Adhyaya 32: Dharma as the Bull-Form: Soma’s Transgression and the Institution of the Thirteenth Lunar Day Observance

Verse 1

पूर्वं ब्रह्माऽव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः । स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनं च विचिन्तयत् ॥ ३२.२ ॥

प्रारंभी अव्यय व शुद्ध ब्रह्मा, जो पर व अपर अशा दोन्ही संज्ञांनी ओळखला जातो, आदौ प्रजा सृष्टी करण्याची इच्छा धरून त्यांच्या पालन-व्यवस्थेचा विचार करू लागला.

Verse 2

तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद् दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः । प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ ३२.३ ॥

तो विचार करीत असता त्याच्या देहाच्या उजव्या बाजूने श्वेत कुंडलधारी पुरुष प्रकट झाला; तो श्वेत माळा व श्वेत अनुलेपनाने अलंकृत होता.

Verse 3

तं दृष्ट्वोवाच भगवान्श्चतुष्पादं वृषाकृतिम् । पालयेमाः प्रजाः साधो त्वं ज्येष्ठो जगतो भव ॥ ३२.४ ॥

त्याला पाहून भगवान् चतुष्पाद वृषभाकृतीला म्हणाले—“हे साधो, या प्रजांचे पालन कर; तू जगतात ज्येष्ठ हो.”

Verse 4

इत्युक्तः समवस्थोऽसौ चतुःपद्भ्यां कृते युगे । त्रेतायां स समस्तृभ्यां द्वे चैव द्वापरेऽभवत् । कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः ॥ ३२.५ ॥

असे सांगितल्यावर तो समस्थितीत राहिला. कृतयुगात तो चतुष्पाद पूर्ण होता; त्रेतायुगात त्रिपाद; द्वापरात द्विपाद; आणि कलियुगात प्रभु एकाच पादाने प्रजांचे पालन करतो.

Verse 5

षड्भेदो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्रे व्यवस्थितः । द्विधा वैश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्वगतः प्रभुः । रसातलेषु सर्वेषु द्वीपवर्षे स्वयं प्रभुः ॥ ३२.६ ॥

ती व्यवस्था ब्राह्मणांत षड्भेदरूप, क्षत्रियांत त्रिधा, वैश्यांत द्विधा आणि शूद्रांत एकधा अशी स्थित आहे. सर्वव्यापी प्रभु सर्व रसातलांत तसेच द्वीप-वर्षांत स्वतः विराजमान आहे.

Verse 6

द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिशृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः ॥ ३२.७ ॥

द्रव्य, गुण, क्रिया आणि जाति—या चार पादांनी तो चतुःपाद म्हणून प्रकीर्तित आहे. तसेच संहिता, पद आणि क्रम—या तीन शृंगांनी तो त्रिशृंग असा बुधांनी स्मरला आहे.

Verse 7

तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् ॥ ३२.८ ॥

तसेच आद्य-अंत तत्त्वस्वरूप ओंकार—द्विशिर, सप्तहस्तवान, त्रिविध बंधनाने बद्ध—विप्रांमध्ये मुख्य होऊन जगताचे पालन करतो.

Verse 8

स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मणा । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह ॥ ३२.९ ॥

पूर्वी अद्भुत कर्म करणाऱ्या सोमाने धर्माला पीडित केले, जेव्हा तो आपल्या भ्राता आंगिरसाची पत्नी तारा हरण करण्यास उद्यत झाला होता.

Verse 9

सोऽपायाद्भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥ ३२.१० ॥

तेव्हा त्या बलवान् व क्रूरकर्म्याने भयभीत होऊन तो प्रभु मागे सरला आणि घनदाट, भयंकर अरण्यात प्रविष्ट झाला।

Verse 10

तस्मिन्गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः ॥ ३२.११ ॥

देव निघून गेल्यावर धर्मापासून वंचित असुरांच्या पत्नी त्यांच्या निवासस्थानांना बळकावण्याच्या इच्छेने भटकू लागल्या; आणि असुरही तसेच देवांच्या भवनात फिरू लागले।

Verse 11

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः ॥ ३२.१२ ॥

हे पार्थिव, जेव्हा मर्यादा भंग झाली आणि धर्माचा नाश झाला, तेव्हा सोमदोषामुळे क्रुद्ध झालेले देव व असुर स्त्रीहेतूने विविध शस्त्रे हातात घेऊन युद्ध करू लागले।

Verse 12

तान्दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः ॥ ३२.१३ ॥

देव असुरांसह क्रुद्ध होऊन युद्ध करत आहेत असे पाहून, हर्षित नारद आपल्या पिता ब्रह्मांकडे जाऊन बोलला।

Verse 13

स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् ॥ ३२.१४ ॥

तेव्हा सर्वलोकांचे पितामह ब्रह्मा हंसवाहनावर आरूढ होऊन त्यांना थांबवू लागले आणि म्हणाले—“हे युद्ध कोणासाठी?”

Verse 14

सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ॥ ३२.१५ ॥

सर्वांनी सोमाची स्तुती केली; पण तो आपलाच पुत्र आहे, जो पीडेमुळे दूर होऊन दाट वनात आश्रयास गेला आहे, असे त्याने ओळखले।

Verse 15

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र देवासुरयुतस्त्वरन् । ददर्श च सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिम् । चरन्तं शशिसङ्काशं दृष्ट्वा देवानुवाच ह ॥ ३२.१६ ॥

मग ब्रह्मा देव व असुरांसह त्वरेने तेथे गेले. देवांसह त्यांनी चार पायांचा, वृषभाकार, चंद्रासारखा तेजस्वी असा विचरणारा (प्राणी) पाहिला आणि पाहताच देवांना संबोधिले।

Verse 16

ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्धर्मसंज्ञो महामुनिः ॥ ३२.१७ ॥

ब्रह्मा म्हणाले—हा माझा पहिला पुत्र, ‘धर्म’ नावाचा महामुनी आहे. भावाची पत्नी हरण करण्याची इच्छा करणाऱ्या शशी (चंद्र) मुळे हा फार पीडित झाला।

Verse 17

इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ॥ ३२.१८ ॥

आता तुम्ही सर्व—देव आणि असुर—संतोष घडवा, ज्यायोगे तुमची स्थिती स्थिर होईल, देव-असुर दोघांचीही समान रीतीने।

Verse 18

ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् सम्पूर्णशशिसन्निभम् ॥ ३२.१९ ॥

मग सर्वजण आनंदित होऊन त्या देवाची स्तुती करू लागले; ब्रह्माच्या वचनातून तो पूर्णचंद्रासारखा तेजस्वी आहे असे त्यांनी जाणले।

Verse 19

देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः ॥ ३२.२० ॥

देव म्हणाले—चंद्रासारख्या तेजस्वी! तुला नमस्कार; जगत्पते! तुला नमस्कार। देवस्वरूप, स्वर्गमार्ग दाखविणाऱ्या! तुला नमस्कार। कर्ममार्गस्वरूप, सर्वव्यापी! तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 20

त्वयैयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते ॥ ३२.२१ ॥

तुझ्यामुळेच ही पृथ्वी पाळली जाते आणि खरोखर तुझ्यामुळेच त्रैलोक्यही। जन, तप आणि सत्य—हे सर्वही तुझ्यामुळेच संरक्षित आहे.

Verse 21

न त्वया रहितं किञ्चिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् ॥ ३२.२२ ॥

या जगतात स्थावर वा जंगम—तुझ्याविना काहीच नाही. आणि तुझ्यापासून वियोग झाला तर हे जग तत्क्षणी नष्ट होते.

Verse 22

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च ॥ ३२.२३ ॥

तू सर्वभूतांचा आत्मा आहेस; सत्पुरुषांमध्ये तू सत्त्वस्वरूप आहेस. राजसी स्वभावांत तू रजोगुणच आहेस, आणि तामसी स्वभावांत तू तमोगुणच आहेस.

Verse 23

चतुष्पादो भवान् देव चतुःशृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते ॥ ३२.२४ ॥

हे देव! तू चतुष्पाद, चतुःशृंग आणि त्रिलोचन आहेस. तू सप्तहस्त व त्रिबंधयुक्त आहेस; हे वृषरूपा, तुला नमस्कार.

Verse 24

त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ३२.२५ ॥

हे देवा! तुझ्याविना आम्ही सर्वजण कुमार्गाने चालतो. आम्हा मूढांना तो सन्मार्ग प्रदान कर; कारण तूच आमची परम गती व आश्रय आहेस.

Verse 25

एवं स्तुतस्तदा देवैर्वृषरूपी प्रजापतिः । तुष्टः प्रसन्नमनसा शान्तचक्षुरपश्यत ॥ ३२.२६ ॥

अशा प्रकारे देवांनी स्तुती केल्यावर त्या वेळी वृषभरूप प्रजापती संतुष्ट झाले; प्रसन्न मनाने त्यांनी शांत नेत्रांनी पाहिले.

Verse 26

दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः ॥ ३२.२७ ॥

केवळ दर्शन होताच त्या देवांनी धर्मचक्षूंनी स्वतः क्षणात मोह दूर केला आणि ते सम्यक् सद्धर्मात स्थित झाले.

Verse 27

असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी ॥ ३२.२८ ॥

असुरांनीही तसेच केले. मग ब्रह्मदेव त्याला म्हणाले—“हे धर्मा! आजपासून त्रयोदशी ही तुझी धर्मतिथी (व्रताचा दिवस) असो.”

Verse 28

यस्तामुपोष्य पुरुषो भवंतं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ॥ ३२.२९ ॥

जो पुरुष त्या (त्रयोदशी) उपवासाने तुझे अनुग्रह प्राप्त करतो, तो पापांचा ढीग केला असला तरी मनुष्य त्यातून मुक्त होतो.

Verse 29

यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो ॥ ३२.३० ॥

हे प्रभो! हे धर्मस्वरूपा, तू दीर्घकाळ या अरण्यात व्याप्त आहेस; म्हणून हे अरण्य ‘धर्मारण्य’ या नावाने प्रसिद्ध होईल, प्रभो।

Verse 30

चतुष्ट्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् ॥ ३२.३१ ॥

हे प्रभो! कृत इत्यादी युगांद्वारे लोक तुला क्रमशः चार, तीन, दोन व एक ‘पाद’ असलेल्या रूपाने ओळखतात. तसेच कर्मभूमी व आकाशात प्रायः सतत कार्यरत राहून, आपल्या घराप्रमाणे या विश्वाचे रक्षण कर।

Verse 31

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः ॥ ३२.३२ ॥

हे नृपा! प्रपितामहाने असे म्हणताच देव व असुर पाहत असतानाच ते अदृश्य झाले. मग देवगण वृषासह शोकमुक्त होऊन आपल्या-आपल्या धामास गेले।

Verse 32

धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात् ॥ ३२.३३ ॥

जो या ‘धर्मोत्पत्ती’चा वृत्तांत श्रवण करवील, त्याने श्राद्धकाळी पितरांचे तर्पणही करावे. त्रयोदशीला आपल्या शक्तीनुसार पायस अर्पण केल्यास, तो स्वर्गगामी होऊन देवसंगती प्राप्त करतो।

Verse 33

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥

त्या बलवान क्रूरकर्म्याने भयभीत होऊन तो पळून गेला; तेव्हा प्रभू घन व भयंकर अरण्यात प्रविष्ट झाले।