Adhyaya 32: Dharma as the Bull-Form: Soma’s Transgression and the Institution of the Thirteenth Lunar Day Observance

Verse 1

पूर्वं ब्रह्माऽव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः । स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनं च विचिन्तयत् ॥ ३२.२ ॥

Shuru mein Brahma tha. Woh kabhi nahi marta, bilkul saaf hai. Usne socha ki ab praja banana hai. Aur unhe bachane ka bhi socha.

Verse 2

तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद् दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः । प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ ३२.३ ॥

Jab woh soch raha tha, tab uski body se ek aadmi nikla. Woh daaye taraf se aaya tha. Usne safed kundal pehna tha. Aur safed haar aur safed tel bhi laga tha.

Verse 3

तं दृष्ट्वोवाच भगवान्श्चतुष्पादं वृषाकृतिम् । पालयेमाः प्रजाः साधो त्वं ज्येष्ठो जगतो भव ॥ ३२.४ ॥

Bhagwan ne usko dekha jo bail ki shakal mein tha aur chaar paon par chalta tha. Unhone kaha, 'Beta, in logon ki hifazat kar. Tu duniya mein sabse bada ban ja.'

Verse 4

इत्युक्तः समवस्थोऽसौ चतुःपद्भ्यां कृते युगे । त्रेतायां स समस्तृभ्यां द्वे चैव द्वापरेऽभवत् । कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः ॥ ३२.५ ॥

Jab bhagwan ne yeh kaha, woh maan gaya. Krita yug mein woh chaar paon se khada tha. Treta mein teen paon se. Dwapar mein do paon se. Aur Kali yug mein ab sirf ek paon se logon ko sambhalta hai.

Verse 5

षड्भेदो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्रे व्यवस्थितः । द्विधा वैश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्वगतः प्रभुः । रसातलेषु सर्वेषु द्वीपवर्षे स्वयं प्रभुः ॥ ३२.६ ॥

Brahmin logon mein yeh cheez ka chh hissa hota hai. Kshatriyon mein teen hissa. Vaishyon mein do hissa. Shudron mein ek hissa. Yeh dharam har jagah faila hai. Neeche rasatal mein bhi, dweep aur deshon mein bhi.

Verse 6

द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिशृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः ॥ ३२.७ ॥

Iske chaar hisse hain, cheez, gun, kaam, aur jaat. Pandit log isko teen tarah se bhi batate hain, jaise ek saath padhna, shabd-shabd karke padhna, aur kram se padhna.

Verse 7

तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् ॥ ३२.८ ॥

Om shabd bhi yahi kaam karta hai. Yeh shabd do sar wala hai aur saat haath wala. Brahmin logon ke liye yeh sabse zaroori hai. Yeh duniya ko sambhalta hai.

Verse 8

स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मणा । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह ॥ ३२.९ ॥

Pehle Soma ne Dharam ko bahut pareshan kiya tha. Soma ne apne bhai Angirasa ki biwi Tara ko le jaana chaaha tha. Soma ke kaam ajab the, koi samajh nahi paata tha.

Verse 9

सोऽपायाद्भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥ ३२.१० ॥

Dharam us se darr gaya kyunki Soma bada balwan tha aur uske kaam bade kharab the. Woh wahan se bhaag gaya aur ek ghana jungle mein chala gaya jahan koi nahi jaata tha.

Verse 10

तस्मिन्गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः ॥ ३२.११ ॥

Jab devata wahan se chale gaye to asuron ki biwiyan unke ghar le lene lagi thi. Unme dharam nahi bacha tha. Asur bhi devataon ke ghar ghoomne lage the.

Verse 11

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः ॥ ३२.१२ ॥

Raja, jab sab had paar ho gayi aur dharam khatam ho gaya to devata aur asur ladne lage. Soma ki galti se sab gusse mein the. Aur ek aurat ki wajah se sabne hathiyaar utha liye the.

Verse 12

तान्दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः ॥ ३२.१३ ॥

Narad ne dekha ki devata aur asur lad rahe hain aur dono taraf gussa hai. Woh khush hokar apne pita Brahma ke paas gaya aur unse baat ki.

Verse 13

स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् ॥ ३२.१४ ॥

Brahma, jo sab duniya ke bade hain, apne hans par baith ke aaye. Unhone sabko roka aur poocha - yeh ladai kis liye ho rahi hai?

Verse 14

सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ॥ ३२.१५ ॥

Sab log Som ki tareef karne lage. Lekin Brahma samajh gaya ki yeh uska apna beta hai. Dukh se wo jungle mein chala gaya tha.

Verse 15

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र देवासुरयुतस्त्वरन् । ददर्श च सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिम् । चरन्तं शशिसङ्काशं दृष्ट्वा देवानुवाच ह ॥ ३२.१६ ॥

Brahma wahan jaldi se pahunche. Devta aur asur sab saath the. Wahan unhone ek bail jaisa jaanwar dekha jo chaand ki tarah chamak raha tha. Brahma ne devtaton se baat ki.

Verse 16

ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्धर्मसंज्ञो महामुनिः ॥ ३२.१७ ॥

Brahma bole - yeh mera pehla beta hai. Iska naam Dharam hai aur yeh bada rishi hai. Iske bhai ne iski biwi ko le jaana chahta tha, isliye Som ne isko bahut takleef di thi.

Verse 17

इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ॥ ३२.१८ ॥

Ab tum sab - devta aur asur - milkar isko khush karo. Isse tum sab ka kaam theek chalega. Devta aur asur dono barabar rahenge.

Verse 18

ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् सम्पूर्णशशिसन्निभम् ॥ ३२.१९ ॥

Phir sab log khush ho gaye. Brahma ki baat sun ke samajh gaye ki bhagwan chamak rahe hain poora chaand jaisa. Sab milkar unki prarthana ki.

Verse 19

देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः ॥ ३२.२० ॥

Devote ne kaha, tumhari jai ho, tum chamak rahe ho chaand jaisa. Tumhari jai ho, duniya ke malik. Tumhari jai ho, bhagwan roop mein samne aaye ho, swarg ka raasta dikhate ho. Tum karm ke raaste ho, tum har jagah ho. Tumhari jai ho.

Verse 20

त्वयैयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते ॥ ३२.२१ ॥

Tum is dharti ko sambhalte ho. Tum hi teeno duniya ko sambhalte ho. Log, tapasya aur sacchai, tum hi sab ko sambhalte ho.

Verse 21

न त्वया रहितं किञ्चिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् ॥ ३२.२२ ॥

Tumhare bina kuch bhi nahi hai is duniya mein. Jo chal raha hai, jo khada hai, sab tumse juda hai. Tumhare bina yeh duniya turant khatam ho jayegi.

Verse 22

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च ॥ ३२.२३ ॥

Tum sab ki atma ho. Achche logon mein tum shudh ho. Jo log zyada chalte-phirte hain, tum unmein wohi ho. Jo log andhere mein hain, tum unmein wohi ho.

Verse 23

चतुष्पादो भवान् देव चतुःशृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते ॥ ३२.२४ ॥

Deva, aap chaar pair wale hain aur chaar seengh wale. Aap teen aankhon wale hain. Saath haath hain aapke aur teen bandh hain. Aap bail ka roop leke aaye hain. Aapko pranaam.

Verse 24

त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ३२.२५ ॥

Deva, aapke bina hum sab galat raaste par chal rahe hain. Hum bhatak gaye hain. Humein sahi raasta dikhao. Aap hi humara sabse bada sahaara hain.

Verse 25

एवं स्तुतस्तदा देवैर्वृषरूपी प्रजापतिः । तुष्टः प्रसन्नमनसा शान्तचक्षुरपश्यत ॥ ३२.२६ ॥

Devtawon ne use aise pranaam kiya. Woh bail ka roop lekar aaye the. Woh khush ho gaye aur unka mann shaant ho gaya. Unhone shaanti se dekha.

Verse 26

दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः ॥ ३२.२७ ॥

Devtawon ne use dekhte hi sab kuch samajh aa gaya. Unki nazar mein dharam tha. Ek pal mein unka bhram toot gaya. Woh sahi dharam par aa gaye.

Verse 27

असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी ॥ ३२.२८ ॥

Asuron ne bhi wahi kiya jo devtawon ne kiya tha. Phir Brahma ne unse kaha. Aaj se dharam teri tithi trayodashi hogi. Yeh tera din hoga.

Verse 28

यस्तामुपोष्य पुरुषो भवंतं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ॥ ३२.२९ ॥

Jo insaan yeh vrat poora karta hai, woh tumhari kripa paa leta hai. Usne kitna bhi paap kiya ho, woh us sab se azaad ho jaata hai.

Verse 29

यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो ॥ ३२.३० ॥

Prabhu, yeh jungle aap se bhara hua hai. Aap hi dharam hain, isliye yahan dharam hai. Isliye iska naam Dharmaranya padega.

Verse 30

चतुष्ट्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् ॥ ३२.३१ ॥

Prabhu, aap Satyug mein poore the, Treta mein teen charan the, Dwapar mein do, aur Kaliyug mein ek. Dharti aur aasmaan mein aap kaam karte rehte hain. Yeh poora sansar aap ka ghar hai, isko bachate rahiye.

Verse 31

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः ॥ ३२.३२ ॥

Raja, Brahma ji ne jo baat kahi, woh khatam hote hi woh gayab ho gaye. Devta aur asur sab dekh rahe the. Phir devta log apne ghar chale gaye, unka dukh khatam ho gaya.

Verse 32

धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात् ॥ ३२.३३ ॥

Jo insaan yeh dharam ki kahani sunata hai, woh shraddh ke time apne purkho ko tarpan karta hai. Trayodashi ko jo kheer chadhaata hai, woh swarg jaata hai aur devto ke paas pahunch jaata hai.

Verse 33

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥

Woh darr gaya. Usne bhaagna shuru kiya. Ek ghana jungle mein chala gaya. Woh jungle bahut khatarnaak tha.