Adhyaya 181
Chapter Arc: अलायुध का वध कर घटोत्कच सिंहनाद करता हुआ कौरव-सेना के सामने अडिग खड़ा होता है; उसकी गर्जना हाथियों तक को कंपा देती है और रात के रण में भय की पहली लहर दौड़ जाती है। → घटोत्कच की राक्षसी माया और प्रचंड वेग से कौरव-पंक्तियाँ डगमगाती हैं; उसी घड़ी कर्ण, घटोत्कच के अलायुध से उलझे होने का अवसर देखकर, पाञ्चालों और पाण्डव-पक्ष की ओर तीव्र आक्रमण करता है। बाण-वर्षा ‘संग्राम-मेघ’ की तरह घिर आती है—धनुष की गर्जना, तीरों की बिजली, और आकाश को ढँक देने वाली शर-धारा। → कर्ण की असाधारण लाघव-युक्त बाण-वृष्टि (न तो बाण लेते दिखना, न संधान करते दिखना—केवल आकाश को तीरों से छा देना) और घटोत्कच के विरुद्ध निर्णायक प्रहारों से रात्रि-युद्ध का चरम बिंदु आता है; भय, हाहाकार और सेना का बिखराव एक साथ फूट पड़ता है। → घटोत्कच का वध हो जाता है, पर वह प्राणशून्य होकर भी अपने अत्यन्त विशाल शरीर के गिरने से कौरवों की एक अक्षौहिणी को कुचलकर नष्ट कर देता है। इसके बाद कर्ण का कौरव-शिविर में शक्र-सम सम्मान के साथ प्रवेश होता है—विजय का गर्व और हानि का दंश साथ-साथ टिके रहते हैं। → रात्रि-युद्ध की धूल और रक्त के बीच दोनों सेनाएँ अपने-अपने विभाजन तक पहचान नहीं पातीं; अगली घड़ी में कौन-सा प्रतिशोध और कौन-सा नया व्यूह उठेगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
संजय कहते हैं--राजन! राक्षस अलायुधका वध करके घटोत्कच मन-ही-मन बड़ा प्रसन्न हुआ और वह आपकी सेनाके सामने खड़ा हो नाना प्रकारसे सिंहनाद करने लगा
సంజయుడు చెప్పెను—రాజా! రాక్షసుడైన అలాయుధుని వధించి ఘటోత్కచుడు మనసులో మహా సంతోషమొందెను; తరువాత మీ సేన ముందర నిలిచి నానావిధములుగా సింహనాదము చేయసాగెను।
Verse 2
तस्य तं॑ तुमुलं शब्दं श्रुत्वा कुउजरकम्पनम् | तावकानां महाराज भयमासीत् सुदारुणम्,महाराज! उसकी वह भयंकर गर्जना हाथियोंको भी कँपा देनेवाली थी। उसे सुनकर आपके योद्धाओंके मनमें अत्यन्त दारुण भय समा गया
మహారాజా! అతని ఆ ఘోర గర్జన ఏనుగులనుకూడా కంపింపజేసేది. దానిని విని మీ యోధుల హృదయాలలో అత్యంత భయంకరమైన భయం ఆవరించింది.
Verse 3
अलायुधविषफक्त तु भैमसेनिं महाबलम् । दृष्टवा कर्णो महाबाहु: पञज्चालान् समुपाद्रवत्,जिस समय महाबली घटोत्कच अलायुधके साथ उलझा हुआ था, उस समय उसे उस अवस्थामें देखकर महाबाहु कर्णने पांचालोंपर धावा किया
అలాయుధునితో విషబాధతో గాయపడిన స్థితిలో భీమసేనపుత్రుడైన మహాబలుడు ఘటోత్కచుడు ఘోర సంగ్రామంలో చిక్కుకున్నాడని చూసి, మహాబాహువు కర్ణుడు అవకాశాన్ని పట్టుకుని పాంచాలులపై దాడి చేశాడు।
Verse 4
दशभिर्दशभिर्बाणैर्धुश्द्युम्मशिखण्डिनौ । दृढै: पूर्णायतोत्सूष्टैबिंभेद नतपर्वभि:,उसने पूर्णतः खींचकर छोड़े गये झुकी हुई गाँठवाले दस-दस सुदृढ़ बाणोंद्वारा धृष्टद्युम्न और शिखण्डीको घायल कर दिया
పూర్తిగా లాగి విడిచిన, వంగిన ముడులు గల, దృఢమైన పది పది బాణాల వర్షంతో అతడు ధృష్టద్యుమ్నుడిని, శిఖండినిని—ఇద్దరినీ ఛేదించి గాయపరిచాడు।
Verse 5
ततः परमनाराचैर्युधामन्यूत्तमौजसौ । सात्यकिं च रथोदारं कम्पयामास मार्गणै:,तत्पश्चात् उसने अच्छे-अच्छे नाराचोंद्वारा युधामन्यु और उत्तमौजाको तथा अनेक बाणोंसे उदार महारथी सात्यकिको भी कम्पित कर दिया
ఆపై అతడు శ్రేష్ఠమైన నారాచాలతో యుధామన్యుని, ఉత్తమౌజుని కంపింపజేశాడు; అలాగే అనేక బాణాలతో ఉదార మహారథి సాత్యకినీ తడబడేలా చేశాడు।
Verse 6
तेषामप्यस्यतां संख्ये सर्वेषां सव्यदक्षिणम् । मण्डलान्येव चापानि व्यदृश्यन्त जनाधिप,नरेश्वर! वे सात्यकि आदि भी बायें-दायें बाण चला रहे थे। उस समय उन सबके धनुष भी मण्डलाकार ही दिखायी देते थे
నరాధిపా! ఆ సమరంలో సాత్యకి మొదలైన వారందరూ ఎడమ-కుడి సమానంగా బాణాలు సంధించగా, వారి ధనుస్సులు వలయాల్లా కనిపించాయి।
Verse 7
तेषां ज्यातलनिर्घोषो रथनेमिस्वनश्न ह । मेघानामिव घ॒र्मान्ति बभूव तुमुलो निशि
ఆ రాత్రి వారి ధనుర్జ్యాల టంకారమూ, రథచక్రాల గర్జనమూ కలసి ఘోరమైన కలకలంగా మారింది—గ్రీష్మాంతంలో వర్షమేఘాల గర్జనలాగ।
Verse 8
ज्यानेमिघोषस्तनयित्नुमान् वै धनुस्तडिन्मण्डलकेतुशृड्भ: । शरौघवर्षाकुलवृष्टि मां श्व संग्राममेघ: स बभूव राजन्
సంజయుడు పలికెను—రాజా, అతడు యుద్ధమనే వర్షాకాల మేఘంలా కనిపించాడు. ధనుస్సు తీగ గర్జన, రథచక్రాల ఘర్ఘర ధ్వని—అవి ఆ మేఘపు మేఘనాదంలా; ధనుస్సు మెరుపు వలయంలా మెరుస్తూ; ధ్వజాగ్రం ఆ మేఘపు అత్యున్నత శిఖరంలా నిలిచింది; బాణాల ఘనవర్షమే అతడు కురిపించిన వానగా యుద్ధభూమిని కమ్మింది।
Verse 9
तददभुतं शैल इवाप्रकम्पो वर्ष महाशैलसमानसार: । विध्वंसयामास रणे नरेन्द्र वैकर्तन: शत्रुगणावमर्दी
సంజయుడు పలికెను—రాజా, అప్పుడు వైకర్తన కర్ణుడు—పర్వతంలా అచలుడు, మహాశైల సమాన బలవంతుడు, శత్రుసమూహాలను మర్దించే వాడు—రణంలో ఆ అద్భుతమైన బాణవర్షాన్ని ఛిన్నభిన్నం చేసి నశింపజేశాడు।
Verse 10
ततोअतुलैर्वज़निपातकल्पै: शितै: शरै: काञ्चनचित्रपुड्खै: । शत्रून् व्यपोहत् समरे महात्मा वैकर्तन: पुत्रहिते रतस्ते
సంజయుడు పలికెను—ఆపై మీ కుమారుల హితంలో నిమగ్నుడైన మహాత్మ వైకర్తన కర్ణుడు, బంగారు రంగుల విచిత్ర పక్షాలతో మెరిసే, సాటిలేని పదునైన, వజ్రపాతంలా పడే బాణాలతో సమరంలో శత్రువులను తరిమివేశాడు।
Verse 11
संछिन्नभिन्नध्वजिनश्व केचित् केचिच्छरैरदितभिन्नदेहा: | केचिद् विसूता विहयाश्न केचिद् वैकर्तनेनाशु कृता बभूवु:
సంజయుడు పలికెను—అక్కడ వైకర్తనుడు క్షణంలో కొందరి ధ్వజాలను చీల్చి ముక్కలు చేశాడు; కొందరి దేహాలను బాణవేధనతో బాధింపజేసి చీల్చివేశాడు; కొందరిని సారథిలేనివారిగా, మరికొందరిని అశ్వాలేనివారిగా చేశాడు।
Verse 12
अविन्दमानास्त्वथ शर्म संख्ये यौधिष्ठिरं ते बलमभ्यपद्यन् । तान् प्रेक्ष्य भग्नान् विमुखीकृतांश्व घटोत्कचो रोषमतीव चक्रे
సంజయుడు పలికెను—ఆపై యుద్ధంలో శరణం దొరకక వారు యుధిష్ఠిరుని సేన వైపు ఆశ్రయానికి వెళ్లారు. వారిని భగ్నులై వెనుదిరిగినవారిగా చూసి ఘటోత్కచుడు తీవ్రమైన కోపంతో ఉప్పొంగిపోయాడు।
Verse 13
योद्धालोग युद्धमें किसी तरह चैन न पाकर युधिष्छिरकी सेनामें घुसने लगे। उन्हें तितर- बितर और युद्धसे विमुख हुआ देख घटोत्कचको बड़ा रोष हुआ ।।
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధపు గందరగోళంలో క్షణమాత్రమూ సుఖం లభించక యోధులు యుధిష్ఠిరుని సేనలోకి చొచ్చుకుపోయిరి. వారిని చెదరిపోయి యుద్ధమునకు విముఖులైయుండుట చూచి ఘటోత్కచుడు ఘోర క్రోధముతో ఉవ్వెత్తున లేచెను. స్వర్ణరత్నవిచిత్రముగా అలంకృతమైన శ్రేష్ఠ రథమును అధిరోహించి సింహమువలె గర్జించెను; తదుపరి వైకర్తన కర్ణుని సమీపించి వజ్రసమానమైన భయంకర బాణములతో అతనిని విద్ధించెను.
Verse 14
तौ कर्णिनाराचशिलीमुखैश्न नालीकदण्डासनवत्सदन्तै: । वराहकर्णै: सविपाठशच्ञैः क्षुयप्रवर्षश्न विनेदतु: खम्
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరూ కర్ణీ, నారాచ, శిలీముఖ, నాళీక, దండ, ఆసన, వత్సదంత, వరాహకర్ణ, విపాట, శృంగ, క్షుర మొదలైన బాణవర్షమును కురిపిస్తూ, తమ ధనుర్నాదముతో ఆకాశమంతటిని ప్రతిధ్వనింపజేసిరి.
Verse 15
तद् बाणधारावृतमन्तरिक्षं तिर्यग्गताभि: समरे रराज । सुवर्णपुडुखज्वलितप्र भाभि- विचित्रपुष्पाभिरिव स्रजाभि:
సంజయుడు పలికెను—ఆ సమరంలో బాణవర్షముతో కప్పబడిన ఆకాశము, త్రెంచుగా దూసుకుపోయే బాణాల స్వర్ణపక్షాల నుండి వ్యాపించే దగ్ధదీప్తి వలన అతి ప్రకాశముగా మెరిసెను; అది రంగురంగుల పుష్పమాలలతో అలంకృతమైనట్లు కనిపించెను.
Verse 16
समाहितावप्रतिमप्रभावा- वन्योन्यमाजघ्नतुरुत्तमास्त्रै: । तयोर्हि वीरोत्तमयोर्न कश्चिद् ददर्श तस्मिन् समरे विशेषम्
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరి మనస్సులు సమాహితమైయుండెను; ఇద్దరూ అపూర్వ ప్రభావశాలులు; శ్రేష్ఠాస్త్రములతో పరస్పరం దాడి చేసిరి. ఆ సమరంలో ఆ ఇద్దరు వీరశ్రేష్ఠులలో ఎవరికీ ప్రత్యేకమైన పైచేయి ఉందని ఎవ్వరూ గమనించలేకపోయిరి.
Verse 17
अतीव तच्चित्रमतुल्यरूपं बभूव युद्ध रविभीमसून्वो: । समाकुलं शस्त्रनिपातघोरं दिवीव राद्यंशुमतो: प्रमत्तम्
సంజయుడు పలికెను—సూర్యపుత్రుడు కర్ణుడు మరియు భీముని కుమారుడు ఘటోత్కచుడు మధ్య జరిగిన ఆ యుద్ధము అత్యంత విచిత్రమై, సాటిలేని రూపమును పొందెను. ఆయుధాల పతనముచేత అది ఘోరమై, కలవరముతో నిండినదైయుండెను; అది ఆకాశమందు రాహువు మరియు ప్రకాశవంతమైన సూర్యుని మధ్య ఉన్మత్త సంగ్రామమువలె కనిపించెను—దానికి సమానము లేదు.
Verse 18
संजय उवाच घटोत्कचं यदा कर्णो न विशेषयते नृप । ततः प्रादुश्चकारोग्रमस्त्रमस्त्रविदां वर:
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! అస్త్రవిద్యలో శ్రేష్ఠుడైన కర్ణుడు ఘటోత్కచునిపై తన విశిష్టతను ఇక చూపలేకపోయినప్పుడు, అతడు ఒక ఘోరమైన అస్త్రాన్ని ప్రదర్శించాడు.
Verse 19
तेनास्त्रेणावधीत् तस्य रथं सहयसारथिम् । विरथश्षापि हैडिम्बि: क्षिप्रमन््तरधीयत
ఆ అస్త్రంతో అతడు ఘటోత్కచుని రథాన్ని గుర్రాలు, సారథితో సహా ధ్వంసం చేశాడు. రథం లేకపోయినా హైడింబుడు ఘటోత్కచుడు వెంటనే అక్కడి నుంచి అదృశ్యమయ్యాడు.
Verse 20
ध्ृतराष्ट्र ववाच तस्मिन्नन्तहिते तूर्ण कूटयोधिनि राक्षसे । मामकै: प्रतिपन्नं यत् तन््ममाचक्ष्व संजय
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు—సంజయా! మాయాయుద్ధం చేసే ఆ రాక్షసుడు వెంటనే అదృశ్యమైనప్పుడు, నా కుమారులు ఏమి గ్రహించారు, ఏమి నిర్ణయించారు, తరువాత ఏమి చేశారు—నాకు చెప్పు.
Verse 21
संजय उवाच अन्तर्त्तितं राक्षसेन्द्रं विदित्वा सम्प्राक्रोशन् कुरव: सर्व एव । कं नायं राक्षस: कूटयोधी हन्यात् कर्ण समरे5दृश्यमान:
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! రాక్షసరాజు అదృశ్యమయ్యాడని తెలిసిన వెంటనే కురువీరులంతా ఒక్కసారిగా కేకలు వేశారు—“మాయతో కూటయుద్ధం చేసే ఈ రాక్షసుడు రణభూమిలో కనబడకపోతే, ఎవడిని చంపడు? కర్ణుణ్ణి ఎలా వదిలేస్తాడు?”
Verse 22
ततः कर्णो लघुचित्रास्त्रयो धी सर्वा दिश: प्रावणोद् बाणजालै: । न वै किज्चित् प्रापतत् तत्र भूत॑ तमोभूते सायकैरन्तरिक्षे
అప్పుడు వేగంగా, విచిత్రంగా అస్త్రాలను ప్రయోగించడంలో నిపుణుడైన కర్ణుడు బాణజాలాలతో అన్ని దిశలనూ కప్పివేశాడు. బాణాలతో ఆకాశం చీకటిగా మారినట్టయినా, అక్కడ పై నుంచి ఏ ప్రాణీ పడిపోలేదు.
Verse 23
नैवाददानो न च संदधानो न चेषुधी: स्पृश्यमान: कराग्रै: । अदृश्यद् वै लाघवात सूतपुत्र: सर्व बाणैश्छादयानो<न्तरिक्षम्
సూతపుత్రుడు కర్ణుడు అతి వేగంగా బాణాలతో సమస్త ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తుండగా, అతని లాఘవం వల్ల—అతడు ఎప్పుడు వేళ్ల చివరలతో తూణీరు తాకుతాడో, ఎప్పుడు బాణాలు తీస్తాడో, ఎప్పుడు వాటిని ధనుస్సుపై అమర్చుతాడో—ఏదీ కనిపించలేదు.
Verse 24
ततो मायां दारुणामन्तरिक्षे घोरां भीमां विहितां राक्षसेन । अपश्याम लोहिता भ्रप्रकाशां देदीप्यन्तीमग्निशिखामिवोग्राम्
ఆ తరువాత ఆకాశంలో ఆ రాక్షసుడు నిర్మించిన ఘోరమైన, దారుణమైన, భయంకరమైన మాయను మేము చూశాము. మొదట అది ఎర్రని మేఘాల వంటి కాంతిగా కనిపించింది; తరువాత ఉగ్ర అగ్నిశిఖలా మండిపొంగింది.
Verse 25
ततस्तस्यां विद्युत: प्रादुरास- न्नुल्काश्चापि ज्वलिता: कौरवेन्द्र । घोषश्नास्या: प्रादुरासीत् सुघोर: सहस्रशो नदतां दुन्दुभीनाम्
కౌరవేంద్రా! ఆ క్షణమే అక్కడ మెరుపులు చెలరేగాయి, మండుతున్న ఉల్కలు పడసాగాయి. కౌరవ రాజా! వేలాది దుందుభులు ఒకేసారి మోగినట్లుగా అత్యంత ఘోరమైన, అపశకున ధ్వని కూడా ఉద్భవించింది.
Verse 26
ततः: शरा: प्रापतन् रुक्मपुड्खा: शक््त्यृष्टिप्रासमुसलान्यायुधानि । परश्वधास्तैलधौताश्न खड््गा: प्रदीप्ताग्रास्तोमरा: पट्टिशाश्ष
ఆ తరువాత బంగారు పింఛాలతో కూడిన బాణాలు వర్షించాయి. శక్తి, ఋష్టి, ప్రాస, ముసల వంటి ఆయుధాలు; పరశ్వధాలు; నూనెతో మెరిపించి శుభ్రం చేసిన ఖడ్గాలు; అలాగే మండే అగ్రాలతో తోమరాలు, పట్టిశాలు—అన్నీ ప్రత్యక్షమై చుట్టూ ఎగిరాయి.
Verse 27
मयूखिन: परिघा लोहबद्धा गदाश्षित्रा: शितधाराश्न शूला: | गुर्व्यों गदा हेमपट्टावनद्धा: शतचघ्न्यश्न प्रादुरासन् समन््तात्
ఆ తరువాత అన్ని దిక్కులలో కాంతిమంతమైన పరిఘాలు, ఇనుముతో బిగించిన విచిత్ర గదాలు, పదునైన ధారల శూలాలు, బంగారు పట్టీలతో కప్పబడిన భారమైన గదాలు, అలాగే శతఘ్నీలు కూడా చుట్టూ ప్రత్యక్షమయ్యాయి.
Verse 28
महाशिलाश्षापतंस्तत्र तत्र सहस्रश: साशनयश्न वज्ा: | चक्राणि चानेकशतक्षुराणि प्रादुर्बभूवुज्वलनप्रभाणि
సంజయుడు పలికెను—అక్కడక్కడా, చుట్టుపక్కల అన్నిచోట్లా వేలాది మహాశిలలు కూలిపోవసాగెను; మెరుపులతో కూడిన వజ్రపాతాలు పడసాగెను. అగ్నివలె జ్వలించే అనేక చక్రాలు, వందల కొద్దీ క్షురాయుధాలు అకస్మాత్తుగా ప్రత్యక్షమయ్యెను.
Verse 29
तां शक्तिपाषाणपर श्र धानां प्रासासिवज्ञाशनिमुद्गराणाम् । वृष्टिं विशालां ज्वलितां पतन््तीं कर्ण: शरौघैर्न शशाक हन्तुम्
సంజయుడు పలికెను—శక్తులు, రాళ్లు, పరశువులు, ప్రాసాలు, ఖడ్గాలు, వజ్రసమ క్షిపణులు, మెరుపువంటి శరాలు, ముద్గరాలు—ఇవన్నీ కలసిన ఆ విస్తారమైన జ్వలితాయుధవర్షం కిందకు దూసుకొచ్చెను; కాని కర్ణుడు బాణవర్షాలతో కూడ దానిని నశింపజేయలేక, ఆపలేకపోయెను.
Verse 30
शक्ति, प्रस्तर, फरसे, प्रास, खड्ग, वज्र, बिजली और मुदगरोंकी गिरती हुई उस ज्वालापूर्ण विशाल वर्षाको कर्ण अपने बाणसमूहोंद्वारा नष्ट न कर सका ।।
సంజయుడు పలికెను—శక్తి, రాళ్లు, పరశువులు, ప్రాసాలు, ఖడ్గాలు, వజ్రాలు, మెరుపులు, ముద్గరాలు—ఇవన్నీ కలసిన ఆ జ్వాలాపూర్ణ విస్తారాయుధవర్షం కిందకు పడుతుండగా, కర్ణుడు తన బాణసమూహాలతో దానిని నశింపజేయలేకపోయెను. బాణాలతో గాయపడి కూలుతున్న గుర్రాల, వజ్రాఘాతంలా దెబ్బతిని నేలకొరిగిన ఏనుగుల, శిలాఘాతంతో పడిపోయిన మహారథుల—ఆ మహా ఘోర నినాదం అక్కడ ఎగసెను.
Verse 31
सुभीमनानाविधश्त्रपातै- घटोत्कचेनाभिहतं समन्तात् | दौर्योधनं वै बलमार्तरूप- मावर्तमानं ददृशे भ्रमत् तत्
సంజయుడు పలికెను—ఘటోత్కచుడు విసిరిన అత్యంత భయంకరమైన నానావిధ అస్త్రశస్త్రవర్షాల చేత అన్ని వైపులా దెబ్బతిన్న దుర్యోధనుని సేన ఆర్తమై, తిరుగుతూ, వెనుదిరుగుతూ, గందరగోళంగా చక్రాలు కొడుతూ కనిపించెను.
Verse 32
हाहाकृतं सम्परिवर्तमानं संलीयमानं च विषण्णरूपम् | ते त्वार्यभावात् पुरुषप्रवीरा: पराड्मुखा नो बभूवुस्तदानीम्
సంజయుడు పలికెను—సాధారణ సైనికులు ‘హాయ్ హాయ్’ అని విలపిస్తూ గందరగోళంగా తిరుగుతూ, దాక్కుంటూ, నిరాశచ్ఛాయతో కనిపించెను; అయితే పురుషప్రవీరులు మాత్రం ఆర్యభావధర్మంలో స్థిరులై, ఆ సమయంలో కూడా యుద్ధానికి వెనుదిరగలేదు.
Verse 33
तां राक्षसीं भीमरूपां सुघोरां वृष्टिं महाशस्त्रमयीं पतन्तीम् । दृष्टवा बलौघांश्व निपात्यमानान् महद् भयं तव पुत्रान् विवेश
రాక్షససదృశమైన, భీమాకారమైన, అత్యంత ఘోరమైన మహాశస్త్రమయ వర్షం కురుస్తుండగా చూసి, సైన్యసమూహాలు నేలకొరిగిపోతుండగా చూచి, నీ కుమారుల హృదయాలలో మహాభయం ప్రవేశించింది।
Verse 34
शिवाश्न वैश्वानरदीप्तजिदल्ना: सुभीमनादा: शतशो नदन्ती: । रक्षोगणान् नर्दतश्चापि वीक्ष्य नरेन्द्र योधा व्यथिता बभूवु:
నరేంద్రా! అగ్నివలె దీప్తమైన నాలుకలతో, అత్యంత భయంకర నాదం చేసే వందల కొద్దీ శివలు కేకలు వేస్తుండగా, రాక్షసగణాలు గర్జిస్తున్నదీ చూచి, నీ యోధులు వ్యాకులులైపోయారు।
Verse 35
ते दीप्तजिद्दानलतीकक्षणदंष्टा विभीषणा: शैलनिकाशकाया: । नभोगता: शक्तिविषक्तहस्ता मेघा व्यमुज्चन्निव वृष्टिमुग्राम्
పర్వతసమానమైన విస్తార శరీరాలు కలిగి, దీప్త నాలుకలతో అగ్ని ఉగిలే, పదునైన దంతాలతో భయంకరంగా ఉన్న ఆ రాక్షసులు చేతుల్లో శక్తులను పట్టుకొని ఆకాశంలోకి ఎగసి, మేఘాలవలె కౌరవసేనపై ఉగ్ర శస్త్రవర్షం కురిపించసాగారు।
Verse 36
तैराहतास्ते शरशक्तिशूलै- गदाभिरुग्रै: परिचैश्व दीप्तै: । वजै: पिनाकैरशनिप्रहारै: शतध्निचक्रैर्मथिताश्व पेतु:
ఆ నిశాచరులు కురిపించిన బాణాలు, శక్తులు, శూలాలు, ఉగ్ర గదలు, జ్వలించే పరిఘాలు, అలాగే వజ్రాలు, పినాకాలు, మెరుపువంటి ప్రహారాలు, శతఘ్నులు, చక్రాలు మొదలైన ఆయుధప్రహారాలతో నలిగిపోయిన కౌరవయోధులు ఒక్కొక్కరుగా మరణిస్తూ భూమిపై కూలిపోతూ ఉన్నారు।
Verse 37
शूला भुशुण्ड्यो5श्मगुडा: शतघ्न्य: स्थूणाश्न कार्ष्णायसपट्टनद्धा: । तेडवाकिरंस्तव पुत्रस्य सैन्यं ततो रौद्रें कश्मलं प्रादुरासीत्
రాజా! ఆ రాక్షసులు నీ కుమారుని సైన్యంపై నిరంతరం శూలాలు, భుశుణ్డీలు, రాతిగోళాలు, శతఘ్నులు, ఇనుప పలకలతో బిగించిన స్థూణాకార ఆయుధాలను కురిపించసాగారు; దాంతో నీ సైన్యంలో భయంకరమైన మోహం మరియు కలవరము ప్రబలింది।
Verse 38
विकीर्णनन्त्रा विहतैरुत्तमाड्रै: सम्भग्नाड्ा: शिश्यिरे तत्र शूरा: छिन्ना हया: कुज्जराश्नापि भग्ना: संचूर्णिताश्वैव रथा: शिलाभि:
సంజయుడు పలికెను—భారీ శిలల దెబ్బలకు వీరుల తలలు నలిగిపోయి, అవయవాలు విరిగి, పేగులు బయటికి వచ్చి చెల్లాచెదురయ్యాయి; ఆ స్థితిలోనే వారు భూమిపై పడి ఉన్నారు. గుర్రాలు ముక్కలయ్యాయి, ఏనుగులు నలిగి వికలమయ్యాయి, రథాలు శిలలతో చూర్ణమై ఖండఖండాలయ్యాయి.
Verse 39
एवं महच्छस्त्रवर्ष सृजन्त- स्ते यातुधाना भुवि घोररूपा: । मायासृष्टास्तत्र घटोत्कचेन नामुज्चन् वै याचमानं न भीतम्
సంజయుడు పలికెను—ఇలా మహా శస్త్రవర్షం కురిపిస్తూ ఆ యాతుధానులు భూమిపై భయంకర రూపాలతో ప్రత్యక్షమయ్యారు. వారు ఘటోత్కచుని మాయచే సృష్టింపబడ్డవారు; భయపడి ప్రాణభిక్ష వేడుకున్నవానినీ వారు విడిచిపెట్టలేదు.
Verse 40
तस्मिन् घोरे कुरुवीरावमर्दे कालोत्सूष्टे क्षत्रियाणामभावे । ते वै भग्ना: सहसा व्यद्रवन्त प्राक्रोशन्त: कौरवा: सर्व एव
సంజయుడు పలికెను—కురు వీరులను నాశనం చేసే ఆ ఘోర సమరం, క్షత్రియుల అంతానికి సాక్షాత్తు కాలమే విడిచినట్లుగా కనిపించింది. అందులో కౌరవులందరి ధైర్యం చెదిరి, అరుస్తూ కేకలు వేస్తూ అకస్మాత్తుగా పారిపోయారు.
Verse 41
पलायबध्वं कुरवो नैतदस्ति सेन्द्रा देवा घ्नन्ति नः पाण्डवार्थे तथा तेषां मज्जतां भारतानां तस्मिन् द्वीप: सूतपुत्रो बभूव
సంజయుడు పలికెను—“పారిపోండి, ఓ కురువులారా! ఇక మార్గం లేదు; ఈ సైన్యాన్ని రక్షించలేం. పాండవుల కోసం ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలే వచ్చి మనలను సంహరిస్తున్నారు.” అలా ఆ సమరసముద్రంలో మునిగిపోతున్న భారత యోధులకు సూతపుత్రుడు కర్ణుడు ద్వీపంలా ఆశ్రయమయ్యాడు.
Verse 42
तस्मिन् संक्रन्दे तुमुले वर्तमाने सैन्ये भग्ने लीयमाने कुरूणाम् । अनीकानां प्रविभागे5प्रकाशे नाज्ञायन्त कुरवो नेतरे च
ఆ ఘోరమైన, కలకలమయ యుద్ధం మొదలైన వేళ కౌరవ సైన్యం చెదిరి పారిపోయి దాగిపోతూ, దళాల విభాగాలు కనుమరుగైనప్పుడు—అక్కడ కౌరవులెవరో, పాండవులెవరో గుర్తించలేని స్థితి ఏర్పడింది.
Verse 43
निर्मयदि विद्रवे घोररूपे सर्वा दिश: प्रेक्षमाणा: सम शून्या: । तां शस्त्रवृष्टिमुरसा गाहमानं कर्ण स्मैकं तत्र राजन्नपश्यन्
సంజయుడు పలికెను—ఆ భయంకరమైన పారిపోవుటలో జనులు చుట్టూ చూచినప్పుడు అన్ని దిక్కులూ సమానంగా శూన్యమై కనిపించెను. అయితే, రాజా, అక్కడ కర్ణుడొక్కడే కనిపించెను—వక్షస్థలంతో ఆయుధవర్షాన్ని తట్టుకుంటూ, యుద్ధతుఫానులోనూ కదలక ముందుకు దూసుకుపోతూ.
Verse 44
उस मर्यादारहित और भयंकर युद्धमें जब भगदड़ पड़ गयी, उस समय भागे हुए सैनिक सारी दिशाओंको सूनी देखते थे। राजन! वहाँ लोगोंको एकमात्र कर्ण ही उस शस्त्रवर्षको छातीपर झेलता हुआ दिखायी दिया ।।
సంజయుడు పలికెను—ఆపై రాక్షసుని దివ్య మాయతో యుద్ధం చేస్తూ సూతపుత్రుడు కర్ణుడు, సంయమంతో ధైర్యంతో, తన బాణాలతో ఆకాశాన్ని కప్పివేశెను. యుద్ధంలో మహావీరునికి తగిన దుష్కర కార్యాన్ని చేస్తూనే, భయంకర ఆయుధవర్షంలో ఇతరులు చెదిరి పారిపోతున్నా అతడు మోహానికి లోనుకాలేదు.
Verse 45
ततो भीता: समुदैक्षन्त कर्ण राजन सर्वे सैन्धवा बाह्निकाश्न । असम्मोहं पूजयन्तो<स्य संख्ये सम्पश्यन्तो विजयं राक्षसस्य
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు, రాజా, సింధు మరియు బాహ్లీక దేశాల యోధులందరూ భయంతో కర్ణుని వైపు చూచిరి. యుద్ధభూమిలో రాక్షసుని విజయాన్ని చూస్తూనే, కర్ణుడు మోహానికి లోనుకాకపోవడాన్ని వారు మళ్లీ మళ్లీ ప్రశంసించి గౌరవించిరి.
Verse 46
तेनोत्सृष्टा चक्रयुक्ता शतघ्नी सम॑ सर्वाश्वितुरो5श्चाञज्जघान । ते जानुभिर्जगतीमन्वपद्यन् गतासवो निर्दशनाक्षिजिह्वा:
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు ఘటోత్కచుడు చక్రాలు కలిగిన శతఘ్నిని విసిరెను; అది కర్ణుని నాలుగు వేగవంతమైన గుర్రాలను ఒక్కసారిగా సంహరించెను. ప్రాణం విడిచిన అవి మోకాళ్లపై కూలి నేలపై పడిపోయెను; వాటి పళ్ళు, కళ్ళు, నాలుక బయటకు వచ్చెను.
Verse 47
ततो हताश्वादवरुह्म याना- दन्तर्मना: कुरुषु प्राद्रवत्सु । दिव्ये चास्त्रे मायया वध्यमाने नैवामुहाच्चिन्तयन् प्राप्तकालम्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు గుర్రాలు చనిపోవడంతో కర్ణుడు రథం నుండి దిగెను. మనస్సును అంతర్ముఖం చేసి, చిత్తాన్ని సమాహితం చేసుకొని, ఈ వేళ ఏది కర్తవ్యం అనేది ఆలోచించెను. కురు సైన్యం చెదిరి పారిపోతుండగా, ఘటోత్కచుని మాయవల్ల అతని దివ్యాస్త్రాలు కూడా నశించుచుండగా, అయినా అతడు మోహానికి లోనుకాలేదు—సమయోచిత కార్యమే తలచెను.
Verse 48
ततोड<ब्रुवन् कुरव: सर्व एव कर्ण दृष्टवा घोररूपां च मायाम् | शकत्या रक्षो जहि कर्ण्य तूर्ण नश्यन्त्येते कुरवो धार्तराष्ट्रा:
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు ఆ ఘోరరూప రాక్షసీమాయను చూసి కురువులందరూ కర్ణునితో ఇలా అన్నారు—“ఓ కర్ణా! వాసవుడు (ఇంద్రుడు) ఇచ్చిన శక్తితో వెంటనే ఈ రాక్షసుణ్ని సంహరించు; లేకపోతే ధృతరాష్ట్రపుత్రులు మరియు కురువులు నశించిపోతున్నారు.”
Verse 49
करिष्यत: किज्च नो भीमपार्थो तपन्तमेनं जहि पाप॑ निशी्थे । यो नः संग्रामाद् घोररूपाद विमुच्येत् स नः पार्थान् सबलान् योधयेत
“భీముడు, అర్జునుడు మనకు ఏమి చేయగలరు? అర్ధరాత్రి వేళ బాధ కలిగించే ఈ పాపి రాక్షసుణ్ని సంహరించు. మనలో ఎవడు ఈ ఘోర సంగ్రామం నుంచి తప్పించుకుంటాడో, వాడే తన సేనతో పాండవులతో యుద్ధం చేస్తాడు.”
Verse 50
तस्मादेनं राक्षसं घोररूप॑ शक््त्या जहि त्वं दत्तया वासवेन । मा कौरवा: सर्व एवेन्द्रकल्पा रात्रियुद्धे कर्ण नेशु:ः सयोधा:
“కాబట్టి వాసవుడు ఇచ్చిన శక్తితో ఈ ఘోరరూప రాక్షసుణ్ని సంహరించు. ఓ కర్ణా! ఇంద్రసమాన పరాక్రమశాలులైన ఈ కౌరవులందరూ తమ యోధులతో కలిసి రాత్రియుద్ధంలో నశించకూడదు.”
Verse 51
स वध्यमानो रक्षसा वै निशी्थे दृष्टवा राजंस्त्रास्यमानं बल॑ं च | महच्छुत्वा निनदं कौरवाणां मतिं दश्ने शक्तिमोक्षाय कर्ण:
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ రాజా! నిశీథకాలంలో రాక్షసుని దెబ్బలతో బాధపడుతున్న కర్ణుడు తన సేన భయకంపితమై ఉన్నదాన్ని చూశాడు; కౌరవుల మహా కేకలు, ఆర్తనాదం విని ఘటోత్కచునిపై శక్తిని ప్రయోగించాలనే నిర్ణయం తీసుకున్నాడు.
Verse 52
स वै क्रुद्ध: सिंह इवात्यमर्षी नामर्षयत् प्रतिघातं रणेडसौ । शक्ति श्रेष्ठां वैजयन्तीमसहांं समाददे तस्य वध चिकीर्षन्
సంజయుడు అన్నాడు—కోపంతో మండుతున్న సింహంలా అత్యంత అసహనశీలుడైన కర్ణుడు యుద్ధభూమిలో ఘటోత్కచుడు చేసిన ప్రతిఘాతాన్ని భరించలేకపోయాడు. ఆ రాక్షసుణ్ని సంహరించాలనే తపనతో ‘వైజయంతీ’ అనే శ్రేష్ఠమైన, అప్రతిహతమైన శక్తిని చేతబట్టాడు.
Verse 53
यासौ राजजन्निहिता वर्षपूगान् वधायाजौ सत्कृता फाल्गुनस्य । यां वै प्रादात् सूतपुत्राय शक्रः शर्क्ति श्रेष्ठां कुण्डलाभ्यां निमाय
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! యుద్ధంలో ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) వధించుటకై అనేక సంవత్సరాలు భక్తితో సంరక్షించబడిన ఆ శ్రేష్ఠ దివ్య శక్తిని, శక్రుడు (ఇంద్రుడు) రెండు కుండలాల ప్రతిఫలంగా సూతపుత్రుడు కర్ణునికి ఇచ్చినదాన్ని—ఇప్పుడు ప్రయోగించుటకు సిద్ధమైంది.
Verse 54
तां वै शक्ति लेलिहानां प्रदीप्तां पाशैर्युक्तामन्तकस्थेव जिह्दाम् । मृत्यो: स्वसारं ज्वलितामिवोल्कां वैकर्तनः: प्राहिणोद् राक्षमाय
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! పాశబంధాలతో యుక్తమై, దహించుచు, అంతకుని నాలుకవలె సమస్తాన్ని లీలించుటకు సిద్ధమై, మృత్యువుకు సహోదరి వలె, జ్వలించే ఉల్కవలె కనిపించిన ఆ శక్తిని వైకర్తనుడు కర్ణుడు రాక్షసుడు ఘటోత్కచునిపై విసిరెను.
Verse 55
तामुत्तमां परकायावहन्त्रीं दृष्टवा शक्ति बाहुसंस्थां ज्वलन्तीम् । भीतं रक्षो विप्रदुद्राव राजन् कृत्वा55त्मानं विन्ध्यतुल्यप्रमाणम्
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! పరదేహాన్ని చీల్చివేయగల ఆ ఉత్తమ జ్వలిత శక్తి కర్ణుని భుజంలో స్థితమై ఉండుట చూచి భయపడిన రాక్షసుడు ఘటోత్కచుడు తన దేహాన్ని వింధ్యపర్వత సమానంగా విస్తరింపజేసుకొని వేగంగా పారిపోయెను.
Verse 56
दृष्टवा शक्ति कर्णबाह्वन्तरस्थां नेदुर्भूतान्यन्तरिक्षे नरेन्द्र । ववुर्वातास्तुमुलाश्वापि राजन् सनिर्घाता चाशनिर्गा जगाम
సంజయుడు అన్నాడు—నరేంద్రా! కర్ణుని భుజంలో ఆ శక్తి స్థితమై ఉండుట చూచి ఆకాశచరులు భయంతో కేకలు వేశారు. రాజా! అప్పుడు ఘోరమైన గాలులు వీచి, భయంకర గర్జనతో భూమిపై వజ్రపాతం జరిగింది.
Verse 57
सातां मायां भस्म कृत्वा ज्वलन्ती भित्त्वा गाढं हृदयं राक्षसस्य । ऊर्ध्व ययौ दीप्यमाना निशायां नक्षत्राणामन्तराण्याविवेश
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ జ్వలిత శక్తి రాక్షసుడు ఘటోత్కచుని మాయను భస్మం చేసి, అతని హృదయాన్ని లోతుగా చీల్చి, రాత్రిలో ప్రకాశిస్తూ పైకి ఎగసి, నక్షత్రాల మధ్య అంతరాలలో లీనమైంది.
Verse 58
स निर्भिन्नो विविधैरस्त्रपूगै- दिव्यैनगिर्मानिषै राक्षसैश्व । नदन् नादान् विविधान् भैरवांश्व प्राणानिष्टांस्त्याजित: शक्रशक्त्या
దివ్య, నాగజాత, మానవ, రాక్షస సంబంధమైన నానావిధ అస్త్రవర్షాలతో అతడు ఛిన్నభిన్నుడై, విభిన్నమైన భయంకర నాదాలు చేస్తూ గర్జించాడు; ఇంద్రశక్తి దెబ్బకు తనకు ప్రియమైన ప్రాణాలను విడిచిపెట్టాడు.
Verse 59
घटोत्कचका शरीर पहलेसे ही दिव्य नाग
ఘటోత్కచుని శరీరం ముందే దివ్య, నాగజాత, మానవ, రాక్షస సంబంధమైన నానావిధ అస్త్రసమూహాలతో ఛిన్నభిన్నమైపోయింది. అతడు విభిన్నంగా భయంకర ఆర్తనాదాలు చేస్తూ ఇంద్రశక్తి ప్రభావంతో తనకు ప్రియమైన ప్రాణాలను కోల్పోయాడు. ఓ రాజా, మరణక్షణంలో శత్రునాశార్థం అతడు మరొక విచిత్రమైన, ఆశ్చర్యకరమైన కార్యాన్ని చేశాడు; శక్తి దెబ్బకు మర్మస్థానాలు చీలిపోయినా, తన దేహాన్ని విస్తరించి పర్వతం, మేఘసమూహంలా మహత్తరంగా కనిపించాడు.
Verse 60
ततोडन्तरिक्षादपतद् गतासु: सराक्षसेन्द्रो भुवि भिन्नदेह: । अवाक्शिरा: स्तब्धगात्रो विजिह्नो घटोत्कचो महदास्थाय रूपम्
ఆపై ప్రాణం విడిచిన రాక్షసేంద్రుడు ఘటోత్కచుడు, చీలిపోయిన దేహంతో ఆకాశం నుంచి భూమిపై పడిపోయాడు. తలకిందులుగా, అవయవాలు కఠినమై, దేహం వికృతమై, మహత్తర రూపాన్ని ధరించి అక్కడ పడి ఉన్నాడు.
Verse 61
इस प्रकार विशाल रूप धारण करके विदीर्ण शरीरवाला राक्षसराज घटोत्कच नीचे सिर करके प्राणशून्य हो आकाशसे पृथ्वीपर गिर पड़ा। उस समय उसका अंग-अंग अकड़ गया था और जीभ बाहर निकल आयी थी ।।
ఇలా మహావిశాల రూపాన్ని ధరించి, చీలిపోయిన దేహంతో రాక్షసరాజు ఘటోత్కచుడు తలకిందులుగా ప్రాణశూన్యుడై ఆకాశం నుంచి భూమిపై పడిపోయాడు. ఆ సమయంలో అతని అవయవాలు కఠినమయ్యాయి, నాలుక బయటకు వచ్చింది. మహారాజా, భయంకర కర్మచేసే భీమసేనపుత్రుడు ఘటోత్కచుడు ఆ ఘోరరూపంతో పడుతూ, హతుడైన తరువాత కూడా తన దేహంతో మీ సేనలో ఒక భాగాన్ని నలిపి సంహరించాడు.
Verse 62
पतद् रक्ष: स्वेन कायेन तूर्ण- मतिप्रमाणेन विवर्धता च । प्रियं कुर्वन् पाण्डवानां गतासु- रक्षीहिणीं तव तूर्ण जघान
పడుతూ కూడా ఆ రాక్షసుడు తన దేహంతోనే వేగంగా ముందుకు దూసుకెళ్లి, అసాధారణమైన విక్రాళ పరిమాణానికి విస్తరించాడు. పాండవులకు ప్రియమైన కార్యాన్ని చేయాలనే నిబద్ధతతో, ప్రాణం విడిచినప్పటికీ, ఆ దూకుడులోనే మీ అక్షౌహిణీ సేనను త్వరగా చిత్తుచేశాడు.
Verse 63
पाण्डवोंका प्रिय करनेवाले उस राक्षसने प्राणशून्य हो जानेपर भी अपने बढ़ते हुए अत्यन्त विशाल शरीरसे गिरकर आपकी एक अक्षौहिणी सेनाको तुरंत नष्ट कर दिया ।।
సంజయుడు పలికెను—పాండవులకు ప్రియమైనది చేయదలచిన ఆ రాక్షసుడు ప్రాణం విడిచిన తరువాత కూడా, తన క్రమంగా పెరుగుతున్న అత్యంత విశాలమైన దేహంతో కూలిపడి, క్షణములోనే నీ సేనలోని ఒక అక్షౌహిణిని నాశనం చేసెను. ఆపై సింహనాదములతో పాటు భేరీలు, శంఖాలు, మృదంగాలు, ఆనకములు మొదలైన వాద్యములు మ్రోగెను. మాయ భస్మమైందని, రాక్షసుడు హతుడయ్యాడని చూచి, హర్షభరితులైన కౌరవ సైనికులు గట్టిగా జయఘోషం చేసిరి.
Verse 64
तत: कर्ण: कुरुभि: पूज्यमानो यथा शक्रो वृत्रवधे मरुद्धि: । अन्वारूढस्तव पुत्रस्य यान॑ दहृष्टश्नापि प्राविशत् तत् स्वसौन्यम्
సంజయుడు పలికెను—ఆపై కురువులచే ఘనంగా సత్కరింపబడిన కర్ణుడు, వృత్రవధానంతరం మరుద్గణులు ఇంద్రుని ఎలా ప్రశంసించిరో అట్లే, నీ కుమారుని రథమును అధిరోహించి హర్షంతో తన సేనావిభాగములో ప్రవేశించెను।
Verse 179
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे घटोत्कचवधे एकोनाशीत्यधिकशततमो< ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములోని ఘటోత్కచవధపర్వమందు రాత్రియుద్ధ సమయంలో ఘటోత్కచవధను వర్ణించే నూట డెబ్బై తొమ్మిదవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.