi dūṣana kāhū ||
saṁsaya sīla prema basa ahahū |sabui ucita saba jo kachu kahahū ||
കൈകേയിയുടെ മകന് ലോകത്ത് എന്ത് ഭാഗ്യം അർഹിക്കുന്നുവോ, അതുതന്നെ ബുദ്ധിമാനായ ബ്രഹ്മാവ് എനിക്ക് തന്നു. ദശരഥന്റെ മകനായും രാമന്റെ അനുജനായും ആയിരിക്കുക എന്ന മഹത്വവും സൃഷ്ടികർത്താവ് എനിക്ക് വ്യർത്ഥമായി തന്നു. നിങ്ങൾ എല്ലാവരും എനിക്ക് പട്ടാഭിഷേക തിലകം ചാർക്കണം എന്ന് പറയുന്നു; രാജാവിന്റെ കല്പന എല്ലാവർക്കും നല്ലതായി തോന്നുന്നു. ഞാൻ എങ്ങനെ, ആർക്ക് മറുപടി നൽകണം? നിങ്ങൾ ഓരോരുത്തരും നിങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെ സ്വതന്ത്രമായി പറയൂ. എന്നെയും എന്റെ ദുഷ്ട മാതാവിനെയും മാറ്റിവെച്ച്, പറയൂ, ആർ ആർക്ക് നന്മ ചെയ്തു എന്ന് പറയും? എന്നെ ഒഴിവാക്കി, ഈ ലോകത്ത് ചരാചര എല്ലാറ്റിലും ആരുണ്ട്, സീതയും രാമനും പ്രാണപ്രിയരല്ലാത്തവർ? എല്ലാവർക്കും ഏറ്റവും വലിയ നഷ്ടമായത് എനിക്ക് വലിയ ലാഭമാണ്. ഇത് എന്റെ ദുർഭാഗ്യം; മറ്റാർക്കും കുറ്റമില്ല. നിങ്ങൾ സംശയം, നാഗരികത, സ്നേഹം ഇവയാൽ സംസാരിക്കുന്നു; നിങ്ങൾ പറയുന്നതെല്ലാം ഉചിതമാണ്.
ദോഹ 181
राम मातु सुठि सरलचित मो पर प्रेमु बिसेषि।कहइ सुभाय सनेह बस मोरि दीनता देखि।।181।।
rāma mātu suṭhi saralacita mo para premu biseṣi |kahai subhāya saneha basa mori dīnatā dekhi ||181||
രാമന്റെ മാതാവ് വളരെ ലളിതഹൃദയയാണ്; എന്നോട് വിശേഷമായ സ്നേഹം ഉള്ളവളാണ്. എന്റെ ദീനാവസ്ഥ കണ്ട്, സ്നേഹത്തിൽ ആവേശിതയായി, തന്റെ സ്വാഭാവിക നന്മയാൽ സംസാരിക്കുന്നു.
ചൗപായി 182.1-4
गुर बिबेक सागर जगु जाना।जिन्हहि बिस्व कर बदर समाना।।
मो कहँ तिलक साज सज सोऊ।भएँ बिधि बिमुख बिमुख सबु कोऊ।।
परिहरि रामु सीय जग माहीं।कोउ न कहिहि मोर मत नाहीं।।
सो मैं सुनब सहब सुखु मानी।अंतहुँ कीच तहाँ जहँ पानी।।
डरु न मोहि जग कहिहि कि पोचू।परलोकहु कर नाहिन सोचू।।
एकइ उर बस दुसह दवारी।मोहि लगि भे सिय रामु दुखारी।।
जीवन लाहु लखन भल पावा।सबु तजि राम चरन मनु लावा।।
मोर जनम रघुबर बन लागी।झूठ काह पछिताउँ अभागी।।
gura bibeka sāgara jagu jānā |jinhahi bisva kara badara samānā ||
mo kahã tilaka sāja saja soū |bhaẽ bidhi bimukha bimukha sabu koū ||
parihari rāmu sīya jaga māhīṁ |kou na kahihi mora mata nāhīṁ ||
so maiṁ sunaba sahaba sukhu mānī |aṁtahũ kīca tahā̃ jahã pānī ||
ḍaru na mohi jaga kahihi ki pocū |paralokahu kara nāhina socū ||
ekai ura basa dusaha davārī |mohi lagi bhe siya rāmu dukhārī ||
jīvana lāhu lakhana bhala pāvā |sabu taji rāma carana manu lāvā ||
mora janama raghubara bana lāgī |jhūṭha kāha pachitāũ abhāgī ||
എന്റെ ഗുരുവിനെ ലോകം ജ്ഞാന സമുദ്രമായി അറിയുന്നു; അവർക്ക് ഈ പ്രപഞ്ചം കൈയിലെ ഇലന്തപ്പഴം പോലെയാണ്. അദ്ദേഹവും എന്റെ പട്ടാഭിഷേകത്തിന് ഒരുക്കം ചെയ്തു. വിധി മുഖം തിരിക്കുമ്പോൾ, എല്ലാവരും മുഖം തിരിക്കുന്നു. രാമനെയും സീതയെയും മാറ്റിവെച്ച്, ഇത് എന്റെ സ്വന്തം തന്ത്രമാണെന്ന് ലോകത്ത് പറയാത്തവർ ആരുമില്ല. ഞാൻ കേട്ട് സഹിച്ച്, അതിനെ സുഖമായി കരുതും; കാരണം അവസാനം വെള്ളമുള്ളിടതെല്ലാം ചേറുമുണ്ട്. ലോകം എന്നെ ദുഷ്ടനെന്ന് വിളിക്കുമെന്ന് എനിക്ക് ഭയമില്ല; പരലോകത്തെപ്പറ്റിയും എനിക്ക് വിഷമമില്ല. എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരേയൊരു സഹിക്കാനാവാത്ത കാട്ടുതീ വസിക്കുന്നു: എന്റെ കാരണത്താൽ സീതയും രാമനും ദുഃഖിതരായി. ലക്ഷ്മണൻ ജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലാഭം നേടി; എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ മനസ്സിനെ ചെലുത്തി. എന്റെ ജനനം രാമന്റെ കാട്ടുവാസത്തിനായിത്തന്നെ ആയി. ഭാഗ്യഹീനനായ ഞാൻ വ്യർത്ഥമായി എന്തിന് പശ്ചാത്തപിക്കുന്നു?
ദോഹ 182
आपनि दारुन दीनता कहउँ सबहि सिरु नाइ।देखें बिनु रघुनाथ पद जिय कै जरनि न जाइ।।182।।
āpani dāruna dīnatā kahaũ sabahi siru nāi |dekheṁ binu raghunātha pada jiya kai jarani na jāi ||182||
എല്ലാവർക്കും തല കുനിച്ച് എന്റെ ഭയങ്കരമായ ദീനാവസ്ഥ ഞാൻ പറയുന്നു: രഘുനാഥനായ രാമന്റെ പാദങ്ങൾ കാണാതെ, എന്റെ ഹൃദയത്തിലെ സുട്ടുപോകുന്ന വേദന മാറില്ല.
ചൗപായി 183.1-4
आन उपाउ मोहि नहि सूझा।को जिय कै रघुबर बिनु बूझा।।
एकहिं आँक इहइ मन माहीं।प्रातकाल चलिहउँ प्रभु पाहीं।।
जद्यपि मैं अनभल अपराधी।भै मोहि कारन सकल उपाधी।।
तदपि सरन सनमुख मोहि देखी।छमि सब करिहहिं कृपा बिसेषी।।
सील सकुच सुठि सरल सुभाऊ।कृपा सनेह सदन रघुराऊ।।
अरिहुक अनभल कीन्ह न रामा।मैं सिसु सेवक जद्यपि बामा।।
तुम्ह पै पाँच मोर भल मानी।आयसु आसिष देहु सुबानी।।
जेहिं सुनि बिनय मोहि जनु जानी।आवहिं बहुरि रामु रजधानी।।
āna upāu mohi nahi sūjhā |ko jiya kai raghubara binu būjhā ||
ekahiṁ ā̃ka ihai mana māhīṁ |prātakāla calihaũ prabhu pāhīṁ ||
jadyapi maiṁ anabhala aparādhī |bhai mohi kārana sakala upādhī ||
tadapi sarana sanamukha mohi dekhī |chami saba karihahiṁ kṛpā biseṣī ||
sīla sakuca suṭhi sarala subhāū |kṛpā saneha sadana raghurāū ||
arihuka anabhala kīnha na rāmā |maiṁ sisu sevaka jadyapi bāmā ||
tumha pai pā̃ca mora bhala mānī |āyasu āsiṣa dehu subānī ||
jehiṁ suni binaya mohi janu jānī |āvahiṁ bahuri rāmu rajadhānī ||
എനിക്ക് മറ്റൊരു ഉപായവും തോന്നുന്നില്ല. രഘുപതിയെ ഒഴിവാക്കി ആര് ഹൃദയത്തിലുള്ളത് അറിയും? എന്റെ മനസ്സിൽ ഒരേയൊരു തീരുമാനം ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു: പ്രഭാതത്തിൽ ഞാൻ എന്റെ പ്രഭുവിന്റെ അടുത്തേക്ക് പോകും. ഞാൻ ദുഷ്ടനാണെങ്കിലും, എന്റെ കാരണത്താൽ ഇത്രയും കഷ്ടം വന്നിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, എങ്കിലും, എന്നെ ശരണം തേടി വന്നത് കണ്ടാൽ, അവൻ എല്ലാം ക്ഷമിച്ച് എനിക്ക് വിശേഷ കൃപ കാണിക്കും. രഘുരാജൻ മൃദുവായും ലജ്ജയോടുകൂടിയും ഉള്ളവൻ, അത്യന്തം ലളിതമായ സ്വഭാവമുള്ളവൻ, കൃപയ്ക്കും സ്നേഹത്തിനും വാസസ്ഥാനം. രാമൻ ശത്രുക്കൾക്കും ദോഷം വരുത്തിയിട്ടില്ല; ഞാൻ തെറ്റുചെയ്തവനാണെങ്കിലും അവന്റെ കുട്ടിയും സേവകനുമാണ്. നിങ്ങൾ ഇത് എന്റെ നന്മയ്ക്കായി കരുതി, നല്ല വാക്കുകളോടെ എനിക്ക് അനുമതിയും ആശീർവാദവും നൽകുക. എന്റെ അപേക്ഷ കേട്ട് എന്നെ തന്റേതാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, രാമൻ വീണ്ടും തലസ്ഥാനത്തേക്ക് വരുന്നതിനായി.
ദോഹ 183
जद्यपि जनमु कुमातु तें मैं सठु सदा सदोस।आपन जानि न त्यागिहहिं मोहि रघुबीर भरोस।।183।।
jadyapi janamu kumātu teṁ maiṁ saṭhu sadā sadosa |āpana jāni na tyāgihahiṁ mohi raghubīra bharosa ||183||
ദുഷ്ടയായ അമ്മയിൽ നിന്ന് ജനിച്ചവനായും, ഞാൻ എപ്പോഴും കുറ്റങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ദുഷ്ടനായിരുന്നാലും, രഘുവംശ വീരനെയാണ് ഞാൻ ഭരമേല്ക്കുന്നത്; അദ്ദേഹം എന്നെ തന്റേതായി അറിഞ്ഞ് എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കില്ല.
ചൗപായി 184.1-4
भरत बचन सब कहँ प्रिय लागे।राम सनेह सुधाँ जनु पागे।।
लोग बियोग बिषम बिष दागे।मंत्र सबीज सुनत जनु जागे।।
मातु सचिव गुर पुर नर नारी।सकल सनेहँ बिकल भए भारी।।
भरतहि कहहि सराहि सराही।राम प्रेम मूरति तनु आही।।
तात भरत अस काहे न कहहू।प्रान समान राम प्रिय अहहू।।
जो पावँरु अपनी जड़ताई।तुम्हहि सुगाइ मातु कुटिलाई।।
सो सठु कोटिक पुरुष समेता।बसिहि कलप सत नरक निकेता।।
अहि अघ अवगुन नहि मनि गहई।हरइ गरल दुख दारिद दहई।।
bharata bacana saba kahã priya lāge |rāma saneha sudhā̃ janu pāge ||
loga biyoga biṣama biṣa dāge |maṁtra sabīja sunata janu jāge ||
mātu saciva gura pura nara nārī |sakala sanehã bikala bhae bhārī ||
bharatahi kahahi sarāhi sarāhī |rāma prema mūrati tanu āhī ||
tāta bharata asa kāhe na kahahū |prāna samāna rāma priya ahahū ||
jo pāvãru apanī jaṛatāī |tumhahi sugāi mātu kuṭilāī ||
so saṭhu koṭika puruṣa sametā |basihi kalapa sata naraka niketā ||
ahi agha avaguna nahi mani gahaī |harai garala dukha dārida dahaī ||
ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരമായി; അവ രാമന്റെ സ്നേഹത്തിന്റെ അമൃതിൽ നനഞ്ഞതുപോലെ തോന്നി. വിയോഗത്തിന്റെ ഭയങ്കര വിഷത്താൽ പൊള്ളിയ ജനങ്ങൾ, ബീജസഹിതമായ മന്ത്രം കേട്ട് ഉണർന്നതുപോലെ തോന്നി. മാതാക്കൾ, മന്ത്രിമാർ, ഗുരു, നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാർ സ്ത്രീകൾ എല്ലാവരും സ്നേഹത്താൽ വലിയ വിഷമത്തിലായി. ഭരതനെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രശംസിച്ച് പറഞ്ഞു: "നിന്റെ ശരീരം രാമന്റെ സ്നേഹത്തിന്റെ മൂർത്തിയാകുന്നു." "പ്രിയ ഭരതാ, ഇങ്ങനെ എന്തിന് പറയാൻ കൂടാ? നീ രാമന് പ്രാണന് തുല്യമായ പ്രിയപ്പെട്ടവനാണ്." "തന്റെ മണ്ടത്തരംകൊണ്ട് ഏത് ദുഷ്ടൻ നിന്നെ നിന്റെ അമ്മയുടെ കുടിലതയോട് സമാനമായി പാടുന്നുവോ, "ആ വിഡ്ഢി തന്റെ വംശത്തിലെ കോടി പുരുഷന്മാരോടൊപ്പം നൂറ് കൽപ്പം നരകത്തിൽ വാഴും." "മാണിക്യം പാമ്പിന്റെ പാപവും ദുർഗുണങ്ങളും ഏറ്റുവാങ്ങുന്നില്ല; അത് വിഷം ഹരിച്ച്, ദുഃഖവും ദാരിദ്ര്യവും ദഹിപ്പിക്കുന്നു."
ദോഹ 184
अवसि चलिअ बन रामु जहँ भरत मंत्रु भल कीन्ह।सोक सिंधु बूड़त सबहि तुम्ह अवलंबनु दीन्ह।।184।।
avasi calia bana rāmu jahã bharata maṁtru bhala kīnha |soka siṁdhu būṛata sabahi tumha avalaṁbanu dīnha ||184||
രാമൻ ഉള്ള കാട്ടിലേക്ക് തീർച്ചയായും പോകണം. ഭരതൻ നല്ല ഉപദേശം നൽകി. നാം എല്ലാവരും ദുഃഖത്തിന്റെ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു, നിങ്ങൾ നമുക്ക് പിടിച്ചുകൊള്ളാൻ ആധാരം നൽകി.
ചൗപായി 185.1-4
भा सब कें मन मोदु न थोरा।जनु घन धुनि सुनि चातक मोरा।।
चलत प्रात लखि निरनउ नीके।भरतु प्रानप्रिय भे सबही के।।
मुनिहि बंदि भरतहि सिरु नाई।चले सकल घर बिदा कराई।।
धन्य भरत जीवनु जग माहीं।सीलु सनेहु सराहत जाहीं।।
कहहि परसपर भा बड़ काजू।सकल चलै कर साजहिं साजू।।
जेहि राखहिं रहु घर रखवारी।सो जानइ जनु गरदनि मारी।।
कोउ कह रहन कहिअ नहिं काहू।को न चहइ जग जीवन लाहू।।
bhā saba keṁ mana modu na thorā |janu ghana dhuni suni cātaka morā ||
calata prāta lakhi niranau nīke |bharatu prānapriya bhe sabahī ke ||
munihi baṁdi bharatahi siru nāī |cale sakala ghara bidā karāī ||
dhanya bharata jīvanu jaga māhīṁ |sīlu sanehu sarāhata jāhīṁ ||
kahahi parasapara bhā baṛa kājū |sakala calai kara sājahiṁ sājū ||
jehi rākhahiṁ rahu ghara rakhavārī |so jānai janu garadani mārī ||
kou kaha rahana kahia nahiṁ kāhū |ko na cahai jaga jīvana lāhū ||
എല്ലാവരുടെയും മനസ്സിൽ അല്പമല്ലാത്ത ആനന്ദമുണ്ടായി, മേഘങ്ങളുടെ മുഴക്കം കേട്ട ചാതകപ്പക്ഷികൾക്കും മയിലുകൾക്കും എങ്ങനെയോ അങ്ങനെ. പ്രഭാതത്തിൽ പുറപ്പെടുന്നത് നല്ല തീരുമാനമെന്നു കണ്ട്, ഭരതൻ എല്ലാവർക്കും പ്രാണപ്രിയനായി. മുനിയെ വണങ്ങി, ഭരതന് തല കുനിച്ച്, എല്ലാവരും വിടപറഞ്ഞ് തങ്ങളുടെ വീടുകളിലേക്ക് പോയി. ലോകത്ത് ഭരതന്റെ ജീവിതം ധന്യമാണ് എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, അവന്റെ നല്ല സ്വഭാവത്തെയും സ്നേഹത്തെയും പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ട് പോയി. പരസ്പരം, ഒരു വലിയ കാര്യം വന്നിരിക്കുന്നു എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, എല്ലാവരും പുറപ്പെടാനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തയ്യാറാക്കാൻ തുടങ്ങി. വീട് കാക്കാൻ ആരെ വിട്ടുവെച്ചോ, അവന് തന്റെ കഴുത്ത് അറുക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. ഒരാൾ, ആരെയും ഇവിടെ നിൽക്കാൻ പറയരുത്; ലോകത്ത് ജീവിതത്തിന്റെ ലാഭം ആഗ്രഹിക്കാത്തവരാരുണ്ട്? എന്നു പറഞ്ഞു.
ദോഹ 185
जरउ सो संपति सदन सुखु सुहद मातु पितु भाइ।सनमुख होत जो राम पद करै न सहस सहाइ।।185।।
jarau so saṁpati sadana sukhu suhada mātu pitu bhāi |sanamukha hota jo rāma pada karai na sahasa sahāi ||185||
എരിഞ്ഞുപോകട്ടെ ആ സമ്പത്ത്, ആ വീട്, ആ സുഖം, ആ സുഹൃത്തുക്കൾ, അമ്മ, അച്ഛൻ, സഹോദരൻ, അവർ ആർപ്പണത്തോടെ രാമന്റെ പാദങ്ങളിലേക്ക് തിരിയാൻ സഹായിക്കാതിരുന്നാൽ.
ചൗപായി 186.1-4
घर घर साजहिं बाहन नाना।हरषु हृदयँ परभात पयाना।।
भरत जाइ घर कीन्ह बिचारू।नगरु बाजि गज भवन भँडारू।।
संपति सब रघुपति कै आही।जौ बिनु जतन चलौं तजि ताही।।
तौ परिनाम न मोरि भलाई।पाप सिरोमनि साइँ दोहाई।।
करइ स्वामि हित सेवकु सोई।दूषन कोटि देइ किन कोई।।
अस बिचारि सुचि सेवक बोले।जे सपनेहुँ निज धरम न डोले।।
कहि सबु मरमु धरमु भल भाषा।जो जेहि लायक सो तेहिं राखा।।
करि सबु जतनु राखि रखवारे।राम मातु पहिं भरतु सिधारे।।
ghara ghara sājahiṁ bāhana nānā |haraṣu hṛdayã parabhāta payānā ||
bharata jāi ghara kīnha bicārū |nagaru bāji gaja bhavana bhãḍārū ||
saṁpati saba raghupati kai āhī |jau binu jatana calauṁ taji tāhī ||
tau parināma na mori bhalāī |pāpa siromani sāĩ dohāī ||
karai svāmi hita sevaku soī |dūṣana koṭi dei kina koī ||
asa bicāri suci sevaka bole |je sapanehũ nija dharama na ḍole ||
kahi sabu maramu dharamu bhala bhāṣā |jo jehi lāyaka so tehiṁ rākhā ||
kari sabu jatanu rākhi rakhavāre |rāma mātu pahiṁ bharatu sidhāre ||
വീടുതോറും പലവിധ വാഹനങ്ങൾ ഒരുക്കുന്നു; പ്രഭാതത്തിൽ പുറപ്പെടണം എന്നതിനാൽ അവരുടെ ഹൃദയം സന്തോഷം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. ഭരതൻ വീട്ടിലേക്ക് പോയി ചിന്തിച്ചു: നഗരം, കുതിരകൾ, ആനകൾ, കൊട്ടാരങ്ങൾ, ഖജാനകൾ, ഈ സമ്പത്തെല്ലാം രഘുപതിക്കുള്ളതാണ്; ഞാൻ യാതൊരു ജാഗ്രതയും എടുക്കാതെ ഇവ വിട്ടുപോയാൽ, അതിന്റെ ഫലം എനിക്ക് നന്നായിരിക്കില്ല; തന്റെ സ്വാമിയെ വഞ്ചിക്കുന്നതാണ് പാപങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠം. തന്റെ സ്വാമിയുടെ ഹിതത്തിനായി അധ്വാനിക്കുന്നവനേ യഥാർത്ഥ സേവകനായുള്ളൂ; കോടിക്കണക്കിന് നിന്ദകൾ ആരെങ്കിലും ഏൽപ്പിച്ചാലും അവൻ പിന്തിരിയരുത്. ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച്, സ്വപ്നത്തിലും തങ്ങളുടെ ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വഴുതിപ്പോകാത്ത വിശ്വസ്തരായ സേവകരെ വിളിച്ചു. തന്റെ ഉദ്ദേശ്യം മുഴുവൻ അവർക്ക് അറിയിച്ച്, ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് നന്നായി പറഞ്ഞ്, ഓരോരുത്തരെയും അവർക്ക് യോജിക്കുന്ന സ്ഥലത്ത് നിയമിച്ചു. എല്ലാ ഏർപ്പാടുകളും ചെയ്ത്, കാവൽക്കാരെ നിർത്തി, ഭരതൻ രാമന്റെ അമ്മയുടെ അടുത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
ദോഹ 186
आरत जननी जानि सब भरत सनेह सुजान।कहेउ बनावन पालकीं सजन सुखासन जान।।186।।
ārata jananī jāni saba bharata saneha sujāna |kaheu banāvana pālakīṁ sajana sukhāsana jāna ||186||
ഭരതൻ, സ്നേഹത്തിൽ വിദഗ്ദ്ധനായി, എല്ലാ മാതാക്കളും ദുഃഖത്തിലാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, പല്ലക്കുകൾ ഒരുക്കപ്പെടാനും, സുഖപ്രദമായ ആസനങ്ങൾ ഒരുക്കപ്പെടാനും കല്പിച്ചു.
ചൗപായി 187.1-4
चक्क चक्कि जिमि पुर नर नारी।चहत प्रात उर आरत भारी।।
जागत सब निसि भयउ बिहाना।भरत बोलाए सचिव सुजाना।।
कहेउ लेहु सबु तिलक समाजू।बनहिं देब मुनि रामहिं राजू।।
बेगि चलहु सुनि सचिव जोहारे।तुरत तुरग रथ नाग सँवारे।।
अरुंधती अरु अगिनि समाऊ।रथ चढ़ि चले प्रथम मुनिराऊ।।
बिप्र बृंद चढ़ि बाहन नाना।चले सकल तप तेज निधाना।।
नगर लोग सब सजि सजि जाना।चित्रकूट कहँ कीन्ह पयाना।।
सिबिका सुभग न जाहिं बखानी।चढ़ि चढ़ि चलत भई सब रानी।।
cakka cakki jimi pura nara nārī |cahata prāta ura ārata bhārī ||
jāgata saba nisi bhayau bihānā |bharata bolāe saciva sujānā ||
kaheu lehu sabu tilaka samājū |banahiṁ deba muni rāmahiṁ rājū ||
begi calahu suni saciva johāre |turata turaga ratha nāga sãvāre ||
aruṁdhatī aru agini samāū |ratha caṛhi cale prathama munirāū ||
bipra bṛṁda caṛhi bāhana nānā |cale sakala tapa teja nidhānā ||
nagara loga saba saji saji jānā |citrakūṭa kahã kīnha payānā ||
sibikā subhaga na jāhiṁ bakhānī |caṛhi caṛhi calata bhaī saba rānī ||
നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും, ചക്കവ-ചക്കവി പക്ഷികളെപ്പോലെ, പ്രഭാതത്തിനായി കൊതിച്ചു, അവരുടെ ഹൃദയം ഭാരമേറിയ ദുഃഖം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരുന്നു. രാത്രി മുഴുവൻ ഉണർന്നിരുന്ന് പ്രഭാതമായി. ഭരതൻ തന്റെ വിവേകികളായ മന്ത്രിമാരെ വിളിച്ചു. അവൻ പറഞ്ഞു: പട്ടാഭിഷേകത്തിന് വേണ്ട എല്ലാ സാമഗ്രികളും കൂടെ കൊണ്ടുപോകുക. കാട്ടിൽ മുനിവരായ രാമന് രാജ്യം നൽകുന്നതാണ്. വേഗം പോകുക. ഇത് കേട്ട മന്ത്രിമാർ അവന് പ്രണാമം ചെയ്തു, ഉടനെ കുതിരകൾ, രഥങ്ങൾ, ആനകൾ എന്നിവ ഒരുക്കി. അരുന്ധതിയെയും അഗ്നിയെയും കൂടെ കൂട്ടി, മുനിമാരുടെ തലവനായ വസിഷ്ഠൻ ആദ്യം രഥത്തിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു. തപസ്സിന്റെയും തേജസ്സിന്റെയും നിധികളായ ബ്രാഹ്മണരുടെ കൂട്ടങ്ങൾ പലവിധ വാഹനങ്ങളിൽ കയറി എല്ലാവരും പുറപ്പെട്ടു. നഗരത്തിലെ ജനങ്ങൾ എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങൾ അലങ്കരിച്ച്, ചിത്രകൂടത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. സുന്ദരമായ പല്ലക്കുകളുടെ സൗന്ദര്യം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല. എല്ലാ റാണിമാരും അവയിൽ കയറി കയറി പുറപ്പെട്ടു.
ദോഹ 187
सौंपि नगर सुचि सेवकनि सादर सकल चलाइ।सुमिरि राम सिय चरन तब चले भरत दोउ भाइ।।187।।
sauṁpi nagara suci sevakani sādara sakala calāi |sumiri rāma siya carana taba cale bharata dou bhāi ||187||
നഗരം വിശ്വസ്തരായ സേവകർക്ക് ഏല്പിച്ച്, എല്ലാവരെയും ബഹുമാനത്തോടെ യാത്രയാക്കി, ഭരതൻ തന്റെ സഹോദരനുമായി ചേർന്ന്, രാമന്റെയും സീതയുടെയും പാദങ്ങളെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് പുറപ്പെട്ടു.
ചൗപായി 188.1-4
राम दरस बस सब नर नारी।जनु करि करिनि चले तकि बारी।।
बन सिय रामु समुझि मन माहीं।सानुज भरत पयादेहिं जाहीं।।
देखि सनेहु लोग अनुरागे।उतरि चले हय गय रथ त्यागे।।
जाइ समीप राखि निज डोली।राम मातु मृदु बानी बोली।।
तात चढ़हु रथ बलि महतारी।होइहि प्रिय परिवारु दुखारी।।
तुम्हरें चलत चलिहि सबु लोगू।सकल सोक कृस नहिं मग जोगू।।
सिर धरि बचन चरन सिरु नाई।रथ चढ़ि चलत भए दोउ भाई।।
तमसा प्रथम दिवस करि बासू।दूसर गोमति तीर निवासू।।
rāma darasa basa saba nara nārī |janu kari karini cale taki bārī ||
bana siya rāmu samujhi mana māhīṁ |sānuja bharata payādehiṁ jāhīṁ ||
dekhi sanehu loga anurāge |utari cale haya gaya ratha tyāge ||
jāi samīpa rākhi nija ḍolī |rāma mātu mṛdu bānī bolī ||
tāta caṛhahu ratha bali mahatārī |hoihi priya parivāru dukhārī ||
tumhareṁ calata calihi sabu logū |sakala soka kṛsa nahiṁ maga jogū ||
sira dhari bacana carana siru nāī |ratha caṛhi calata bhae dou bhāī ||
tamasā prathama divasa kari bāsū |dūsara gomati tīra nivāsū ||
രാമന്റെ ദർശന വാഞ്ഛയാൽ എല്ലാ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും, വെള്ളം കണ്ട ആനകളെപ്പോലെ പുറപ്പെട്ടു. സീതയും രാമനും കാട്ടിലാണെന്ന് മനസ്സിൽ മനസ്സിലാക്കി, ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും കാൽനടയായി പോയി. അവരുടെ സ്നേഹം കണ്ട് ജനങ്ങൾ ഭക്തിയാൽ ഉദ്രേകിച്ചു; കുതിരകൾ, ആനകൾ, രഥങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ഇറങ്ങിപ്പോയി. അടുത്തുചെന്ന് തന്റെ ഡോലി നിർത്തി, രാമന്റെ മാതാവ് മൃദുവായ ശബ്ദത്തിൽ സംസാരിച്ചു. "മകനേ, രഥത്തിൽ കയറുക, മാതാവ് നിന്നോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ പ്രിയ പരിവാരം ദുഃഖത്തിൽ ആഴ്ന്നുപോകും." "നീ നടന്നാൽ എല്ലാവരും നടന്നു വരും; എല്ലാവരും ദുഃഖം കൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച് വഴിക്ക് യോഗ്യരല്ല." അവളുടെ വാക്കുകൾ തലയിൽ വെച്ച്, അവളുടെ പാദങ്ങളിൽ തല വളച്ച്, രണ്ട് സഹോദരന്മാരും രഥത്തിൽ കയറി പോയി. ആദ്യ ദിവസം തമസാ നദീതീരത്ത് താമസിച്ചു; രണ്ടാം ദിവസം ഗോമതി നദീതീരത്ത് താമസിച്ചു.
ദോഹ 188
पय अहार फल असन एक निसि भोजन एक लोग।करत राम हित नेम ब्रत परिहरि भूषन भोग।।188।।
paya ahāra phala asana eka nisi bhojana eka loga |karata rāma hita nema brata parihari bhūṣana bhoga ||188||
ചിലർ പാൽ മാത്രം ആഹാരമായി സ്വീകരിച്ചു, ചിലർ പഴങ്ങൾ മാത്രം തിന്നു, ചിലർ രാത്രി ഒരു തവണ മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിച്ചു. രാമന്റെ ഹിതത്തിനായി നിയമങ്ങളും വ്രതങ്ങളും പാലിച്ച്, ആഭരണങ്ങളും ഭോഗങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ചു.
ചൗപായി 189.1-4
सई तीर बसि चले बिहाने।सृंगबेरपुर सब निअराने।।
समाचार सब सुने निषादा।हृदयँ बिचार करइ सबिषादा।।
कारन कवन भरतु बन जाहीं।है कछु कपट भाउ मन माहीं।।
जौं पै जियँ न होति कुटिलाई।तौ कत लीन्ह संग कटकाई।।
जानहिं सानुज रामहि मारी।करउँ अकंटक राजु सुखारी।।
भरत न राजनीति उर आनी।तब कलंकु अब जीवन हानी।।
सकल सुरासुर जुरहिं जुझारा।रामहि समर न जीतनिहारा।।
का आचरजु भरतु अस करहीं।नहिं बिष बेलि अमिअ फल फरहीं।।
saī tīra basi cale bihāne |sṛṁgaberapura saba niarāne ||
samācāra saba sune niṣādā |hṛdayã bicāra karai sabiṣādā ||
kārana kavana bharatu bana jāhīṁ |hai kachu kapaṭa bhāu mana māhīṁ ||
jauṁ pai jiyã na hoti kuṭilāī |tau kata līnha saṁga kaṭakāī ||
jānahiṁ sānuja rāmahi mārī |karaũ akaṁṭaka rāju sukhārī ||
bharata na rājanīti ura ānī |taba kalaṁku aba jīvana hānī ||
sakala surāsura jurahiṁ jujhārā |rāmahi samara na jītanihārā ||
kā ācaraju bharatu asa karahīṁ |nahiṁ biṣa beli amia phala pharahīṁ ||
സായി നദീതീരത്ത് രാത്രി താമസിച്ച്, പ്രഭാതത്തിൽ പുറപ്പെട്ട്, എല്ലാവരും ശൃംഗവേരപുരത്തെ സമീപിച്ചു. നിഷാദൻ എല്ലാ വാർത്തകളും കേട്ട്, തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ദുഃഖത്തോടെ ചിന്തിച്ചു. "എന്ത് കാരണത്താൽ ഭരതൻ കാട്ടിലേക്ക് പോകുന്നു? അവന്റെ മനസ്സിൽ എന്തെങ്കിലും വഞ്ചന ഉണ്ടാകണം." "അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വക്രത ഇല്ലെങ്കിൽ, പടയെ എന്തിന് കൂടെ കൊണ്ടുപോകുന്നു?" "അനുജനോടൊപ്പം രാമനെ കൊല്ലാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു, പിന്നെ തടസ്സമില്ലാതെ സുഖമായി ഭരിക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു." "ഭരതൻ രാജനീതി തത്വങ്ങൾ ഹൃദയത്തിൽ സ്വീകരിച്ചിട്ടില്ല. മുമ്പ് അപമാനം ഉണ്ടായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ ജീവനും നഷ്ടമാകും." "എല്ലാ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും യോധന്മാരും ഒന്നിച്ചാലും, യുദ്ധത്തിൽ രാമനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല." "ഭരതൻ ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ അത്ഭുതമെന്ത്? വിഷലതയിൽ അമൃതഫലം ഉണ്ടാകില്ല."
ദോഹ 189
अस बिचारि गुहँ ग्याति सन कहेउ सजग सब होहु।हथवाँसहु बोरहु तरनि कीजिअ घाटारोहु।।189।।
asa bicāri guhã gyāti sana kaheu sajaga saba hohu |hathavā̃sahu borahu tarani kījia ghāṭārohu ||189||
ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് ഗുഹൻ തന്റെ ബന്ധുക്കളോട് പറഞ്ഞു, "നിങ്ങളെല്ലാവരും ജാഗ്രതയോടെ ഇരിക്കുക. തോണികളെ സുരക്ഷിതമാക്കി മുക്കിമറിക്കുക, കരപ്പടിത്തുകളും തടയുക."
Inside Prakarana 19
The dialogue
- Listenerसाधक-मन (मानस-श्रोता) / परंपरागत श्रोता-समाज
Frequently Asked Questions
परंपरा में मान्यता है कि भरत-चरित्र (दीनता, स्वामी-हित, राम-पद-संमुखता) का पाठ ‘भ्रांति-निवारण’ और ‘शरणागति-स्थैर्य’ देता है—मन का संशय (गुह-जैसा) शांत होकर राम-भक्ति में निश्चय बनता है, तथा परिवार/समाज के कलह में भी धर्म-बुद्धि जागती है।
सामान्य मानस-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का नाम-संपुट, तथा विनय-प्रधान प्रसंगों में ‘सियाराम मय सब जग जानी’/‘राम नाम’ का जप-संपुट जोड़ा जाता है (स्थानीय परंपरा के अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 19 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
