Adhyaya 24: The Birth of the Nāgas, Brahmā’s Curse, and the Pañcamī Observance
Nāgajanma–Brahmaśāpa–Pañcamīvrata
Ritual-Etiology and Cosmic Governance (Dharma/Prāyaścitta)
पृथिव्याः प्रश्नेन प्रवृत्ते संवादे वराहः कथयति—संसर्गकर्मवासनाभिः महाबलिनोऽपि देहधारणं कृत्वा नागत्वं प्राप्नुवन्ति। अन्तःकथायां गणपतेर्जन्मश्रवणानन्तरं राजा प्रजापालः मुनिं पृच्छति—तार्क्ष्यसम्बद्धाः कथं सर्परूपं जग्मुः। मुनिः ब्रह्मणः सृष्टिवंशं वर्णयति—मारीचिः, कश्यपः, कद्रू च; कद्रू अनन्तं वासुकिं कम्बलं कर्कोटकं पद्मं महापद्मं शङ्खं कुलिकमपराजितं च प्रमुखान् नागान् जनयति। तेषां विषदंष्ट्रप्रकोपात् प्रतिदिनं मनुष्यह्रासो भवति; ततः प्रजाः ब्रह्मविष्ण्वोः शरणं यान्ति। ब्रह्मा मर्यादां स्थापयति—पातालवितलहर्म्यादिषु निवासं नियच्छति, मनुष्यनागसम्बन्धं नियोजयति, गरुडेन चित्रभानुना च भविष्ये निग्रहं भविष्यति इति व्याहरति। अन्ते पञ्चमीं पवित्रतिथिं कृत्वा संयमनस्नानव्रतं विधत्ते, येन मनुष्यनागमैत्री वर्धते तथा भूमेः व्यवस्था रक्ष्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 24
Verse 1
धरण्युवाच । कथं ते गात्रसंस्पर्शान्मूर्त्तिमन्तो महाबलाः । नागा बभूवुर्देवेश कारणं ते महीधर ॥ २४.१ ॥
धरण्युवाच—देवेश, कथं तव गात्रसंस्पर्शात् मूर्तिमन्तो महाबला नागा बभूवुः? हे महीधर, तस्य कारणं किं ब्रूहि॥
Verse 2
श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा गणपतेर्जन्म प्रजापालो नराधिपः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा तं मुनिं संहितव्रतम् ॥ २४.२ ॥
श्रीवराह उवाच—गणपतेर्जन्म श्रुत्वा प्रजापालो नराधिपः। श्लक्ष्णया वाचा संहितव्रतं तं मुनिमुवाच॥
Verse 3
प्रजापाल उवाच । भगवँस्तार्क्षविषयाः कथं मूर्त्तिमुपागताः । नागा बभूवुः कुटिला एतदाख्यातुमर्हसि ॥ २४.३ ॥
प्रजापाल उवाच—भगवन्, तार्क्ष्यविषया एते कथं मूर्तिमुपागताः? नागाः कथं कुटिला बभूवुः? एतन्मे कथयितुमर्हसि॥
Verse 4
महातपा उवाच । सृजता ब्रह्मणा सृष्टिं मरीचिः सूतिकारणम् । प्रथमं मनसा ध्यातस्तस्य पुत्रस्तु कश्यपः ॥ २४.४ ॥
महातपा उवाच—ब्रह्मणा सृष्टिं सृजता मरीचिः सूतिकारणम्। स प्रथमं मनसा ध्यातः; तस्य पुत्रस्तु कश्यपः॥
Verse 5
तस्य दाक्षायणी भार्या कद्रूर्नाम शुचिस्मिता । मारीचो जनयामास तस्यां पुत्रान् महाबलान् ॥ २४.५ ॥
तस्य दाक्षायणी भार्या कद्रूर्नाम शुचिस्मिता। मारीचो तस्यां जनयामास पुत्रान् महाबलान्॥
Verse 6
अनन्तं वासुकिं चैव कम्बलं च महाबलम् । कर्कोटकं च राजेन्द्र पद्मं चान्यं सरीसृपम् ॥ २४.६ ॥
अनन्तं वासुकिं चैव कम्बलं च महाबलम् । कर्कोटकं च राजेन्द्र पद्मं चान्यं सरीसृपम् ॥ २४.६ ॥
Verse 7
महापद्मं तथा शङ्खं कुलिकं चापराजितम् । एते कश्यपदायादाः प्रधानाः परिकीर्तिताः ॥ २४.७ ॥
महापद्मं तथा शङ्खं कुलिकं चापराजितम् । एते कश्यपदायादाः प्रधानाः परिकीर्तिताः ॥ २४.७ ॥
Verse 8
एतेषां तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत् । कुटिला हीनकर्माणस्तिक्ष्णास्योत्थविषोल्बणाः । दृष्ट्वा संदश्य मनुजान् कुर्युर्भस्म क्षणाद्ध्रुवम् ॥ २४.८ ॥
एतेषां तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत् । कुटिला हीनकर्माणस्तिक्ष्णास्योत्थविषोल्बणाः । दृष्ट्वा संदश्य मनुजान् कुर्युर्भस्म क्षणाद्ध्रुवम् ॥ २४.८ ॥
Verse 9
शब्दगामी यथा स्पर्शं मनुष्याणां नराधिप । अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः ॥ २४.९ ॥
शब्दगामी यथा स्पर्शं मनुष्याणां नराधिप । अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः ॥ २४.९ ॥
Verse 10
आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजाः सर्वाः समन्ततः । जग्मुः शरण्यं शरणं परं तु परमेश्वरम् ॥ २४.१० ॥
आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजाः सर्वाः समन्ततः । जग्मुः शरण्यं शरणं परं तु परमेश्वरम् ॥ २४.१० ॥
Verse 11
इममेवार्थमुद्दिश्य प्रजाः सर्वा महीपते । उचुः कमलजं विष्णुं पुराणं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २४.११ ॥
इममेवार्थमुद्दिश्य, हे महीपते, सर्वाः प्रजाः कमलजं विष्णुं पुराणं च ब्रह्मसंज्ञितं प्रति एवमूचुः।
Verse 12
देवा ऊचुः । देवदेवेश लोकानां प्रसूति परमेश्वर । त्राहि नस्तीक्ष्णदंष्ट्राणां भुजङ्गानां महात्मनाम् ॥ २४.१२ ॥
देवा ऊचुः—हे देवदेवेश, लोकानां प्रसूते, परमेश्वर, तीक्ष्णदंष्ट्राणां महात्मनां भुजङ्गानां भयात् अस्मान् त्राहि।
Verse 13
अहन्यहनि ये देव पश्येयुरुरगादृशा । मनुष्यपशुरूपं वा तत्सर्वं भस्मसाद् भवेत् ॥ २४.१३ ॥
हे देव, अहन्यहनि ये उरगादृशा पश्येयुः, मनुष्यपशुरूपं वा, तत्सर्वं भस्मसाद् भवेत्।
Verse 14
त्वया सृष्टिः कृता देव नीयते सा भुजङ्गमैः । एतज्ज्ञात्वा तु दुर्वृत्तं तत्कुरुष्व महामते ॥ २४.१४ ॥
हे देव, त्वया सृष्टिः कृता सा भुजङ्गमैः नीयते; एतज्ज्ञात्वा, हे महामते, तद् दुर्वृत्तं प्रति कर्म कुरुष्व।
Verse 15
ब्रह्मोवाच । अहं रक्षां विधास्यामि भवतीनां न संशयः । व्रजध्वं स्वानि धिष्ण्यानि प्रजा माभूत् ससाध्वसा ॥ २४.१५ ॥
ब्रह्मोवाच—अहं भवतीनां रक्षां विधास्यामि, न संशयः। स्वानि धिष्ण्यानि व्रजध्वं; प्रजा मा भूत् ससाध्वसा।
Verse 16
एवमुक्त्वा प्रजास्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । आजग्मुः परमप्रीत्या नत्वा चैव स्वयम्भुवे ॥ २४.१६ ॥
एवमुक्त्वा तेनाव्यक्तमूर्त्तिना ब्रह्मणा प्रजाः परमप्रीत्या स्वयम्भुवे नत्वा यथास्थानं जग्मुः॥
Verse 17
अगतासु प्रजास्वाद्यस्तानाहूय भुजङ्गमान् । शशाप परमक्रुद्धो वासुकिप्रमुखांस्तदा ॥ २४.१७ ॥
प्रजासु गतेष्वाद्यः भुजङ्गमान् आहूय परमक्रुद्धो वासुकिप्रमुखान् तदा शशाप॥
Verse 18
ब्रह्मोवाच । यतो मत्प्रभवान् नित्यं क्षयं नयत मानुषान् । भवान्तरेऽथान्यस्मिन् मातुः शापात् सुदारुणात् । भविताऽतिक्षयं घोरं नूनं स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ २४.१८ ॥
ब्रह्मोवाच—यतो मत्प्रभवाः सत्त्वा नित्यं मानुषान् क्षयं नयन्ति, तस्मादन्यस्मिन् भवान्तरे मातुः सुदारुणशापात् स्वायम्भुवान्तरे नूनं घोरमतिक्षयं भविष्यति॥
Verse 19
एवमुक्तास्तु वेपन्तो ब्रह्माणं भुजगोत्तमाः । निपत्य पादयोस्तस्य इदमूचुर्वचस्तदा ॥ २४.१९ ॥
एवमुक्ता भुजगोत्तमा वेपन्तो ब्रह्मणः पादयोः निपत्य तदा इदं वचः ऊचुः॥
Verse 20
नागा ऊचुः । भगवन् कुटिला जातिरस्माकं भवता कृता । विषोल्बणत्वं क्रूरत्वं दृक्शस्त्रत्वं च नस्त्वया । सम्पादितं त्वया देव इदानीं शमयाच्युत ॥ २४.२० ॥
नागा ऊचुः—भगवन्, अस्माकं जातिः कुटिला भवता कृता; विषोल्बणत्वं क्रूरत्वं दृक्शस्त्रत्वं च नस्त्वया सम्पादितम्। अतः देव, अच्युत, इदानीं तत् शमय॥
Verse 21
ब्रह्मोवाच । यदि नाम मया सृष्टा भवन्तः कुटिलाशयाः । ततः किं मनुजान् नित्यं भक्षयध्वं गतव्यथाः ॥ २४.२१ ॥
ब्रह्मोवाच—यदि नाम मया सृष्टा यूयं कुटिलाशयाः, ततः किं तेन? किमर्थं यूयं मनुजान् नित्यं भक्षयथ, निर्व्यथाः इव परिणामभयवर्जिताः?
Verse 22
नागा ऊचुः । मर्यादां कुरु देवेश स्थानं चैव पृथक् पृथक् । मनुष्याणां तथाऽस्माकं समयं च पृथक् पृथक् । नागानां वचनं श्रुत्वा देवो वचनमब्रवीत् ॥ २४.२२ ॥
नागा ऊचुः—देवेश, मर्यादां कुरु; स्थानं च पृथक् पृथक् नियच्छ। मनुष्याणां तथाऽस्माकं समयं च पृथक् पृथक् विधेहि। नागानां वचनं श्रुत्वा देवो वचनमब्रवीत्।
Verse 23
अहं करोमि वो नागाः समयं मनुजैः सह । तदेकमनसः सर्वे शृणुध्वं मम शासनम् ॥ २४.२३ ॥
अहं करोमि वो नागाः समयं मनुजैः सह। तस्मात् तदेकमनसः सर्वे शृणुध्वं मम शासनम्।
Verse 24
पातालं वितलं चैव हर्म्याख्यं च तृतीयकम् । दत्तं चैव सदा रम्यं गृहं तत्र गमिष्यथ ॥ २४.२४ ॥
पातालं वितलं चैव हर्म्याख्यं च तृतीयकम्। दत्तं चैव सदा रम्यं गृहं; तत्र गमिष्यथ।
Verse 25
तत्र भोगान् बहुविधान् भुञ्जाना मम शासनात् । तिष्ठध्वं सप्तमं यावद् रात्र्यन्तं तु पुनः पुनः ॥ २४.२५ ॥
तत्र भोगान् बहुविधान् भुञ्जाना मम शासनात्। तिष्ठध्वं सप्तमं यावद्, रात्र्यन्तं तु पुनः पुनः।
Verse 26
ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेया भविष्यथ । दायादाः सर्वदेवानां सुपर्णस्य च धीमतः ॥ २४.२६ ॥
ततः वैवस्वतमन्वन्तरस्यादौ यूयं काश्यपेया भविष्यथ, सर्वदेवानां दायादाः, धीमतः सुपर्णस्य (गरुडस्य) च दायादाः।
Verse 27
तदा प्रसूतिर् वः सर्वा भोक्ष्यते चित्रभानुना । भवतां नैव दोषोऽयं भविष्यति न संशयः ॥ २४.२७ ॥
तदा वः सर्वा प्रसूतिः चित्रभानुना भक्ष्यते; तथापि भवतां नायं दोषो भविष्यति, न संशयः।
Verse 28
ये वै क्रूरा भोगिनो दुर्विनीता—स्तेषामन्तो भविता नान्यथैतत् । कालप्राप्तं भक्षयध्वं दशध्वं तथा अपकारे च कृते मनुष्यम् ॥ २४.२८ ॥
ये वै क्रूरा भोगिनो दुर्विनीता, तेषामन्तो भविता नान्यथैतत्। कालप्राप्ते भक्षयध्वं दशध्वं, तथा अपकारकृते मनुष्ये।
Verse 29
मन्त्रौषधैर्गारुडमण्डलैश्च बद्धैर्दृष्टैर्मानवा ये चरन्ति । तेषां भीतैर्वर्त्तितव्यं न चान्यच्छ्चिन्त्यं कार्यं चान्यथा वो विनाशः ॥ २४.२९ ॥
मन्त्रौषधैर्गारुडमण्डलैश्च बद्धैर्दृष्टैर्मानवा ये चरन्ति, तेषां भीतैर्वर्तितव्यं; न चान्यत् चिन्त्यं कार्यं च, अन्यथा वः विनाशः।
Verse 30
इतीरिते ब्रह्मणा ते भुजङ्गा जग्मुः स्थानं क्ष्मातलाख्यं हि सर्वे । तस्थुर्भोगान् भुञ्जमानाः समग्रान् रसातले लीलया संस्थितास्ते ॥ २४.३० ॥
इति ब्रह्मणा ईरिते ते सर्वे भुजङ्गाः क्ष्मातलाख्यं स्थानं जग्मुः। ते रसातले लीलया संस्थिताः समग्रान् भोगान् भुञ्जमानाः तस्थुः।
Verse 31
एवं शापं तु ते लब्ध्वा प्रसादं च चतुर्मुखात् । तस्थुः पातालनिलये मुदितेनान्तरात्मना ॥ २४.३१ ॥
एवं ते शापं लब्ध्वा चतुर्मुखात् प्रसादमपि प्राप्य पातालनिलये तस्थुः, अन्तःकरणेन मुदिताः।
Verse 32
एतत्सर्वं च पञ्चम्यां तेषां जातं महात्मनाम् । अतस्त्वियं तिथिर्धन्या सर्वपापहरा शुभा ॥ २४.३२ ॥
एतत्सर्वं पञ्चम्यां तेषां महात्मनां जातम्; अतः सा तिथिर्धन्या शुभा सर्वपापहरा च।
Verse 33
एतस्यां संयतो यस्तु अम्लं तु परिवर्जयेत् । क्षीरेण स्नापयेन्नागांस्तस्य यास्यन्ति मित्रताम् ॥ २४.३३ ॥
एतस्यां यः संयतः सन् अम्लं परित्यजेत्, क्षीरेण नागान् स्नापयेत्; तस्य ते नागाः मित्रतां यास्यन्ति।
Frequently Asked Questions
The text models conflict regulation through maryādā (limits) and samaya (compact): harmful nonhuman power (nāga venom/aggression) is constrained by spatial assignment (subterranean realms) and behavioral conditions, framing dharma as governance that protects human life while enabling coexistence rather than total annihilation.
The chapter explicitly elevates Pañcamī (the fifth lunar day) as a dhanyā and śubhā tithi. It prescribes a Pañcamī discipline: practicing restraint (saṃyata), avoiding sour foods (amla-parivarjana), and bathing nāgas with milk (kṣīra-snāpana) to cultivate amity.
Through Pṛthivī’s framing and the embedded crisis of daily human decline, the narrative treats unchecked venomous predation as destabilizing the world’s continuity. Brahmā’s intervention establishes ecological-territorial zoning (Pātāla/Vitala/Rasātala) and interspecies rules, presenting balance as a managed distribution of habitats and restrained interaction.
The genealogy runs Brahmā → Marīci → Kaśyapa, with Kadru (a Dākṣāyaṇī) as mother of the nāgas. Named nāga figures include Ananta, Vāsuki, Kambala, Karkoṭaka, Padma, Mahāpadma, Śaṅkha, Kulika, and Aparājita. Other referenced figures include Garuḍa (Suparṇa) and Citrabhānu, along with King Prajāpāla and a sage narrator (Mahātapā).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.