Adhyaya 32: Dharma as the Bull-Form: Soma’s Transgression and the Institution of the Thirteenth Lunar Day Observance

Verse 1

पूर्वं ब्रह्माऽव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः । स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनं च विचिन्तयत् ॥ ३२.२ ॥

ആദിയിൽ അവ്യയനും ശുദ്ധനും ആയ ബ്രഹ്മാവ്, പരവും അപരവും എന്ന സംജ്ഞകളാൽ അറിയപ്പെട്ടവൻ, ആരംഭത്തിൽ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു അവരുടെ പരിപാലനവും ഭരണവും കുറിച്ചും ആലോചിച്ചു.

Verse 2

तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद् दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः । प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ ३२.३ ॥

അവൻ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വലതുഭാഗത്തിൽ നിന്ന് ശ്വേതകുണ്ഡലധാരിയായ ഒരു പുരുഷൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവൻ ശ്വേതമാലയും ശ്വേതാനുലേപനവും ധരിച്ച് ശോഭിച്ചു.

Verse 3

तं दृष्ट्वोवाच भगवान्श्चतुष्पादं वृषाकृतिम् । पालयेमाः प्रजाः साधो त्वं ज्येष्ठो जगतो भव ॥ ३२.४ ॥

അവനെ കണ്ടപ്പോൾ ഭഗവാൻ നാലുകാലുള്ള വൃഷഭാകൃതിയോട് പറഞ്ഞു—“സാധുവേ, ഈ പ്രജകളെ പരിപാലിക്ക; നീ ലോകത്തിൽ ജ്യേഷ്ഠനാകുക.”

Verse 4

इत्युक्तः समवस्थोऽसौ चतुःपद्भ्यां कृते युगे । त्रेतायां स समस्तृभ्यां द्वे चैव द्वापरेऽभवत् । कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः ॥ ३२.५ ॥

ഇങ്ങനെ ഉക്തനായ അവൻ സമസ്ഥിതിയിൽ നിലകൊണ്ടു. കൃതയുഗത്തിൽ ചതുഷ്പാദമായി പൂർണ്ണൻ; ത്രേതയിൽ ത്രിപാദ; ദ്വാപരത്തിൽ ദ്വിപാദ; കലിയിൽ ഒരു പാദം മാത്രം ശേഷിക്കെ പ്രഭു പ്രജകളെ പാലിക്കുന്നു.

Verse 5

षड्भेदो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्रे व्यवस्थितः । द्विधा वैश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्वगतः प्रभुः । रसातलेषु सर्वेषु द्वीपवर्षे स्वयं प्रभुः ॥ ३२.६ ॥

ആ വ്യവസ്ഥ ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ ഷഡ്ഭേദമായി പറയപ്പെടുന്നു; ക്ഷത്രിയരിൽ ത്രിധാ; വൈശ്യരിൽ ദ്വിധാ; ശൂദ്രരിൽ ഏകധാ ആയി നിലകൊള്ളുന്നു. സർവ്വഗതനായ പ്രഭു എല്ലാ രസാതലങ്ങളിലും ദ്വീപ-വർഷങ്ങളിലും സ്വയം വിരാജിക്കുന്നു.

Verse 6

द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिशृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः ॥ ३२.७ ॥

ദ്രവ്യം, ഗുണം, ക്രിയ, ജാതി—ഇവ നാലു പാദങ്ങളായി അതിനെ പ്രഖ്യാതമാക്കുന്നു. കൂടാതെ സംഹിത, പദ, ക്രമ—എന്ന മൂന്നു ശൃംഗങ്ങളുള്ളതായും പണ്ഡിതർ അത് സ്മരിക്കുന്നു.

Verse 7

तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् ॥ ३२.८ ॥

അതുപോലെ ആദി-അന്ത തത്ത്വമായ ഓങ്കാരം—ദ്വിശിരസ്സും സപ്തഹസ്തവാനും; ത്രിവിധബന്ധനത്തിൽ ബന്ധിതനായി, വിപ്രന്മാരിൽ മുഖ്യനായി ജഗത്തിനെ പാലിക്കുന്നു.

Verse 8

स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मणा । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह ॥ ३२.९ ॥

മുമ്പ് അത്ഭുതകർമ്മനായ സോമൻ ധർമ്മത്തെ പീഡിപ്പിച്ചു; തന്റെ ഭ്രാതാവായ ആംഗിരസന്റെ ഭാര്യയായ താരയെ അപഹരിക്കുവാൻ അവൻ ആഗ്രഹിച്ചപ്പോൾ.

Verse 9

सोऽपायाद्भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥ ३२.१० ॥

അപ്പോൾ ആ ബലവാനായ ക്രൂരകർമ്മിയാൽ ഭീതനായ പ്രഭു പിന്മാറി, ഘനവും ഭയാനകവുമായ വനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു।

Verse 10

तस्मिन्गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः ॥ ३२.११ ॥

ദേവന്മാർ പോയശേഷം, ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വഞ്ചിതരായ അസുരപത്നിമാർ അവരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ പിടിച്ചെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു അലഞ്ഞു; അസുരരും അതുപോലെ ദേവവസതിയിൽ ചുറ്റി നടന്നു।

Verse 11

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः ॥ ३२.१२ ॥

ഹേ രാജാവേ, ഇങ്ങനെ അതിരുകൾ ലംഘിക്കപ്പെട്ടു ധർമ്മനാശം സംഭവിച്ചപ്പോൾ, സോമദോഷം മൂലം ക്രോധിച്ച ദേവാസുരർ സ്ത്രീകാരണം കൊണ്ട് വിവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈയിൽ എടുത്ത് യുദ്ധം ചെയ്തു।

Verse 12

तान्दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः ॥ ३२.१३ ॥

ദേവന്മാർ അസുരന്മാരോടൊപ്പം ക്രോധത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതു കണ്ട നാരദൻ സന്തോഷത്തോടെ തന്റെ പിതാവായ ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ച് പറഞ്ഞു।

Verse 13

स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् ॥ ३२.१४ ॥

അപ്പോൾ സർവ്വലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് ഹംസവാഹനത്തിൽ കയറി അവരെ തടഞ്ഞു, “ഈ യുദ്ധം ആരുടെ നിമിത്തം?” എന്നു പറഞ്ഞു।

Verse 14

सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ॥ ३२.१५ ॥

എല്ലാവരും സോമനെ സ്തുതിച്ചു; എന്നാൽ അവൻ ഇത് തന്റെ തന്നെ പുത്രനാണെന്നും, പീഡനാൽ പിന്മാറി ഘനവനത്തിൽ ആശ്രയിച്ചതാണെന്നും ബോധിച്ചു।

Verse 15

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र देवासुरयुतस्त्वरन् । ददर्श च सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिम् । चरन्तं शशिसङ्काशं दृष्ट्वा देवानुवाच ह ॥ ३२.१६ ॥

അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ദേവാസുരന്മാരോടുകൂടെ വേഗത്തിൽ അവിടേക്ക് പോയി. ദേവന്മാരോടൊപ്പം അദ്ദേഹം നാലുകാലുള്ള, വൃഷഭാകൃതിയിലുള്ള, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തിയായി സഞ്ചരിക്കുന്ന സത്തയെ കണ്ടു; കണ്ടിട്ട് ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു।

Verse 16

ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्धर्मसंज्ञो महामुनिः ॥ ३२.१७ ॥

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഇവൻ എന്റെ ആദ്യപുത്രൻ, ‘ധർമ്മ’ എന്ന മഹാമുനി. സഹോദരന്റെ ഭാര്യയെ പിടിച്ചെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച ശശി (ചന്ദ്രൻ) അവനെ അത്യന്തം പീഡിപ്പിച്ചു।

Verse 17

इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ॥ ३२.१८ ॥

ഇപ്പോൾ നിങ്ങളെല്ലാവരും—ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും—സന്തോഷം വരുത്തുക; അതിനാൽ നിങ്ങളുടെ നില സ്ഥിരമാകും, ദേവാസുരർക്കും സമമായി।

Verse 18

ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् सम्पूर्णशशिसन्निभम् ॥ ३२.१९ ॥

അപ്പോൾ എല്ലാവരും ഹർഷത്തോടെ ആ ദേവനെ സ്തുതിച്ചു; ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനത്തിൽ നിന്ന് അദ്ദേഹം പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തനാണെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊണ്ട്।

Verse 19

देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः ॥ ३२.२० ॥

ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—ചന്ദ്രസദൃശമായ ദീപ്തിയുള്ളവനേ! നിനക്കു നമസ്കാരം; ജഗത്പതേ! നിനക്കു നമസ്കാരം. ദിവ്യരൂപധാരിയേ, സ്വർഗ്ഗമാർഗ്ഗം കാണിച്ചുതരുന്നവനേ! നിനക്കു നമസ്കാരം. കർമമാർഗ്ഗസ്വരൂപാ, സർവ്വവ്യാപിയേ! നിനക്കു പുനഃപുനഃ നമസ്കാരം.

Verse 20

त्वयैयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते ॥ ३२.२१ ॥

നിനക്കാലാണ് ഈ ഭൂമി പാലിക്കപ്പെടുന്നത്; നിനക്കാലെ തന്നെയാണ് ത്രിലോകവും. ജനങ്ങൾ, തപസ്സ്, സത്യം—ഇവയൊക്കെയും നിനക്കാലാണ് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 21

न त्वया रहितं किञ्चिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् ॥ ३२.२२ ॥

ഈ ലോകത്തിൽ സ്ഥാവരമോ ജംഗമമോ—നിനക്കില്ലാതെ ഒന്നുമില്ല. നിനക്കു വിഹീനമായാൽ ലോകം ഉടൻ തന്നെ നശിച്ചുപോകുന്നു.

Verse 22

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च ॥ ३२.२३ ॥

നീ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെയും ആത്മാവാണ്; സത്സ്വഭാവികളിൽ നീ സത്ത്വസ്വരൂപൻ. രാജസസ്വഭാവികളിൽ നീ റജസ്സുതന്നെ; താമസസ്വഭാവികളിൽ നീ തമസ്സുതന്നെ.

Verse 23

चतुष्पादो भवान् देव चतुःशृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते ॥ ३२.२४ ॥

ഹേ ദേവാ! നീ ചതുഷ്പാദൻ, ചതുഃശൃംഗൻ, ത്രിലോചനൻ. നീ സപ്തഹസ്തനും ത്രിബന്ധയുക്തനും; ഹേ വൃഷരൂപാ! നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 24

त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ३२.२५ ॥

ഹേ ദേവാ! നിന്നെ വിട്ടാൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും കുപഥത്തിലേക്ക് വഴുതുന്നു. മോഹിതരായ ഞങ്ങൾക്ക് സന്മാർഗം ദയവായി നൽകേണമേ; നീയേ ഞങ്ങളുടെ പരമഗതിയും ശരണവും.

Verse 25

एवं स्तुतस्तदा देवैर्वृषरूपी प्रजापतिः । तुष्टः प्रसन्नमनसा शान्तचक्षुरपश्यत ॥ ३२.२६ ॥

ഇങ്ങനെ ദേവന്മാർ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ വൃഷഭരൂപിയായ പ്രജാപതി തൃപ്തനായി; പ്രസന്നമനസ്സോടെ ശാന്തദൃഷ്ടിയാൽ അവൻ നോക്കി.

Verse 26

दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः ॥ ३२.२७ ॥

അവനെ കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ തന്നെ ആ ദേവന്മാർ ധർമ്മചക്ഷുവാൽ സ്വയം ക്ഷണത്തിൽ മോഹമുക്തരായി, യഥാർത്ഥ സദ്ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥാപിതരായി.

Verse 27

असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी ॥ ३२.२८ ॥

അസുരന്മാരും അതുപോലെ തന്നെയാക്കി. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് അവനോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ ധർമ്മാ! ഇന്നുമുതൽ ത്രയോദശി തിഥി നിന്റെ ധർമ്മതിഥി (വ്രതദിനം) ആകട്ടെ.”

Verse 28

यस्तामुपोष्य पुरुषो भवंतं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ॥ ३२.२९ ॥

ആ (ത്രയോദശി) ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് നിന്റെ അനുഗ്രഹം സമ്പാദിക്കുന്ന പുരുഷൻ, പാപങ്ങളുടെ കൂമ്പാരം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിലും മനുഷ്യൻ അതിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു.

Verse 29

यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो ॥ ३२.३० ॥

ഹേ പ്രഭോ! ധർമ്മസ്വരൂപനായ നീ ഈ വനത്തെ ദീർഘകാലമായി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഇത് ‘ധർമ്മാരണ്യം’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാകും, പ്രഭോ।

Verse 30

चतुष्ट्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् ॥ ३२.३१ ॥

ഹേ പ്രഭോ! കൃതാദി യുഗങ്ങളാൽ ലോകങ്ങൾ നിന്നെ ക്രമമായി നാല്, മൂന്ന്, രണ്ട്, ഒന്ന് എന്നിങ്ങനെ ‘പാദ’ങ്ങളോടെ പ്രകടമാകുന്നവനായി തിരിച്ചറിയുന്നു. അതുപോലെ കർമ്മഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും പ്രായഃ നിരന്തരം നിയുക്തനായി, സ്വന്തം ഗൃഹംപോലെ ഈ വിശ്വത്തെ കാത്തരുളുക।

Verse 31

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः ॥ ३२.३२ ॥

ഹേ നൃപാ! പ്രപിതാമഹൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതുമാത്രത്തിൽ, ദേവാസുരന്മാർ നോക്കി നിൽക്കേ അദ്ദേഹം അദൃശ്യമാവുകയുണ്ടായി. തുടർന്ന് ദേവന്മാർ വൃഷയോടുകൂടെ ദുഃഖരഹിതരായി തങ്ങളുടെ ധാമങ്ങളിലേക്കു പോയി।

Verse 32

धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात् ॥ ३२.३३ ॥

ഈ ‘ധർമ്മോത്പത്തി’ വിവരണം ആരെങ്കിലും ശ്രാവയിച്ചാൽ, ശ്രാദ്ധകാലത്ത് പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണവും ചെയ്യണം. ത്രയോദശി ദിനത്തിൽ സ്വശക്തിയനുസരിച്ച് പായസം അർപ്പിച്ചാൽ, അവൻ സ്വർഗ്ഗഗാമിയായി ദേവസാന്നിധ്യം പ്രാപിക്കും।

Verse 33

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥

ആ ശക്തനായ ക്രൂരകർമ്മിയാൽ ഭീതനായി അവൻ ഓടിപ്പോയി; അപ്പോൾ പ്രഭു ഘനവും ഭയാനകവുമായ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.