Adhyaya 24: The Birth of the Nāgas, Brahmā’s Curse, and the Pañcamī Observance

Verse 1

धरण्युवाच । कथं ते गात्रसंस्पर्शान्मूर्त्तिमन्तो महाबलाः । नागा बभूवुर्देवेश कारणं ते महीधर ॥ २४.१ ॥

ধৰণীয়ে ক’লে—হে দেৱেশ! আপোনাৰ গাত্ৰ-সংস্পৰ্শৰ পৰা দেহধাৰী, মহাবলী নাগসকল কেনেকৈ উৎপন্ন হ’ল? হে মহীধৰ, ইয়াৰ কাৰণ কি?

Verse 2

श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा गणपतेर्जन्म प्रजापालो नराधिपः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा तं मुनिं संहितव्रतम् ॥ २४.२ ॥

শ্ৰীৱৰাহ ক’লে—গণপতিৰ জন্মকথা শুনি, মানুহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ৰজা প্ৰজাপালে, সুসংযত-ব্ৰতধাৰী সেই মুনিক কোমল বাক্যৰে ক’লে।

Verse 3

प्रजापाल उवाच । भगवँस्तार्क्षविषयाः कथं मूर्त्तिमुपागताः । नागा बभूवुः कुटिला एतदाख्यातुमर्हसि ॥ २४.३ ॥

প্ৰজাপালে ক’লে—হে ভগৱান! তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়) সম্পৰ্কীয় এইসকল কেনেকৈ দেহধাৰী হ’ল? নাগসকল কেনেকৈ কুণ্ডলিত/বক্র আকাৰৰ হ’ল? অনুগ্ৰহ কৰি মোক কওক।

Verse 4

महातपा उवाच । सृजता ब्रह्मणा सृष्टिं मरीचिः सूतिकारणम् । प्रथमं मनसा ध्यातस्तस्य पुत्रस्तु कश्यपः ॥ २४.४ ॥

মহাতপা ক’লে—ব্ৰহ্মাই যেতিয়া সৃষ্টিৰ সৃজন কৰিছিল, তেতিয়া মৰীচি জন্মৰ কাৰণস্বৰূপ আছিল। তেওঁ প্ৰথমে মনত ধ্যানিত হৈছিল; আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ কশ্যপ।

Verse 5

तस्य दाक्षायणी भार्या कद्रूर्नाम शुचिस्मिता । मारीचो जनयामास तस्यां पुत्रान् महाबलान् ॥ २४.५ ॥

তাঁৰ দাক্ষায়ণী পত্নী কদ্ৰূ নামে, শুচি-স্মিতাযুক্তা আছিল। মৰীচিয়ে তাইৰ গৰ্ভত মহাবলৱান পুত্ৰসকল জন্ম দিলে।

Verse 6

अनन्तं वासुकिं चैव कम्बलं च महाबलम् । कर्कोटकं च राजेन्द्र पद्मं चान्यं सरीसृपम् ॥ २४.६ ॥

“অনন্ত আৰু বাসুকি, লগতে মহাবলৱান কম্বল; আৰু হে ৰাজেন্দ্ৰ, কৰ্কোটক আৰু পদ্ম—সৰীসৃপসকলৰ মাজত আন এজন।”

Verse 7

महापद्मं तथा शङ्खं कुलिकं चापराजितम् । एते कश्यपदायादाः प्रधानाः परिकीर्तिताः ॥ २४.७ ॥

“তদ্ৰূপে মহাপদ্ম, শঙ্খ, কুলিক আৰু অপৰাজিত। এইসকল কশ্যপৰ বংশধৰ বুলি প্ৰধান ৰূপে ঘোষণা কৰা হৈছে।”

Verse 8

एतेषां तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत् । कुटिला हीनकर्माणस्तिक्ष्णास्योत्थविषोल्बणाः । दृष्ट्वा संदश्य मनुजान् कुर्युर्भस्म क्षणाद्ध्रुवम् ॥ २४.८ ॥

“ইহঁতৰ প্ৰসূতিৰ ফলত এই জগত পূৰ্ণ হৈ পৰিল। স্বভাৱত কুটিল, কৰ্মত নীচ, তীক্ষ্ণ মুখ আৰু প্ৰবল বিষে ভৰপূৰ—মানৱক দেখি কামুৰি, ক্ষণমাত্ৰতে নিশ্চয় ভস্ম কৰি পেলায়।”

Verse 9

शब्दगामी यथा स्पर्शं मनुष्याणां नराधिप । अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः ॥ २४.९ ॥

হে নৰাধিপ, যেনেকৈ মানুহৰ মাজত শব্দ স্পৰ্শলৈ গতি কৰে, তেনেকৈ দিনেদিনে এক পৰম ভয়ংকৰ ক্ষয় উদ্ভৱ হ’ব।

Verse 10

आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजाः सर्वाः समन्ततः । जग्मुः शरण्यं शरणं परं तु परमेश्वरम् ॥ २४.१० ॥

নিজৰ অৱস্থাৰ পতন দেখি সকলো প্ৰাণীয়ে চাৰিওফালৰ পৰা পৰম আশ্ৰয়দাতা পৰমেশ্বৰৰ ওচৰত শৰণাপন্ন হ’ল।

Verse 11

इममेवार्थमुद्दिश्य प्रजाः सर्वा महीपते । उचुः कमलजं विष्णुं पुराणं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २४.११ ॥

এই উদ্দেশ্যক লক্ষ্য কৰি, হে মহীপতে, সকলো প্ৰজাই কমলজ বিষ্ণুক সম্বোধন কৰি ‘ব্ৰহ্ম’ নামে খ্যাত পুৰাণৰ কথা ক’লে।

Verse 12

देवा ऊचुः । देवदेवेश लोकानां प्रसूति परमेश्वर । त्राहि नस्तीक्ष्णदंष्ट्राणां भुजङ्गानां महात्मनाम् ॥ २४.१२ ॥

দেৱসকলে ক’লে—হে দেৱদেৱেশ, লোকসমূহৰ প্ৰসূতি, হে পৰমেশ্বৰ! তীক্ষ্ণদংশ্ট্ৰা মহাত্মা ভুজংগসকলৰ পৰা আমাক ৰক্ষা কৰা।

Verse 13

अहन्यहनि ये देव पश्येयुरुरगादृशा । मनुष्यपशुरूपं वा तत्सर्वं भस्मसाद् भवेत् ॥ २४.१३ ॥

হে দেৱ! উৰগসদৃশ দৃষ্টিযুক্ত তেওঁলোকে দিনে দিনে যি দেখে—মানৱৰূপ হওক বা পশুৰূপ—সেই সকলো ভস্মীভূত হয়।

Verse 14

त्वया सृष्टिः कृता देव नीयते सा भुजङ्गमैः । एतज्ज्ञात्वा तु दुर्वृत्तं तत्कुरुष्व महामते ॥ २४.१४ ॥

হে দেৱ! তোমাৰ দ্বাৰা সৃষ্ট সৃষ্টিক ভুজংগজাত সত্তাসকলে টানি লৈ গৈছে। এই কথা জানি, হে মহামতি, সেই দুর্বৃত্ততা সংশোধন কৰা।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । अहं रक्षां विधास्यामि भवतीनां न संशयः । व्रजध्वं स्वानि धिष्ण्यानि प्रजा माभूत् ससाध्वसा ॥ २४.१५ ॥

ব্ৰহ্মাই ক’লে—মই তোমালোকৰ ৰক্ষা কৰিম; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। তোমালোক নিজ নিজ ধামলৈ যোৱা; প্ৰজা যেন ভয়াকুল নহয়।

Verse 16

एवमुक्त्वा प्रजास्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । आजग्मुः परमप्रीत्या नत्वा चैव स्वयम्भुवे ॥ २४.१६ ॥

অব্যক্তমূৰ্তি ব্ৰহ্মাই এইদৰে কোৱাৰ পাছত সেই প্ৰজাসকলে পৰম আনন্দে স্বয়ম্ভূক প্ৰণাম কৰি তাতৰ পৰা প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 17

अगतासु प्रजास्वाद्यस्तानाहूय भुजङ्गमान् । शशाप परमक्रुद्धो वासुकिप्रमुखांस्तदा ॥ २४.१७ ॥

প্ৰজাসকল গুচি যোৱাৰ পাছত আদ্যই সেই ভুজংগসকলক মাতি আনি, পৰম ক্ৰোধে বাসুকি-প্ৰমুখ নাগসকলক তেতিয়া শাপ দিলে।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । यतो मत्प्रभवान् नित्यं क्षयं नयत मानुषान् । भवान्तरेऽथान्यस्मिन् मातुः शापात् सुदारुणात् । भविताऽतिक्षयं घोरं नूनं स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ २४.१८ ॥

ব্ৰহ্মাই ক’লে—মোৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এই সত্ত্বসকলে সদায় মানুহক ক্ষয়লৈ লৈ যায়; সেয়ে অন্য ভবান্তৰত মাতৃৰ অতি দাৰুণ শাপৰ ফলত স্বয়ম্ভুৱ মন্বন্তৰত নিশ্চয়েই ভয়ংকৰ অতিক্ষয় ঘটিব।

Verse 19

एवमुक्तास्तु वेपन्तो ब्रह्माणं भुजगोत्तमाः । निपत्य पादयोस्तस्य इदमूचुर्वचस्तदा ॥ २४.१९ ॥

এইদৰে কোৱা হ’লে শ্ৰেষ্ঠ নাগসকল কঁপিবলৈ কঁপিবলৈ ব্ৰহ্মাৰ চৰণত লুটি পৰিল আৰু তেতিয়া এই বাক্য ক’লে।

Verse 20

नागा ऊचुः । भगवन् कुटिला जातिरस्माकं भवता कृता । विषोल्बणत्वं क्रूरत्वं दृक्शस्त्रत्वं च नस्त्वया । सम्पादितं त्वया देव इदानीं शमयाच्युत ॥ २४.२० ॥

নাগসকলে ক’লে—হে ভগৱান! আমাৰ জাতিক আপুনি কুটিল স্বভাৱৰ কৰি তুলিছে। অতিবিষ, ক্ৰূৰতা আৰু দৃষ্টিৰ অস্ত্ৰসম শক্তি—এই সকলো আপোনাৰ দ্বাৰাই সম্পাদিত। সেয়ে হে দেব, হে অচ্যুত, এতিয়া তাক শমাই দিয়ক।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । यदि नाम मया सृष्टा भवन्तः कुटिलाशयाः । ततः किं मनुजान् नित्यं भक्षयध्वं गतव्यथाः ॥ २४.२१ ॥

ব্ৰহ্মাই ক’লে—যদি সঁচাকৈ মই তোমালোকক কুটিল অভিপ্ৰায়সহ সৃষ্টি কৰিছোঁ, তেন্তে তাত কি? তেন্তে তোমালোক কিয় সদায় মানুহক ভক্ষণ কৰ, যেন দুখ আৰু পৰিণামৰ ভয় নাথাকে?

Verse 22

नागा ऊचुः । मर्यादां कुरु देवेश स्थानं चैव पृथक् पृथक् । मनुष्याणां तथाऽस्माकं समयं च पृथक् पृथक् । नागानां वचनं श्रुत्वा देवो वचनमब्रवीत् ॥ २४.२२ ॥

নাগসকলে ক’লে—হে দেবেশ, সীমা-মৰ্যাদা স্থাপন কৰক আৰু প্ৰত্যেকৰ বাবে পৃথক পৃথক বাসস্থান নিৰ্ধাৰণ কৰক। তদ্ৰূপ মানুহৰ বাবে আৰু আমাৰ বাবে পৃথক পৃথক নিয়ম-চুক্তিও স্থিৰ কৰক। নাগসকলৰ কথা শুনি দেৱে উত্তৰ ক’লে।

Verse 23

अहं करोमि वो नागाः समयं मनुजैः सह । तदेकमनसः सर्वे शृणुध्वं मम शासनम् ॥ २४.२३ ॥

হে নাগসকল, মই তোমালোকৰ বাবে মানুহৰ সৈতে এক চুক্তি স্থাপন কৰোঁ। সেয়ে তোমালোক সকলোৱে একমন হৈ মোৰ আদেশ শুনা।

Verse 24

पातालं वितलं चैव हर्म्याख्यं च तृतीयकम् । दत्तं चैव सदा रम्यं गृहं तत्र गमिष्यथ ॥ २४.२४ ॥

পাতাল, বিতল আৰু তৃতীয় ‘হৰ্ম্য’ নামৰ লোক—এইবোৰ দান কৰা হ’ল; আৰু তাত সদায় ৰমণীয় বাসগৃহো প্ৰদান কৰা হৈছে। তোমালোক তাতেই যাবা।

Verse 25

तत्र भोगान् बहुविधान् भुञ्जाना मम शासनात् । तिष्ठध्वं सप्तमं यावद् रात्र्यन्तं तु पुनः पुनः ॥ २४.२५ ॥

তাত মোৰ আদেশ অনুসাৰে নানাবিধ ভোগ উপভোগ কৰি, সপ্তম (ৰাতি) পৰ্যন্ত থাকিবা; আৰু প্ৰতিটো ৰাতিৰ অন্তত পুনঃ পুনঃ (নিয়ত বিধি পালন কৰিবা)।

Verse 26

ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेया भविष्यथ । दायादाः सर्वदेवानां सुपर्णस्य च धीमतः ॥ २४.२६ ॥

তেতিয়া বৈৱস্বত মন্বন্তৰৰ আৰম্ভণিতে তোমালোক কাশ্যপেয় হ’বা—সকলো দেৱতাৰ উত্তৰাধিকাৰী—আৰু ধীমন্ত সুপৰ্ণ (গৰুড়)ৰো উত্তৰাধিকাৰী হ’বা।

Verse 27

तदा प्रसूतिर् वः सर्वा भोक्ष्यते चित्रभानुना । भवतां नैव दोषोऽयं भविष्यति न संशयः ॥ २४.२७ ॥

তেতিয়া তোমালোকৰ সকলো সন্তান-সন্ততি চিত্ৰভানুৰ দ্বাৰা ভক্ষিত হ’ব; তথাপি ইয়াত তোমালোকৰ কোনো দোষ নহ’ব—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 28

ये वै क्रूरा भोगिनो दुर्विनीता—स्तेषामन्तो भविता नान्यथैतत् । कालप्राप्तं भक्षयध्वं दशध्वं तथा अपकारे च कृते मनुष्यम् ॥ २४.२८ ॥

যিসকল নিষ্ঠুৰ, ভোগাসক্ত আৰু দুৰ্বিনীত—তেওঁলোকৰ অন্ত নিশ্চয়; ই অন্যথা হ’ব নোৱাৰে। নিয়ত সময় আহিলে তেওঁলোকক ভক্ষণ কৰা, দংশন কৰা; আৰু যি মানুহে অপকাৰ কৰিছে তাকো তেনেদৰে কৰা।

Verse 29

मन्त्रौषधैर्गारुडमण्डलैश्च बद्धैर्दृष्टैर्मानवा ये चरन्ति । तेषां भीतैर्वर्त्तितव्यं न चान्यच्छ्चिन्त्यं कार्यं चान्यथा वो विनाशः ॥ २४.२९ ॥

যিসকল মানুহ মন্ত্ৰ, ঔষধ আৰু গৰুড়-মণ্ডলৰ দ্বাৰা বাঁধি সুৰক্ষিত হৈ চলাফেরা কৰে, তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰত ভয়সহে আচৰণ কৰিব লাগে; অন্য একো চিন্তা বা কৰ্ম নকৰিবা—নচেৎ তোমালোকৰ বিনাশ।

Verse 30

इतीरिते ब्रह्मणा ते भुजङ्गा जग्मुः स्थानं क्ष्मातलाख्यं हि सर्वे । तस्थुर्भोगान् भुञ्जमानाः समग्रान् रसातले लीलया संस्थितास्ते ॥ २४.३० ॥

ব্ৰহ্মাই এইদৰে কোৱাৰ পাছত সেই সকলো ভুজংগ ‘ক্ষ্মাতল’ নামৰ স্থানলৈ গ’ল। তাত তেওঁলোকে ৰসাতলত লীলাভাৱে স্থিত হৈ, নিজৰ সমগ্ৰ ভোগ সম্পূৰ্ণকৈ উপভোগ কৰি থাকিল।

Verse 31

एवं शापं तु ते लब्ध्वा प्रसादं च चतुर्मुखात् । तस्थुः पातालनिलये मुदितेनान्तरात्मना ॥ २४.३१ ॥

এইদৰে তেওঁলোকে সেই শাপ লাভ কৰি আৰু চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাৰ প্ৰসাদো পাই, পাতাল-নিবাসত স্থিত থাকিল; অন্তৰত আনন্দিত আছিল।

Verse 32

एतत्सर्वं च पञ्चम्यां तेषां जातं महात्मनाम् । अतस्त्वियं तिथिर्धन्या सर्वपापहरा शुभा ॥ २४.३२ ॥

এই সকলো ঘটনা সেই মহাত্মাসকলৰ ক্ষেত্ৰত পঞ্চমী তিথিত ঘটিছিল; সেয়ে এই তিথি ধন্য, শুভ আৰু সৰ্বপাপহৰা বুলি কোৱা হয়।

Verse 33

एतस्यां संयतो यस्तु अम्लं तु परिवर्जयेत् । क्षीरेण स्नापयेन्नागांस्तस्य यास्यन्ति मित्रताम् ॥ २४.३३ ॥

এই তিথিত যি সংযমী হৈ টেঙা আহাৰ ত্যাগ কৰে আৰু গাখীৰেৰে নাগসকলক স্নান কৰায়, সেই নাগসকল তাৰ সৈতে মিত্ৰতা লাভ কৰে।