Adhyaya 32: Dharma as the Bull-Form: Soma’s Transgression and the Institution of the Thirteenth Lunar Day Observance

Verse 1

पूर्वं ब्रह्माऽव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः । स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनं च विचिन्तयत् ॥ ३२.२ ॥

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਦੋਵੇਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 2

तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद् दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः । प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ ३२.३ ॥

ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫ਼ੈਦ ਕੁੰਡਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਫ਼ੈਦ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸਫ਼ੈਦ ਲੇਪ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 3

तं दृष्ट्वोवाच भगवान्श्चतुष्पादं वृषाकृतिम् । पालयेमाः प्रजाः साधो त्वं ज्येष्ठो जगतो भव ॥ ३२.४ ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਲਦ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸਾਧੂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਤੂੰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਬਣ।”

Verse 4

इत्युक्तः समवस्थोऽसौ चतुःपद्भ्यां कृते युगे । त्रेतायां स समस्तृभ्यां द्वे चैव द्वापरेऽभवत् । कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः ॥ ३२.५ ॥

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਸਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਰ ਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਸੀ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਦੋ; ਅਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

षड्भेदो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्रे व्यवस्थितः । द्विधा वैश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्वगतः प्रभुः । रसातलेषु सर्वेषु द्वीपवर्षे स्वयं प्रभुः ॥ ३२.६ ॥

ਉਹ ਵਿਵਸਥਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਖੱਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ; ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਰਸਾਤਲਾਂ ਅਤੇ ਦੀਪ-ਵਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।

Verse 6

द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिशृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः ॥ ३२.७ ॥

ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਗੁਣ, ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਜਾਤਿ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪਾਦਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੰਹਿਤਾ, ਪਦ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् ॥ ३२.८ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਤੱਤ ਰੂਪ ਓੰਕਾਰ—ਦੋ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਤ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ—ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मणा । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह ॥ ३२.९ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਸੋਮ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੀੜਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅੰਗਿਰਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਹੜਪਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 9

सोऽपायाद्भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥ ३२.१० ॥

ਤਦ ਉਸ ਬਲਵਾਨ, ਕਠੋਰ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਘਣਾ, ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 10

तस्मिन्गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः ॥ ३२.११ ॥

ਉਹਨਾਂ (ਦੇਵਤਿਆਂ) ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਹੜਪਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਟਕਦੀਆਂ ਫਿਰਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਅਸੁਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ।

Verse 11

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः ॥ ३२.१२ ॥

ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਯਾਦਾ ਟੁੱਟ ਗਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੋਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਲੜ ਪਏ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਇਸਤਰੀ ਹੀ ਕਾਰਣ ਬਣੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਬੈਠੇ।

Verse 12

तान्दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः ॥ ३२.१३ ॥

ਉਹਨਾਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਹರ್ಷਿਤ ਨਾਰਦ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਿਹਾ।

Verse 13

स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् ॥ ३२.१४ ॥

ਤਦੋਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੰਸ-ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਬੋਲੇ—“ਇਹ ਯੁੱਧ ਕਿਸ ਲਈ ਹੈ?”

Verse 14

सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ॥ ३२.१५ ॥

ਸਭ ਨੇ ਸੋਮ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਪੀੜਾ ਕਰਕੇ ਹਟ ਕੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 15

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र देवासुरयुतस्त्वरन् । ददर्श च सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिम् । चरन्तं शशिसङ्काशं दृष्ट्वा देवानुवाच ह ॥ ३२.१६ ॥

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਗਿਆ। ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਬਲਦ-ਆਕਾਰ, ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਸੱਤਵ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 16

ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्धर्मसंज्ञो महामुनिः ॥ ३२.१७ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ‘ਧਰਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਮੁਨੀ। ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਹੜਪਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਸ਼ੀ (ਚੰਦਰਮਾ) ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੀੜਿਆ।

Verse 17

इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ॥ ३२.१८ ॥

ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸਭ—ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ—ਸੰਤੋਖ ਕਰਾਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਸਥਿਰਤਾ ਬਣੇ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਇਕਸਾਰ।

Verse 18

ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् सम्पूर्णशशिसन्निभम् ॥ ३२.१९ ॥

ਤਦ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ।

Verse 19

देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः ॥ ३२.२० ॥

ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪਧਾਰੀ, ਸਵਰਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਕ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਸਵਰੂਪ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ! ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 20

त्वयैयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते ॥ ३२.२१ ॥

ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵੀ। ਲੋਕ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

न त्वया रहितं किञ्चिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् ॥ ३२.२२ ॥

ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਥਾਵਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਮ—ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च ॥ ३२.२३ ॥

ਤੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈਂ; ਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸੱਤਵ-ਸਰੂਪ ਹੈਂ। ਰਾਜਸੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਰਜੋਗੁਣ ਹੀ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤਾਮਸੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਤਮੋਗੁਣ ਹੀ ਹੈਂ।

Verse 23

चतुष्पादो भवान् देव चतुःशृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते ॥ ३२.२४ ॥

ਹੇ ਦੇਵ! ਤੂੰ ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ ਹੈਂ, ਚਤੁਰ-ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਪਤਹਸਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਬੰਧ-ਯੁਕਤ ਹੈਂ; ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਰੂਪ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 24

त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ३२.२५ ॥

ਹੇ ਦੇਵ! ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਮੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਰਗ ਬਖ਼ਸ਼, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਹੈਂ।

Verse 25

एवं स्तुतस्तदा देवैर्वृषरूपी प्रजापतिः । तुष्टः प्रसन्नमनसा शान्तचक्षुरपश्यत ॥ ३२.२६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰਿਆ।

Verse 26

दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः ॥ ३२.२७ ॥

ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਧਰਮ-ਚੱਖੂ ਨਾਲ ਆਪੇ ਹੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 27

असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी ॥ ३२.२८ ॥

ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਓਹੀ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਧਰਮ! ਅੱਜ ਤੋਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਤੇਰੀ ਧਰਮ-ਤਿਥੀ (ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਦਿਨ) ਹੋਵੇ।”

Verse 28

यस्तामुपोष्य पुरुषो भवंतं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ॥ ३२.२९ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਉਪਵਾਸ/ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो ॥ ३२.३० ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਅਰਣ੍ਯ (ਜੰਗਲ) ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ—ਤੂੰ ਜੋ ਧਰਮ ਹੈਂ—ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ‘ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 30

चतुष्ट्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् ॥ ३२.३१ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ, ਦੋ ਅਤੇ ਇਕ ‘ਪਾਦ’ (ਚਰਨ) ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮਭੂਮੀ (ਧਰਤੀ) ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਨਿਰੰਤਰ ਰਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਾਂਗ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 31

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः ॥ ३२.३२ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਮਾਤ੍ਰ ਹੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ (ਧਰਮ-ਵ੍ਰਿਸ਼) ਸਮੇਤ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 32

धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात् ॥ ३२.३३ ॥

ਜੋ ਕੋਈ ਧਰਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵਰਣਨ ਪਾਠ ਕਰਵਾਏ, ਉਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ। ਤੇਰਹਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਯਸ (ਖੀਰ) ਨਾਲ; ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗਗਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥

ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਕ੍ਰੂਰਕਰਮੀ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਹ ਭੱਜ ਗਿਆ; ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਘਣੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।