Adhyaya 32: Dharma as the Bull-Form: Soma’s Transgression and the Institution of the Thirteenth Lunar Day Observance

Verse 1

पूर्वं ब्रह्माऽव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः । स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनं च विचिन्तयत् ॥ ३२.२ ॥

ఆదిలో అవ్యయుడూ శుద్ధుడూ అయిన బ్రహ్మ, పరమమూ అపరమూ అనే సంజ్ఞలతో ప్రసిద్ధుడై, మొదట ప్రజలను సృష్టించదలచి వారి పాలన-పోషణ విషయమై కూడా ఆలోచించాడు.

Verse 2

तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद् दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः । प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ ३२.३ ॥

అతడు ఆలోచించుచుండగా, అతని దేహంలోని కుడి భాగం నుండి తెల్ల కుండలము ధరించిన పురుషుడు ప్రాదుర్భవించాడు; అతడు తెల్ల మాల్యముతోను తెల్ల అనులేపనముతోను అలంకృతుడై ఉన్నాడు.

Verse 3

तं दृष्ट्वोवाच भगवान्श्चतुष्पादं वृषाकृतिम् । पालयेमाः प्रजाः साधो त्वं ज्येष्ठो जगतो भव ॥ ३२.४ ॥

అతనిని చూచి భగవంతుడు నాలుగు పాదములు గల వృషభాకృతిని ఉద్దేశించి పలికెను—“సాధువా, ఈ ప్రజలను పాలించు; నీవు జగత్తులో జ్యేష్ఠుడవు కమ్ము.”

Verse 4

इत्युक्तः समवस्थोऽसौ चतुःपद्भ्यां कृते युगे । त्रेतायां स समस्तृभ्यां द्वे चैव द्वापरेऽभवत् । कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः ॥ ३२.५ ॥

ఇట్లు ఉక్తుడైన అతడు సమస్థితిలో నిలిచెను. కృతయుగంలో చతుష్పాదంగా సంపూర్ణుడు; త్రేతాయుగంలో త్రిపాదంగా; ద్వాపరంలో ద్విపాదంగా; కలియుగంలో ఒక్క పాదమాత్రంతో ప్రభువు ప్రజలను పాలించుచున్నాడు.

Verse 5

षड्भेदो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्रे व्यवस्थितः । द्विधा वैश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्वगतः प्रभुः । रसातलेषु सर्वेषु द्वीपवर्षे स्वयं प्रभुः ॥ ३२.६ ॥

ఆ వ్యవస్థ బ్రాహ్మణులలో షడ్భేదముగా చెప్పబడింది; క్షత్రియులలో త్రిధా; వైశ్యులలో ద్విధా; శూద్రులలో ఏకధా స్థితమై ఉంది. సర్వవ్యాపి ప్రభువు సమస్త రసాతలాలలోను, ద్వీప-వర్షాలలోను స్వయంగా విరాజిల్లుచున్నాడు.

Verse 6

द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिशृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः ॥ ३२.७ ॥

ద్రవ్యము, గుణము, క్రియ, జాతి—ఇవి నాలుగు పాదములుగా కలదని ప్రకటించబడింది. అలాగే సంహితా, పద, క్రమ—ఈ మూడు శృంగములు కలదని పండితులు స్మరిస్తారు.

Verse 7

तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् ॥ ३२.८ ॥

అలాగే ఆద్యాంత తత్త్వరూపమైన ఓంకారము—ద్విశిరస్సు, సప్తహస్తములు కలది; త్రివిధ బంధనముతో బద్ధమై, విప్రులలో ప్రధానుడై జగత్తును రక్షించుచున్నది.

Verse 8

स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मणा । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह ॥ ३२.९ ॥

పూర్వము అద్భుతకర్ముడైన సోముడు ధర్మాన్ని పీడించాడు; అతడు తన భ్రాత ఆంగిరసుని భార్య తారను హరించదలచినప్పుడు.

Verse 9

सोऽपायाद्भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥ ३२.१० ॥

అప్పుడు ఆ బలవంతుడైన క్రూరకర్ముడి భయంతో ప్రభువు వెనుదిరిగి ఘనమైన, భయంకరమైన అరణ్యంలో ప్రవేశించాడు।

Verse 10

तस्मिन्गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः ॥ ३२.११ ॥

దేవతలు వెళ్లిపోయిన తరువాత, ధర్మం నుండి తప్పిపోయిన అసురుల భార్యలు వారి నివాసాలను స్వాధీనం చేసుకోవాలని తిరుగాడారు; అసురులు కూడా అలాగే దేవగృహంలో సంచరించారు।

Verse 11

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः ॥ ३२.१२ ॥

ఓ రాజా, ఇలా మర్యాదలు చెదిరి ధర్మనాశం జరిగినప్పుడు, సోమదోషం వల్ల కోపించిన దేవాసురులు స్త్రీ కారణంగా వివిధ ఆయుధాలు ధరించి యుద్ధం చేశారు।

Verse 12

तान्दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः ॥ ३२.१३ ॥

దేవులు అసురులతో కలిసి కోపంతో యుద్ధం చేస్తున్నట్లు చూసి, హర్షించిన నారదుడు తన తండ్రి బ్రహ్మను సమీపించి పలికాడు।

Verse 13

स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् ॥ ३२.१४ ॥

అప్పుడు సర్వలోక పితామహుడు బ్రహ్మ హంసవాహనంపై ఎక్కి వారిని ఆపి, “ఈ యుద్ధం ఎవరి కోసం?” అని పలికాడు।

Verse 14

सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ॥ ३२.१५ ॥

అందరూ సోముని స్తుతించారు; కానీ అతడు ఇది తన స్వపుత్రుడే అని, బాధ వల్ల దూరమై ఘనమైన అరణ్యంలో ఆశ్రయించినవాడని గ్రహించాడు।

Verse 15

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र देवासुरयुतस्त्वरन् । ददर्श च सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिम् । चरन्तं शशिसङ्काशं दृष्ट्वा देवानुवाच ह ॥ ३२.१६ ॥

అప్పుడు బ్రహ్మ దేవాసురులతో కలిసి త్వరగా అక్కడికి వెళ్లాడు. దేవులతో కలిసి నాలుగు కాళ్లతో, వృషభాకారంగా, చంద్రునివలె ప్రకాశిస్తూ సంచరించువానిని చూచి, దేవులను ఉద్దేశించి పలికాడు।

Verse 16

ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्धर्मसंज्ञो महामुनिः ॥ ३२.१७ ॥

బ్రహ్మా పలికెను—ఇతడు నా మొదటి కుమారుడు, ‘ధర్మ’ అనే మహాముని. సోదరుని భార్యను అపహరించదలచిన శశి (చంద్రుడు) వలన ఇతడు తీవ్రంగా పీడింపబడ్డాడు।

Verse 17

इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ॥ ३२.१८ ॥

ఇప్పుడు మీరందరూ—దేవులు, అసురులు—సంతృప్తి కలిగించండి; దానివల్ల మీ స్థితి స్థిరమగును, దేవాసురులందరికీ సమానంగా।

Verse 18

ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् सम्पूर्णशशिसन्निभम् ॥ ३२.१९ ॥

అప్పుడు అందరూ ఆనందంతో ఆ దేవునికి స్తుతి చేశారు; బ్రహ్మ వాక్యమువలన అతడు పూర్ణచంద్రునివలె కాంతిమంతుడని తెలిసికొని।

Verse 19

देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः ॥ ३२.२० ॥

దేవులు పలికిరి—చంద్రసమ కాంతిమంతుడా! నీకు నమస్కారం; జగత్పతే! నీకు నమస్కారం. దివ్యరూపధారివి, స్వర్గమార్గాన్ని చూపువాడా! నీకు నమస్కారం. కర్మమార్గస్వరూపా, సర్వవ్యాపివా! నీకు పునఃపునః నమస్కారం.

Verse 20

त्वयैयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते ॥ ३२.२१ ॥

నీ చేతనే ఈ భూమి పోషింపబడుతోంది; నిజంగా నీ చేతనే త్రిలోకమూ. ప్రజలు, తపస్సు, అలాగే సత్యం—ఇవన్నీ నీ చేతనే పరిరక్షింపబడుతున్నాయి.

Verse 21

न त्वया रहितं किञ्चिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् ॥ ३२.२२ ॥

ఈ జగత్తులో స్థావరమో జంగమమో—నీ లేకుండా ఏదీ లేదు. నీవు లేనిచో ఈ లోకం తక్షణమే నశిస్తుంది.

Verse 22

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च ॥ ३२.२३ ॥

నీవు సమస్త భూతాల ఆత్మవు; సత్పురుషులలో నీవు సత్త్వస్వరూపుడవు. రాజస స్వభావులలో నీవే రజస్సు, తామస స్వభావులలో నీవే తమస్సు.

Verse 23

चतुष्पादो भवान् देव चतुःशृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते ॥ ३२.२४ ॥

హే దేవా! నీవు చతుష్పాదుడవు, చతుశ్శృంగుడవు, త్రిలోచనుడవు. నీవు సప్తహస్తుడవు, త్రిబంధయుక్తుడవు; హే వృషరూపా! నీకు నమస్కారం.

Verse 24

त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ३२.२५ ॥

హే దేవా! నీవు లేనప్పుడు మేమందరం కుమార్గంలో నడుస్తాము. మోహగ్రస్తులమైన మాకు సన్మార్గాన్ని ప్రసాదించు; నీవే మా పరమ గతి, శరణు.

Verse 25

एवं स्तुतस्तदा देवैर्वृषरूपी प्रजापतिः । तुष्टः प्रसन्नमनसा शान्तचक्षुरपश्यत ॥ ३२.२६ ॥

ఆ విధంగా దేవతలచే స్తుతింపబడినప్పుడు వృషభరూపం ధరించిన ప్రజాపతి తృప్తుడై, ప్రసన్నమనస్సుతో శాంత దృష్టితో చూచెను.

Verse 26

दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः ॥ ३२.२७ ॥

కేవలం దర్శనమాత్రంతోనే ఆ దేవతలు ధర్మచక్షువుతో స్వయంగా క్షణంలో మోహరహితులై, సమ్యక్ సద్ధర్మంలో స్థిరులయ్యారు.

Verse 27

असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी ॥ ३२.२८ ॥

అసురులు కూడా అలాగే చేశారు. అప్పుడు బ్రహ్మ ఆయనతో ఇలా అన్నాడు—“హే ధర్మా! ఈ రోజు నుండి త్రయోదశి తిథి నీ ధర్మతిథిగా (వ్రతదినంగా) ఉండుగాక.”

Verse 28

यस्तामुपोष्य पुरुषो भवंतं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ॥ ३२.२९ ॥

ఆ (త్రయోదశి) ఉపవాసాన్ని ఆచరించి నీ అనుగ్రహాన్ని సంపాదించుకునే పురుషుడు, పాపాల సమాహారం చేసినవాడైనా, మనిషి దానినుండి విముక్తుడవుతాడు.

Verse 29

यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो ॥ ३२.३० ॥

హే ప్రభో! ధర్మస్వరూపుడవైన నీవు ఈ అరణ్యాన్ని చిరకాలంగా వ్యాపించి ఉన్నావు; అందువల్ల ఇది ‘ధర్మారణ్యము’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి పొందును, ప్రభో।

Verse 30

चतुष्ट्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् ॥ ३२.३१ ॥

హే ప్రభో! కృతాది యుగాల ద్వారా లోకాలు నిన్ను వరుసగా నాలుగు, మూడు, రెండు, ఒక ‘పాద’ములతో వ్యక్తమయ్యే వాడిగా గుర్తిస్తాయి. అలాగే కర్మభూమిలోను ఆకాశంలోను దాదాపు నిరంతరం నిమగ్నుడై, స్వగృహంలా ఈ విశ్వాన్ని రక్షించుము।

Verse 31

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः ॥ ३२.३२ ॥

హే నృపా! ప్రపితామహుడు ఇలా పలికిన వెంటనే దేవాసురులు చూస్తుండగానే ఆయన అదృశ్యుడయ్యాడు. ఆపై దేవతలు వృషతో కూడి, శోకరహితులై తమ తమ లోకాలకు వెళ్లిరి।

Verse 32

धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात् ॥ ३२.३३ ॥

ఈ ‘ధర్మోత్పత్తి’ వృత్తాంతాన్ని ఎవడు శ్రావయించునో, అతడు శ్రాద్ధకాలంలో పితృదేవతలకు తర్పణం చేయవలెను. త్రయోదశినాడు తన శక్తి మేరకు పాయసంతో అర్పణచేస్తే, అతడు స్వర్గగామియై దేవసాన్నిధ్యాన్ని పొందును।

Verse 33

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥

ఆ బలవంతుడైన క్రూరకర్ముడి భయంతో అతడు పారిపోయెను; అప్పుడు ప్రభువు ఘనమైన భయంకర అరణ్యంలో ప్రవేశించెను।