Adhyaya 32: Dharma as the Bull-Form: Soma’s Transgression and the Institution of the Thirteenth Lunar Day Observance

Verse 1

पूर्वं ब्रह्माऽव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः । स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनं च विचिन्तयत् ॥ ३२.२ ॥

আদিতে অব্যয় আৰু শুদ্ধ ব্রহ্মা—যি পৰ আৰু অপৰ দুয়ো সংজ্ঞাৰে পৰিচিত—প্ৰথমে প্ৰজাসৃষ্টি কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি তেওঁলোকৰ পালন আৰু শাসন-বিধানৰ কথাও চিন্তা কৰিলে।

Verse 2

तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद् दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः । प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ ३२.३ ॥

তেওঁ চিন্তা কৰি থাকোঁতে তেওঁৰ দেহৰ সোঁফালৰ পৰা শ্বেত কুণ্ডলধাৰী এজন পুৰুষ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; তেওঁ শ্বেত মালা আৰু শ্বেত অনুলেপনে সুশোভিত আছিল।

Verse 3

तं दृष्ट्वोवाच भगवान्श्चतुष्पादं वृषाकृतिम् । पालयेमाः प्रजाः साधो त्वं ज्येष्ठो जगतो भव ॥ ३२.४ ॥

তেওঁক দেখি ভগৱানে চতুষ্পদ, বৃষভাকৃতিলৈ ক’লে—“হে সাধু, এই প্ৰজাসকলক পালন কৰা; তুমি জগতত জ্যেষ্ঠ হোৱা।”

Verse 4

इत्युक्तः समवस्थोऽसौ चतुःपद्भ्यां कृते युगे । त्रेतायां स समस्तृभ्यां द्वे चैव द्वापरेऽभवत् । कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः ॥ ३२.५ ॥

এইদৰে কোৱা হ’লে তেওঁ সম অৱস্থাত স্থিত থাকিল। কৃতযুগত চতুষ্পাদ পূৰ্ণ; ত্ৰেতাত ত্ৰিপাদ; দ্বাপৰত দ্বিপাদ; আৰু কলিত এক পাদ অৱশিষ্ট ৰাখি প্ৰভুৱে প্ৰজাক পালন কৰে।

Verse 5

षड्भेदो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्रे व्यवस्थितः । द्विधा वैश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्वगतः प्रभुः । रसातलेषु सर्वेषु द्वीपवर्षे स्वयं प्रभुः ॥ ३२.६ ॥

সেই ব্যৱস্থা ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত ষড়্ভেদ ৰূপে কোৱা হয়; ক্ষত্ৰিয়সকলৰ মাজত ত্ৰিধা; বৈশ্যসকলৰ মাজত দ্বিধা; আৰু শূদ্ৰসকলৰ মাজত একধা স্থিত। সৰ্বগত প্ৰভু সকলো ৰসাতল আৰু দ্বীপ-বৰ্ষত স্বয়ং বিরাজমান।

Verse 6

द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिशृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः ॥ ३२.७ ॥

দ্ৰব্য, গুণ, ক্ৰিয়া আৰু জাতি—এই চাৰিটা পাদ থকা বুলি তাক প্ৰকীৰ্তিত কৰা হৈছে। আৰু সংহিতা, পদ আৰু ক্ৰম—এই তিনিটা শৃঙ্গ থকা বুলিও বুধসকলে তাক স্মৰণ কৰে।

Verse 7

तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् ॥ ३२.८ ॥

তদ্ৰূপ আদ্য-অন্ত তত্ত্বৰূপ ওংকাৰ—দ্বিশিৰ, সপ্তহস্তৱান; ত্ৰিবিধ বন্ধনে বদ্ধ—বিপ্ৰসকলৰ মাজত মুখ্য হৈ জগতক পালন কৰে।

Verse 8

स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मणा । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह ॥ ३२.९ ॥

পূৰ্বতে আশ্চৰ্য কৰ্মসম্পন্ন সোমে ধৰ্মক পীড়িত কৰিছিল, যেতিয়া তেওঁ ভ্ৰাতা অঙ্গিৰসৰ পত্নী তাৰাক গ্ৰহণ কৰিবলৈ উদ্যত হৈছিল।

Verse 9

सोऽपायाद्भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥ ३२.१० ॥

তেতিয়া সেই বলৱান, নিষ্ঠুৰ কৰ্মসম্পন্ন জনৰ ভয়ত প্ৰভুৱে আঁতৰি গৈ ঘন, ভয়ংকৰ অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 10

तस्मिन्गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः ॥ ३२.११ ॥

তেওঁলোক (দেৱতা) গুচি যোৱাৰ পিছত, ধৰ্মবঞ্চিত অসুৰপত্নীসকলে তেওঁলোকৰ নিবাস দখল কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি ঘূৰি ফুৰিলে। অসুৰসকলেও তদ্ৰূপে দেৱলোকৰ গৃহসমূহত ঘূৰি ফুৰিলে।

Verse 11

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः ॥ ३२.१२ ॥

এইদৰে সীমা-মৰ্যাদা লঙ্ঘিত হৈ ধৰ্ম নষ্ট হোৱাত, হে ৰাজন, সোম-সম্পৰ্কীয় দোষত ক্ৰুদ্ধ হৈ দেৱ আৰু অসুৰে যুদ্ধ কৰিলে। হে মহাভাগ, নাৰীৰ কাৰণেই তেওঁলোকে নানা অস্ত্ৰ হাতে তুলিলে।

Verse 12

तान्दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः ॥ ३२.१३ ॥

দেৱসকলক অসুৰসকলৰ সৈতে ক্ৰুদ্ধ হৈ যুদ্ধ কৰি থকা দেখি, হর্ষিত নাৰদে গৈ পিতৃ ব্ৰহ্মাৰ ওচৰত উপস্থিত হৈ ক’লে।

Verse 13

स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् ॥ ३२.१४ ॥

তেতিয়া সৰ্বলোকৰ পিতামহ ব্ৰহ্মাই হাঁসযানত আৰোহণ কৰি তেওঁলোকক নিবাৰণ কৰিলে আৰু ক’লে—“এই যুদ্ধ কাৰ বাবে?”

Verse 14

सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ॥ ३२.१५ ॥

সকলোয়ে সোমক প্ৰশংসা কৰিলে; কিন্তু তেওঁ বুজিলে যে ই তেওঁৰেই পুত্ৰ, যি পীড়াত আঁতৰি গৈ ঘন অৰণ্যত আশ্ৰয় লৈছে।

Verse 15

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र देवासुरयुतस्त्वरन् । ददर्श च सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिम् । चरन्तं शशिसङ्काशं दृष्ट्वा देवानुवाच ह ॥ ३२.१६ ॥

তাৰ পাছত ব্ৰহ্মা দেৱ-অসুৰসকলৰ সৈতে ত্বৰিতভাৱে তাত গ’ল। দেৱসকলৰ সৈতে তেওঁ চাৰিপদ, বৃষৰূপ, চন্দ্ৰসম দীপ্তিমানভাৱে বিচৰণ কৰা সত্ত্বক দেখি দেৱসকলক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 16

ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्धर्मसंज्ञो महामुनिः ॥ ३२.१७ ॥

ব্ৰহ্মাই ক’লে—এয়া মোৰ প্ৰথম পুত্ৰ, ‘ধৰ্ম’ নামে মহামুনি। ভ্ৰাতাৰ পত্নীক গ্ৰহণ কৰিবলৈ ইচ্ছুক শশী (চন্দ্ৰ) দ্বাৰা সি অতিশয় পীড়িত হৈছে।

Verse 17

इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ॥ ३२.१८ ॥

এতিয়া তোমালোক সকলেই—দেৱ আৰু অসুৰ—সন্তোষ বিধান কৰা; যাৰ দ্বাৰা তোমালোকৰ স্থিতি স্থিৰ হ’ব, দেৱ-অসুৰ উভয়ৰে সমভাবে।

Verse 18

ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् सम्पूर्णशशिसन्निभम् ॥ ३२.१९ ॥

তাৰ পাছত সকলোৱে আনন্দিত হৈ সেই দেৱতাৰ স্তৱ ৰচনা কৰিলে; ব্ৰহ্মাৰ বাক্যৰ পৰা জানি যে তেওঁ পূৰ্ণচন্দ্ৰসম দীপ্তিমান।

Verse 19

देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः ॥ ३२.२० ॥

দেৱসকলে ক’লে—চন্দ্ৰসম দীপ্তিমান! আপোনাক নমস্কাৰ; জগতৰ পতি! আপোনাক নমস্কাৰ। দেৱৰূপধাৰী, স্বৰ্গমাৰ্গ দেখুৱোৱা! আপোনাক নমস্কাৰ। কৰ্মমাৰ্গ-স্বরূপ, সৰ্বব্যাপী! আপোনাক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ।

Verse 20

त्वयैयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते ॥ ३२.२१ ॥

আপোনাৰ দ্বাৰাই এই পৃথিৱী পালন হয়, আৰু নিশ্চয় আপোনাৰ দ্বাৰাই ত্ৰিলোকো। জনসমাজ, তপস্যা আৰু সত্য—এই সকলোও আপোনাৰ দ্বাৰাই সংৰক্ষিত।

Verse 21

न त्वया रहितं किञ्चिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् ॥ ३२.२२ ॥

এই জগতত স্থাবৰ বা জঙ্গম—আপোনাক বাদ দি একো নাই। আপোনাৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হ’লে জগত তৎক্ষণাৎ বিনষ্ট হয়।

Verse 22

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च ॥ ३२.२३ ॥

আপুনি সকলো ভূতৰ আত্মা; সৎজনৰ মাজত আপুনি সত্ত্বস্বরূপ। ৰাজস স্বভাৱৰ মাজত আপুনি ৰজোগুণেই, আৰু তামস স্বভাৱৰ মাজত আপুনি তমোগুণেই।

Verse 23

चतुष्पादो भवान् देव चतुःशृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते ॥ ३२.२४ ॥

হে দেৱ! আপুনি চতুষ্পদ, চতুঃশৃঙ্গ আৰু ত্ৰিলোচন। আপুনি সপ্তহস্ত আৰু ত্ৰিবন্ধযুক্ত; হে বৃষৰূপ! আপোনাক নমস্কাৰ।

Verse 24

त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ३२.२५ ॥

হে দেৱ! তোমাৰ পৰা বঞ্চিত হ’লে আমি সকলোৱে কুপথে চলোঁ। মোহগ্ৰস্ত আমাৰ বাবে সৎপথ দান কৰা; কিয়নো তুমিয়েই আমাৰ পৰম গতি আৰু আশ্ৰয়।

Verse 25

एवं स्तुतस्तदा देवैर्वृषरूपी प्रजापतिः । तुष्टः प्रसन्नमनसा शान्तचक्षुरपश्यत ॥ ३२.२६ ॥

এইদৰে দেৱসকলে স্তুতি কৰোঁতে সেই সময়ত বৃষৰূপী প্ৰজাপতি তুষ্ট হ’ল; প্ৰসন্নচিত্তে তেওঁ শান্ত দৃষ্টিৰে চালে।

Verse 26

दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः ॥ ३२.२७ ॥

কেৱল দৰ্শনমাত্ৰতেই সেই দেৱসকলে ধৰ্মচক্ষুৰে স্বয়ং ক্ষণতে মোহমুক্ত হৈ সম্যক সদ্ধৰ্মত প্রতিষ্ঠিত হ’ল।

Verse 27

असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी ॥ ३२.२८ ॥

অসুৰসকলেও তেনেদৰেই কৰিলে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই তেওঁক ক’লে—“হে ধৰ্ম! আজিৰ পৰা ত্ৰয়োদশী তিথি তোমাৰ ধৰ্ম-তিথি (ব্ৰতদিবস) হওক।”

Verse 28

यस्तामुपोष्य पुरुषो भवंतं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ॥ ३२.२९ ॥

যি পুৰুষে সেই উপবাস/নিয়ম পালন কৰি, হে প্ৰভু, তোমাৰ অনুগ্ৰহ যথাবিধি লাভ কৰে, সি পাপৰ বৃহৎ সঞ্চয় কৰিলেও সেই পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 29

यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो ॥ ३२.३० ॥

হে প্ৰভু, তুমি যি ধৰ্ম, সেই তুমি এই অৰণ্যত বহুদিন ধৰি ব্যাপ্ত হৈ আছা; সেয়ে, হে প্ৰভু, নাম অনুসাৰে ই ‘ধৰ্মাৰণ্য’ বুলি পৰিচিত হ’ব।

Verse 30

चतुष्ट्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् ॥ ३२.३१ ॥

হে প্ৰভু, কৃত আদি যুগসমূহৰ দ্বাৰা লোকসমূহে তোমাক চিনে, য’ত তুমি ক্ৰমে চাৰি, তিনি, দুই আৰু এক ‘পাদ’ (চৰণ) ৰূপে প্ৰকাশ পাওঁ। সেইদৰে কৰ্মভূমি (পৃথিৱী) আৰু আকাশত প্ৰায় সদায় নিয়োজিত হৈ, নিজৰ গৃহৰ দৰে এই বিশ্বক ৰক্ষা কৰা।

Verse 31

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः ॥ ३२.३२ ॥

এইদৰে কোৱা মাত্ৰেই, হে নৃপ, প্ৰপিতামহ (ব্ৰহ্মা) দেৱ আৰু অসুৰসকলৰ চকুৰ আগতেই অদৃশ্য হৈ গ’ল। আৰু দেৱতাসকল বৃষ (বৃষধ্বজ/ধৰ্ম-বৃষ) সহ, শোকমুক্ত হৈ, নিজৰ নিজৰ ধামলৈ গ’ল।

Verse 32

धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात् ॥ ३२.३३ ॥

যি কোনোবাই ধৰ্মৰ উৎপত্তিৰ এই বৃত্তান্ত শ্ৰাৱয়, সি তেতিয়া শ্ৰাদ্ধৰ সময়ত পিতৃসকলকো তৰ্পণ কৰি সন্তুষ্ট কৰিব। ত্ৰয়োদশীত নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে পায়স (ক্ষীৰান্ন) দান কৰিলে, সেই ব্যক্তি স্বৰ্গগামী হৈ দেৱসকলৰ সান্নিধ্য লাভ কৰে।

Verse 33

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥

সেই বলৱান ক্ৰূৰকৰ্মীৰ ভয়ত সি পলাই গ’ল; তেতিয়া প্ৰভু ঘন আৰু ভয়ংকৰ অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিলে।