Adhyaya 32: Dharma as the Bull-Form: Soma’s Transgression and the Institution of the Thirteenth Lunar Day Observance

Verse 1

पूर्वं ब्रह्माऽव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः । स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनं च विचिन्तयत् ॥ ३२.२ ॥

ଆଦିରେ ଅବ୍ୟୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ପର ଓ ଅପର ଦୁଇ ସଂଜ୍ଞାରେ ପରିଚିତ, ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ତାଙ୍କର ପାଳନ ଓ ଶାସନ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 2

तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद् दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः । प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ ३२.३ ॥

ସେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଦେହର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଶ୍ୱେତ କୁଣ୍ଡଳଧାରୀ ଏକ ପୁରୁଷ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ; ସେ ଶ୍ୱେତ ମାଳା ଓ ଶ୍ୱେତ ଅନୁଲେପନରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।

Verse 3

तं दृष्ट्वोवाच भगवान्श्चतुष्पादं वृषाकृतिम् । पालयेमाः प्रजाः साधो त्वं ज्येष्ठो जगतो भव ॥ ३२.४ ॥

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭଗବାନ୍ ଚତୁଷ୍ପାଦ ବୃଷଭାକୃତିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ସାଧୁ, ଏହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କର; ତୁମେ ଜଗତରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ହେଉ।”

Verse 4

इत्युक्तः समवस्थोऽसौ चतुःपद्भ्यां कृते युगे । त्रेतायां स समस्तृभ्यां द्वे चैव द्वापरेऽभवत् । कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः ॥ ३२.५ ॥

ଏଭଳି କୁହାଯାଇ ସେ ସମାବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ। କୃତଯୁଗରେ ଚତୁଷ୍ପାଦ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ତ୍ରେତାରେ ତ୍ରିପାଦ; ଦ୍ୱାପରେ ଦ୍ୱିପାଦ; କଳିରେ ଏକ ପାଦ ମାତ୍ର ରଖି ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପାଳନ କରନ୍ତି।

Verse 5

षड्भेदो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्रे व्यवस्थितः । द्विधा वैश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्वगतः प्रभुः । रसातलेषु सर्वेषु द्वीपवर्षे स्वयं प्रभुः ॥ ३२.६ ॥

ସେ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଷଡ୍ଭେଦ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିଧା; ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିଧା; ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକଧା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ସର୍ବଗତ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ରସାତଳ ଓ ଦ୍ୱୀପ-ବର୍ଷମାନେ ସ୍ୱୟଂ ବିରାଜିତ।

Verse 6

द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिशृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः ॥ ३२.७ ॥

ଦ୍ରବ୍ୟ, ଗୁଣ, କ୍ରିୟା, ଜାତି—ଏହି ଚାରି ପାଦ ଥିବା ବୋଲି ଏହା ପ୍ରକୀର୍ତିତ। ଏବଂ ସଂହିତା, ପଦ, କ୍ରମ—ଏହି ତିନି ଶୃଙ୍ଗ ଥିବା ବୋଲି ବୁଧମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।

Verse 7

तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् ॥ ३२.८ ॥

ତଥା ଆଦ୍ୟ-ଅନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରୂପ ଓଂକାର—ଦ୍ୱିଶିର, ସପ୍ତହସ୍ତବାନ; ତ୍ରିବିଧ ବନ୍ଧନରେ ବଦ୍ଧ—ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ହୋଇ ଜଗତକୁ ପାଳନ କରେ।

Verse 8

स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मणा । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह ॥ ३२.९ ॥

ପୂର୍ବେ ଅଦ୍ଭୁତକର୍ମା ସୋମ ଧର୍ମକୁ ପୀଡିତ କରିଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ଭ୍ରାତା ଆଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପତ୍ନୀ ତାରାକୁ ହରଣ କରିବାକୁ ଚାହିଲା।

Verse 9

सोऽपायाद्भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥ ३२.१० ॥

ତେବେ ସେଇ ବଳବାନ୍ ଓ କ୍ରୂରକର୍ମୀଙ୍କ ଭୟରେ ପ୍ରଭୁ ପଛକୁ ହଟି ଘନ ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 10

तस्मिन्गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः ॥ ३२.११ ॥

ଦେବମାନେ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ଧର୍ମରୁ ବଞ୍ଚିତ ଅସୁରମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଆବାସ ଦଖଲ କରିବାକୁ ଚାହିଁ ଭ୍ରମଣ କଲେ; ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ ଦେବବାସରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ।

Verse 11

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः ॥ ३२.१२ ॥

ହେ ପାର୍ଥିବ, ଯେତେବେଳେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଧର୍ମନାଶ ଘଟିଲା, ସୋମଦୋଷରେ କ୍ରୋଧିତ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ସ୍ତ୍ରୀହେତୁ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 12

तान्दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः ॥ ३२.१३ ॥

ଦେବମାନେ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଦେଖି, ହର୍ଷିତ ନାରଦ ପିତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ କହିଲେ।

Verse 13

स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् ॥ ३२.१४ ॥

ତେବେ ସର୍ବଲୋକ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ହଂସବାହନରେ ଆରୋହଣ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ନିବାରଣ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ—“ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କାହା ପାଇଁ?”

Verse 14

सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ॥ ३२.१५ ॥

ସମସ୍ତେ ସୋମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଜାଣିଲେ ଯେ ଏହା ତାଙ୍କର ନିଜ ପୁତ୍ର, ଯିଏ ପୀଡାରେ ଦୂରେ ସରି ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି।

Verse 15

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र देवासुरयुतस्त्वरन् । ददर्श च सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिम् । चरन्तं शशिसङ्काशं दृष्ट्वा देवानुवाच ह ॥ ३२.१६ ॥

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହ ତ୍ୱରାରେ ସେଠାକୁ ଗଲେ। ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ଚତୁଷ୍ପାଦ, ବୃଷଭାକୃତି, ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖି, ଦେଖିବା ସହିତ ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 16

ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्धर्मसंज्ञो महामुनिः ॥ ३२.१७ ॥

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏହା ମୋର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର, ‘ଧର୍ମ’ ନାମକ ମହାମୁନି। ଭ୍ରାତାର ପତ୍ନୀକୁ ହରଣ କରିବାକୁ ଚାହିଥିବା ଶଶି (ଚନ୍ଦ୍ର) ଦ୍ୱାରା ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ହୋଇଛି।

Verse 17

इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ॥ ३२.१८ ॥

ଏବେ ତୁମେ ସମସ୍ତେ—ଦେବ ଓ ଅସୁର—ସନ୍ତୋଷ ଦିଅ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମମାନଙ୍କର ସ୍ଥିତି ସ୍ଥିର ହେବ, ଦେବାସୁର ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ସମଭାବେ।

Verse 18

ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् सम्पूर्णशशिसन्निभम् ॥ ३२.१९ ॥

ତାପରେ ସମସ୍ତେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେହି ଦେବଙ୍କ ସ୍ତୁତି କଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାକ୍ୟରୁ ଜାଣି ଯେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 19

देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः ॥ ३२.२० ॥

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଜଗତ୍ପତି! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଦେବରୂପଧାରୀ, ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗ ପ୍ରଦର୍ଶକ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। କର୍ମମାର୍ଗସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ! ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 20

त्वयैयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते ॥ ३२.२१ ॥

ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଏହି ପୃଥିବୀ ପାଳିତ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ତ୍ରିଲୋକ ମଧ୍ୟ। ଜନ, ତପ ଓ ସତ୍ୟ—ଏ ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପାଳିତ।

Verse 21

न त्वया रहितं किञ्चिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् ॥ ३२.२२ ॥

ଏହି ଜଗତରେ ସ୍ଥାବର କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗମ—ଆପଣ ବିନା କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କୁ ହରାଇଲେ ଜଗତ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 22

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च ॥ ३२.२३ ॥

ଆପଣ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଆତ୍ମା; ସତ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ସତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୂପ। ରାଜସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ରଜୋଗୁଣ ହିଁ, ତାମସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ତମୋଗୁଣ ହିଁ।

Verse 23

चतुष्पादो भवान् देव चतुःशृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते ॥ ३२.२४ ॥

ହେ ଦେବ! ଆପଣ ଚତୁଷ୍ପାଦ, ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗ ଓ ତ୍ରିଲୋଚନ। ଆପଣ ସପ୍ତହସ୍ତ ଏବଂ ତ୍ରିବନ୍ଧଯୁକ୍ତ; ହେ ବୃଷରୂପ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 24

त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ३२.२५ ॥

ହେ ଦେବ! ତୁମ ବିନା ଆମେ ସମସ୍ତେ କୁମାର୍ଗରେ ଚାଲୁଛୁ। ମୋହିତ ଆମକୁ ସନ୍ମାର୍ଗ ଦିଅ; କାରଣ ତୁମେ ହିଁ ଆମର ପରମ ଗତି ଓ ଶରଣ।

Verse 25

एवं स्तुतस्तदा देवैर्वृषरूपी प्रजापतिः । तुष्टः प्रसन्नमनसा शान्तचक्षुरपश्यत ॥ ३२.२६ ॥

ଏଭଳି ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ସେ ସମୟରେ ବୃଷଭରୂପୀ ପ୍ରଜାପତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ପ୍ରସନ୍ନମନେ ଶାନ୍ତ ନୟନରେ ଦେଖିଲେ।

Verse 26

दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः ॥ ३२.२७ ॥

କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସେ ଦେବମାନେ ଧର୍ମଚକ୍ଷୁରେ ନିଜେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋହମୁକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ସମ୍ୟକ୍ ସଦ୍ଧର୍ମରେ ସଂହିତ ହେଲେ।

Verse 27

असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी ॥ ३२.२८ ॥

ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଧର୍ମ! ଆଜିଠାରୁ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥି ତୁମର ଧର୍ମ-ତିଥି (ବ୍ରତଦିନ) ହେଉ।”

Verse 28

यस्तामुपोष्य पुरुषो भवंतं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ॥ ३२.२९ ॥

ଯେ ପୁରୁଷ ସେହି (ତ୍ରୟୋଦଶୀ) ଉପବାସ ପାଳନ କରି ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହ ଲାଭ କରେ, ସେ ପାପର ଢେର କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମାନବ ତାହାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 29

यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो ॥ ३२.३० ॥

ହେ ପ୍ରଭୋ! ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ ତୁମେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛ; ତେଣୁ ନାମରେ ଏହା ‘ଧର୍ମାରଣ୍ୟ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ, ପ୍ରଭୋ।

Verse 30

चतुष्ट्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् ॥ ३२.३१ ॥

ହେ ପ୍ରଭୋ! କୃତାଦି ଯୁଗମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ତୁମକୁ କ୍ରମେ ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ ଓ ଗୋଟିଏ ‘ପାଦ’ରୂପେ ଚିହ୍ନନ୍ତି। ସେହିପରି କର୍ମଭୂମି ଓ ନଭସରେ ପ୍ରାୟଃ ନିରନ୍ତର ନିୟୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ଗୃହ ସମ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କର।

Verse 31

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः ॥ ३२.३२ ॥

ହେ ନୃପ! ପ୍ରପିତାମହ ଏପରି କହିମାତ୍ରେ, ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ତାପରେ ଦେବମାନେ ବୃଷ ସହିତ ଶୋକରହିତ ହୋଇ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ।

Verse 32

धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात् ॥ ३२.३३ ॥

ଯେ କେହି ଏହି ‘ଧର୍ମୋତ୍ପତ୍ତି’ ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ଶ୍ରାବୟେ, ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ମଧ୍ୟ କରୁ। ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ପାୟସ ଅର୍ପଣ କଲେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୋଇ ଦେବସଙ୍ଗତି ପାଏ।

Verse 33

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥

ସେଇ ବଳବାନ କ୍ରୂରକର୍ମୀଙ୍କ ଭୟରେ ସେ ପଳାଇଗଲା; ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ଘନ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।