Adhyaya 32: Dharma as the Bull-Form: Soma’s Transgression and the Institution of the Thirteenth Lunar Day Observance

Verse 1

पूर्वं ब्रह्माऽव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः । स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनं च विचिन्तयत् ॥ ३२.२ ॥

पूर्वं ब्रह्मा अव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः। आदौ प्रजाः स्रष्टुमिच्छन् तासां पालनं च विचिन्तयत्॥

Verse 2

तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद् दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः । प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ ३२.३ ॥

तस्य चिन्तयतः अङ्गाद् दक्षिणात् श्वेतकुण्डलः। प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः॥

Verse 3

तं दृष्ट्वोवाच भगवान्श्चतुष्पादं वृषाकृतिम् । पालयेमाः प्रजाः साधो त्वं ज्येष्ठो जगतो भव ॥ ३२.४ ॥

तं दृष्ट्वा भगवान् चतुष्पादं वृषाकृतिं उवाच— ‘प्रजाः पालय साधो, त्वं जगतो ज्येष्ठो भव’ इति॥

Verse 4

इत्युक्तः समवस्थोऽसौ चतुःपद्भ्यां कृते युगे । त्रेतायां स समस्तृभ्यां द्वे चैव द्वापरेऽभवत् । कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः ॥ ३२.५ ॥

इत्युक्तः स समवस्थोऽभवत्। कृतयुगे चतुष्पादः पूर्णः, त्रेतायां त्रिपादः, द्वापरे द्विपादः, कलौ तु एकपादेन प्रभुः प्रजाः पालयति॥

Verse 5

षड्भेदो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्रे व्यवस्थितः । द्विधा वैश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्वगतः प्रभुः । रसातलेषु सर्वेषु द्वीपवर्षे स्वयं प्रभुः ॥ ३२.६ ॥

स व्यवस्था ब्राह्मणेषु षड्भेदः, क्षत्रेषु त्रिधा, वैश्येषु द्विधा, शूद्रे एकधा स्थितः। सर्वगतः प्रभुः सर्वेषु रसातलेषु द्वीपवर्षेषु च स्वयं विराजते॥

Verse 6

द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिशृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः ॥ ३२.७ ॥

द्रव्य-गुण-क्रिया-जातिभिः चतुःपादः स प्रकीर्तितः। संहिता-पद-क्रमरूपैः त्रिशृङ्गोऽसौ बुधैः स्मृतः॥

Verse 7

तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् ॥ ३२.८ ॥

तथा आद्यन्ततत्त्वं ओङ्कारः द्विशिराः सप्तहस्तवान्। त्रिबद्धबद्धः विप्राणां मुख्यः स जगत् पालयति॥

Verse 8

स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मणा । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह ॥ ३२.९ ॥

पूर्वं स धर्मः सोमेन अद्भुतकर्मणा पीडितः, भ्रातुः आङ्गिरसस्य पत्नीं तारां जिघृक्षता॥

Verse 9

सोऽपायाद्भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥ ३२.१० ॥

तदा तेन बलिना क्रूरकर्मणा भीषितः स प्रभुः अपायात्, घोरं गहनम् अरण्यम् आविवेश।

Verse 10

तस्मिन्गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः ॥ ३२.११ ॥

सुरेषु गतेषु सर्वेषु, असुराणां पत्नयः धर्मवञ्चिताः तदौकांसि जिघृक्षन्त्यः बभ्रमुः; असुरा अपि तथैव सुरवेश्मनि बभ्रमुः।

Verse 11

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः ॥ ३२.१२ ॥

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव, देवासुरा सोमदोषेण कोपिताः स्त्रीहेतोश्च विविधायुधपाणयः युयुधिरे।

Verse 12

तान्दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः ॥ ३२.१३ ॥

तान् देवान् असुरैः सह कोपितान् युध्यतः दृष्ट्वा, नारदः हर्षितः पित्रे ब्रह्मणि संगम्य प्राह।

Verse 13

स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् ॥ ३२.१४ ॥

स सर्वलोकपितामहः हंसयानम् आरुह्य तदा तान् निवारयामास, ‘कस्यार्थे युद्धम्?’ इति अब्रवीत्।

Verse 14

सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ॥ ३२.१५ ॥

सर्वे सोमं शशंसुः; स तु स्वकं सुतं पीडनादपयातं बुद्ध्वा गहनं वनमाश्रितम्।

Verse 15

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र देवासुरयुतस्त्वरन् । ददर्श च सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिम् । चरन्तं शशिसङ्काशं दृष्ट्वा देवानुवाच ह ॥ ३२.१६ ॥

ततो ब्रह्मा देवासुरयुतस्त्वरन् तत्र ययौ; सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिं शशिसङ्काशं चरन्तं ददर्श, दृष्ट्वा देवानुवाच।

Verse 16

ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्धर्मसंज्ञो महामुनिः ॥ ३२.१७ ॥

ब्रह्मोवाच—अयं मे प्रथमः पुत्रो धर्मसंज्ञो महामुनिः; भ्रातुः पत्नीं जिघृक्षता शशिना भृशं पीडितः।

Verse 17

इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ॥ ३२.१८ ॥

इदानीं सर्वे सुरासुराः तोषयध्वं; येन वः समा स्थितिर्भवति, देवासुरा इति।

Verse 18

ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् सम्पूर्णशशिसन्निभम् ॥ ३२.१९ ॥

ततः सर्वे हर्षिताः तस्य देवस्य स्तुतिं चक्रुः; ब्रह्मणो वाक्याद् विदित्वा तं सम्पूर्णशशिसन्निभम्।

Verse 19

देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः ॥ ३२.२० ॥

देवा ऊचुः—नमोऽस्तु ते शशिसङ्काशाय, नमस्ते जगतः पते। नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शकाय। कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः॥

Verse 20

त्वयैयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते ॥ ३२.२१ ॥

त्वयैव पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि। जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते॥

Verse 21

न त्वया रहितं किञ्चिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् ॥ ३२.२२ ॥

न त्वया रहितं किञ्चिज्जगत्स्थावरजङ्गमम्। विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत्॥

Verse 22

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च ॥ ३२.२३ ॥

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान्। राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च॥

Verse 23

चतुष्पादो भवान् देव चतुःशृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते ॥ ३२.२४ ॥

चतुष्पादो भवान् देव चतुःशृङ्गस्त्रिलोचनः। सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते॥

Verse 24

त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ३२.२५ ॥

हे देव, त्वया वियुक्ता वयं सर्वे उन्मार्गवर्तिनः। मूढानां नः तं सम्यग्मार्गं प्रदेहि; त्वमेव नः परमा गतिः शरणं च॥

Verse 25

एवं स्तुतस्तदा देवैर्वृषरूपी प्रजापतिः । तुष्टः प्रसन्नमनसा शान्तचक्षुरपश्यत ॥ ३२.२६ ॥

एवं देवैः स्तुतः तदा वृषरूपी प्रजापतिः। तुष्टः प्रसन्नमनाः शान्तचक्षुषा अपश्यत्॥

Verse 26

दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः ॥ ३२.२७ ॥

दृष्टमात्रेण ते देवाः स्वयमेव धर्मचक्षुषा। क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक् सद्धर्मसंहिताः अभवन्॥

Verse 27

असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी ॥ ३२.२८ ॥

असुरा अपि तद्वत् अकरोत्; ततः ब्रह्मा तमुवाच—अद्यप्रभृति ते धर्म, तिथिरस्तु त्रयोदशी॥

Verse 28

यस्तामुपोष्य पुरुषो भवंतं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ॥ ३२.२९ ॥

यः तामुपोष्य पुरुषः भवतं समुपार्जयेत्। कृतपापसमाहारं तस्मात् मानवः मुच्यते॥

Verse 29

यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो ॥ ३२.३० ॥

हे प्रभो, यदिदं अरण्यं त्वया धर्मरूपेण चिरं व्याप्तम्; अतः नाम्ना तद् ‘धर्मारण्य’ इति प्रसिद्धं भविष्यति, प्रभो।

Verse 30

चतुष्ट्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् ॥ ३२.३१ ॥

हे प्रभो, कृतादियुगैर्लोकैस्त्वं चतुष्ट्रिपाद्-द्विपाद्-एकपादरूपेण लक्ष्यसे। तथा तथा कर्मभूमौ नभसि च प्रायोयुक्तः स्वगृहं इव विश्वं पाहि।

Verse 31

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः ॥ ३२.३२ ॥

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहः, हे नृप, सुरासुराणां पश्यतामेव अदृश्यतामगमत्। ततः सुराः सवृषा वीतशोकाः स्वालयान् जग्मुः।

Verse 32

धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात् ॥ ३२.३३ ॥

योऽयं धर्मोत्पत्तिवृत्तान्तं श्रावयेत्, स श्राद्धकाले पितॄन् तर्पयेत्। त्रयोदश्यां स्वशक्त्या पायसेन कृत्वा, स स्वर्गगामी सुरानुपेयात्।

Verse 33

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥