Adhyaya 32: Dharma as the Bull-Form: Soma’s Transgression and the Institution of the Thirteenth Lunar Day Observance

Verse 1

पूर्वं ब्रह्माऽव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः । स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनं च विचिन्तयत् ॥ ३२.२ ॥

આદિમાં અવિનાશી અને શુદ્ધ બ્રહ્મા, જે પર અને અપરસંજ્ઞાથી ઓળખાતો હતો, શરૂઆતમાં પ્રજાઓ સર્જવા ઇચ્છીને તેમના પાલન અને વ્યવસ્થાપન વિશે પણ વિચારવા લાગ્યો.

Verse 2

तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद् दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः । प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ ३२.३ ॥

તે વિચારતો હતો ત્યારે તેના શરીરના જમણા ભાગમાંથી શ્વેત કુંડળધારી પુરુષ પ્રાદુર્ભવ્યો; તે શ્વેત માળા અને શ્વેત અનુલેપનથી શોભિત હતો.

Verse 3

तं दृष्ट्वोवाच भगवान्श्चतुष्पादं वृषाकृतिम् । पालयेमाः प्रजाः साधो त्वं ज्येष्ठो जगतो भव ॥ ३२.४ ॥

તેને જોઈ ભગવાને ચતુષ્પાદ, વૃષભાકૃતિને કહ્યું—“હે સાધુ! આ પ્રજાઓનું પાલન કર; તું જગતમાં જ્યેષ્ઠ બન.”

Verse 4

इत्युक्तः समवस्थोऽसौ चतुःपद्भ्यां कृते युगे । त्रेतायां स समस्तृभ्यां द्वे चैव द्वापरेऽभवत् । कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः ॥ ३२.५ ॥

આ રીતે કહ્યા પછી તે સમસ્થિત રહ્યો. કૃતયુગમાં તે ચતુષ્પાદ પૂર્ણ હતો; ત્રેતામાં ત્રિપાદ; દ્વાપરમાં દ્વિપાદ; અને કલિયુગમાં એક પાદથી જ પ્રભુ પ્રજાનું પાલન કરે છે.

Verse 5

षड्भेदो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्रे व्यवस्थितः । द्विधा वैश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्वगतः प्रभुः । रसातलेषु सर्वेषु द्वीपवर्षे स्वयं प्रभुः ॥ ३२.६ ॥

આ વ્યવસ્થા બ્રાહ્મણોમાં ષડ્ભેદરૂપે કહેવાય છે; ક્ષત્રિયોમાં ત્રિધા; વૈશ્યોમાં દ્વિધા; અને શૂદ્રોમાં એકધા સ્થિત છે. સર્વવ્યાપી પ્રભુ સર્વ રસાતલોમાં તથા દ્વીપ-વર્ષોમાં સ્વયં વિરાજે છે.

Verse 6

द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिशृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः ॥ ३२.७ ॥

દ્રવ્ય, ગુણ, ક્રિયા અને જાતિ—આ ચાર પાદો ધરાવતું તે પ્રકીર્તિત છે. તેમજ સંહિતા, પદ અને ક્રમ—આ ત્રણ શૃંગો ધરાવતું તે વિદ્વાનો દ્વારા સ્મરિત છે.

Verse 7

तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् ॥ ३२.८ ॥

તેમજ આદ્ય-અંત તત્ત્વરૂપ ઓંકાર—દ્વિશિર, સપ્તહસ્તવાળો; ત્રિવિધ બંધનથી બંધાયેલો—વિપ્રોમાં મુખ્ય બની જગતનું પાલન કરે છે.

Verse 8

स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मणा । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह ॥ ३२.९ ॥

પૂર્વે અદ્ભુત કર્મવાળા સોમએ ધર્મને પીડિત કર્યો, જ્યારે તે પોતાના ભ્રાતા આંગિરસની પત્ની તારાને હરણ કરવા ઇચ્છતો હતો.

Verse 9

सोऽपायाद्भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥ ३२.१० ॥

ત્યારે તે બળવાન અને ક્રૂર કર્મ કરનારથી ભયભીત થઈ તે પ્રભુ પાછો હટ્યો અને ઘન, ભયંકર અરણ્યમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 10

तस्मिन्गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः ॥ ३२.११ ॥

દેવો ગયા પછી, ધર્મથી વંચિત અસુરોની પત્નીઓ તેમના નિવાસો કબજે કરવા ઇચ્છીને ભટકવા લાગી; અસુરો પણ તેવી જ રીતે દેવોના મહેલમાં ફર્યા।

Verse 11

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः ॥ ३२.१२ ॥

હે રાજન, જ્યારે મર્યાદા તૂટી ગઈ અને ધર્મનો નાશ થયો, ત્યારે સોમદોષથી ક્રોધિત દેવો અને અસુરો સ્ત્રીના હેતુથી વિવિધ શસ્ત્રો ધારણ કરી યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।

Verse 12

तान्दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः ॥ ३२.१३ ॥

દેવોને અસુરો સાથે ક્રોધિત થઈ યુદ્ધ કરતા જોઈ, હર્ષિત નારદ પોતાના પિતા બ્રહ્મા પાસે જઈને બોલ્યા।

Verse 13

स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् ॥ ३२.१४ ॥

ત્યારે સર્વ લોકોના પિતામહ બ્રહ્મા હંસવાહન પર આરૂઢ થઈ તેમને રોક્યા અને કહ્યું—“આ યુદ્ધ કોના માટે છે?”

Verse 14

सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ॥ ३२.१५ ॥

બધાએ સોમનું સ્તવન કર્યું; પરંતુ તેણે જાણ્યું કે આ તો તેનો જ પુત્ર છે, જે પીડાથી દૂર થઈ ઘન વનમાં આશ્રયે ગયો હતો।

Verse 15

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र देवासुरयुतस्त्वरन् । ददर्श च सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिम् । चरन्तं शशिसङ्काशं दृष्ट्वा देवानुवाच ह ॥ ३२.१६ ॥

પછી બ્રહ્મા દેવો અને અસુરો સાથે ત્વરાથી ત્યાં ગયા. દેવો સાથે તેમણે ચાર પગવાળો, વृषભાકાર, ચંદ્ર સમ તેજસ્વી રીતે ફરતો (સત્ત્વ) જોયો અને જોઈને દેવોને સંબોધ્યા।

Verse 16

ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्धर्मसंज्ञो महामुनिः ॥ ३२.१७ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ મારો પ્રથમ પુત્ર, ‘ધર્મ’ નામનો મહામુનિ છે. ભાઈની પત્નીને હરણ કરવા ઇચ્છનાર શશિ (ચંદ્ર) દ્વારા તે અત્યંત પીડિત થયો।

Verse 17

इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ॥ ३२.१८ ॥

હવે તમે બધા—દેવો અને અસુરો—સંતોષ કરાવો; જેથી તમારી સ્થિતિ સ્થિર થાય, દેવ-અસુર બંનેની સમાન રીતે।

Verse 18

ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् सम्पूर्णशशिसन्निभम् ॥ ३२.१९ ॥

પછી બધા આનંદિત થઈ તે દેવનું સ્તવન કરવા લાગ્યા; બ્રહ્માના વચનથી જાણીને કે તે પૂર્ણિમાના ચંદ્ર સમ તેજસ્વી છે।

Verse 19

देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः ॥ ३२.२० ॥

દેવોએ કહ્યું—ચંદ્રસમાન તેજવાળા! તમને નમસ્કાર; જગતના પતિ! તમને નમસ્કાર. દેવરૂપધારી, સ્વર્ગમાર્ગ દર્શાવનાર! તમને નમસ્કાર. કર્મમાર્ગસ્વરૂપ, સર્વવ્યાપી! તમને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 20

त्वयैयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते ॥ ३२.२१ ॥

તમારા દ્વારા જ આ પૃથ્વી પોષાય છે અને ખરેખર તમારા દ્વારા જ ત્રિલોક પણ. જન, તપ અને સત્ય—આ બધું પણ તમારા દ્વારા જ રક્ષાય છે.

Verse 21

न त्वया रहितं किञ्चिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् ॥ ३२.२२ ॥

આ જગતમાં સ્થાવર કે જંગમ—તમારા વિના કંઈ પણ નથી. અને તમારાથી વિહોણું થતાં જ જગત તરત જ નાશ પામે છે.

Verse 22

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च ॥ ३२.२३ ॥

તમે સર્વ ભૂતોના આત્મા છો; સજ્જનોમાં તમે સત્ત્વસ્વરૂપ છો. રાજસ સ્વભાવવાળામાં તમે રજોગુણ જ છો, અને તામસ સ્વભાવવાળામાં તમે તમોગુણ જ છો.

Verse 23

चतुष्पादो भवान् देव चतुःशृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते ॥ ३२.२४ ॥

હે દેવ! તમે ચતુષ્પાદ, ચતુઃશૃંગ અને ત્રિલોચન છો. તમે સપ્તહસ્ત તથા ત્રિબંધયુક્ત છો; હે વૃષરૂપ! તમને નમસ્કાર.

Verse 24

त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ३२.२५ ॥

હે દેવ! આપ વિના અમે સર્વે કુમાર્ગે ચાલીએ છીએ. અમ જેવા મોહગ્રસ્તોને સન્માર્ગ આપો; કારણ કે આપ જ અમારી પરમ ગતિ અને શરણ છો.

Verse 25

एवं स्तुतस्तदा देवैर्वृषरूपी प्रजापतिः । तुष्टः प्रसन्नमनसा शान्तचक्षुरपश्यत ॥ ३२.२६ ॥

આ રીતે દેવોએ સ્તુતિ કરતાં તે સમયે વૃષભરૂપ પ્રજાપતિ તૃપ્ત થયા; પ્રસન્ન મનથી તેમણે શાંત દૃષ્ટિએ નિહાળ્યું.

Verse 26

दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः ॥ ३२.२७ ॥

માત્ર દર્શન કરતાં જ તે દેવતાઓ ધર્મચક્ષુથી સ્વયં ક્ષણમાં મોહમુક્ત થયા અને સમ્યક્ સદ્ધર્મમાં સ્થિર થયા.

Verse 27

असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी ॥ ३२.२८ ॥

અસુરોએ પણ એ જ રીતે કર્યું. ત્યારબાદ બ્રહ્માએ તેને કહ્યું—“હે ધર્મ! આજથી ત્રયોદશી તિથિ તારી ધર્મ-તિથિ (વ્રતદિન) રહે.”

Verse 28

यस्तामुपोष्य पुरुषो भवंतं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ॥ ३२.२९ ॥

જે પુરુષ તે (ત્રયોદશી) ઉપવાસ રાખીને આપનો અનુગ્રહ મેળવે છે, તેણે પાપનો ઢગલો કર્યો હોય તોય માનવ તેમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 29

यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो ॥ ३२.३० ॥

હે પ્રભુ! ધર્મસ્વરૂપ એવા તમે આ અરણ્યને લાંબા સમયથી વ્યાપી રહ્યા છો; તેથી નામથી આ ‘ધર્મારણ્ય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે, પ્રભુ।

Verse 30

चतुष्ट्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् ॥ ३२.३१ ॥

હે પ્રભુ! કૃત આદિ યુગોથી લોકોએ તમને ક્રમે ચાર, ત્રણ, બે અને એક ‘પાદ’વાળા રૂપે ઓળખ્યા છે. તેમ જ કર્મભૂમિ અને આકાશમાં પ્રાયઃ સતત કાર્યરત રહી, પોતાના ઘર સમાન આ વિશ્વનું રક્ષણ કરો।

Verse 31

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः ॥ ३२.३२ ॥

હે નૃપ! પ્રપિતામહે એટલું કહ્યામાત્ર, દેવો અને અસુરો જોઈ રહ્યા હતા તેમ જ તેઓ અદૃશ્ય થઈ ગયા. ત્યારબાદ દેવગણ વೃಷ (વૃષભ) સહિત શોકરહિત થઈ પોતાના ધામે ગયા।

Verse 32

धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात् ॥ ३२.३३ ॥

જે આ ‘ધર્મોત્પત્તિ’નો વર્ણન શ્રાવયે, તે શ્રાદ્ધકાળે પિતૃઓને તર્પણ પણ કરે. ત્રયોદશીએ પોતાની શક્તિ મુજબ પાયસ અર્પણ કરવાથી, તે સ્વર્ગગામી બની દેવસંગતિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 33

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥

તે બલવાન ક્રૂરકર્મા થી ભયભીત થઈ તે ભાગી ગયો; ત્યાર પછી પ્રભુ ઘન અને ભયંકર અરણ્યમાં પ્રવેશ્યા।