Adhyaya 24: The Birth of the Nāgas, Brahmā’s Curse, and the Pañcamī Observance
Nāgajanma-Brahmaśāpa-Pañcamīvrata
Ritual-Etiology and Cosmic Governance (Dharma/Prāyaścitta)
પૃથ્વીના પ્રશ્નના સંદર્ભે વરાહ કહે છે કે સંસર્ગ અને કર્મવાસનાઓને કારણે મહાબળી સત્તાઓ પણ દેહ ધારણ કરીને નાગરૂપે જન્મે છે. અંતર્કથામાં ગણપતિના જન્મની વાત સાંભળ્યા પછી રાજા પ્રજાપાલ એક ઋષિને પૂછે છે કે તાર્ક્ષ્ય-સંબંધિત જીવો સર્પરૂપ કેવી રીતે થયા. ઋષિ બ્રહ્માની સર્જનપરંપરા—મરીચિ, કશ્યપ અને કદ્રૂ—વર્ણવે છે; કદ્રૂથી અનંત, વાસુકિ, કમ્બલ, કર્કોટક, પદ્મ, મહાપદ્મ, શંખ, કુલિક અને અપરાજિત જેવા મુખ્ય નાગો જન્મે છે. તેમની વિષાળ આક્રમકતાથી મનુષ્યોનો દૈનિક ક્ષય થવા લાગે છે, તેથી સર્વે બ્રહ્મા/વિષ્ણુની શરણ જાય છે. બ્રહ્મા મર્યાદા નક્કી કરે છે—પાતાળ, વિતલ, હર્મ્ય વગેરે અધોલોકોમાં નિવાસ આપે છે, મનુષ્ય–નાગ સંધિ સ્થાપે છે અને ભવિષ્યમાં ગરુડ તથા ચિત્રભાનુ દ્વારા દમન થશે એમ કહે છે. અંતે પઞ્ચમી તિથિને શુદ્ધિકારક માની સંયમ અને સ્નાનનું વ્રત વિધાન કરે છે, જેથી મનુષ્ય–નાગ સૌહાર્દ વધે અને ધરતીનો ક્રમ જળવાય.
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 24
Verse 1
धरण्युवाच । कथं ते गात्रसंस्पर्शान्मूर्त्तिमन्तो महाबलाः । नागा बभूवुर्देवेश कारणं ते महीधर ॥ २४.१ ॥
ધરણી બોલી—હે દેવેશ! તમારા અંગસ્પર્શથી મૂર્તિમાન અને મહાબળ નાગો કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયા? હે મહીધર, તેનું કારણ શું છે, કહો.
Verse 2
श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा गणपतेर्जन्म प्रजापालो नराधिपः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा तं मुनिं संहितव्रतम् ॥ २४.२ ॥
શ્રીવરાહ બોલ્યા—ગણપતિના જન્મનું વર્ણન સાંભળી, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ રાજા પ્રજાપાલે, સુસંયમિત વ્રત ધરાવતા તે મુનિને મૃદુ વાણીથી કહ્યું.
Verse 3
प्रजापाल उवाच । भगवँस्तार्क्षविषयाः कथं मूर्त्तिमुपागताः । नागा बभूवुः कुटिला एतदाख्यातुमर्हसि ॥ २४.३ ॥
પ્રજાપાલ બોલ્યો—હે ભગવન! તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) સંબંધિત આ લોકો કેવી રીતે મૂર્તિમાન થયા? નાગોનું સ્વરૂપ વક્ર/કુંડળાકાર કેવી રીતે બન્યું? કૃપા કરીને મને કહો.
Verse 4
महातपा उवाच । सृजता ब्रह्मणा सृष्टिं मरीचिः सूतिकारणम् । प्रथमं मनसा ध्यातस्तस्य पुत्रस्तु कश्यपः ॥ २४.४ ॥
મહાતપા બોલ્યા—બ્રહ્મા જ્યારે સૃષ્ટિ સર્જી રહ્યા હતા, ત્યારે મરીચિ ઉત્પત્તિનું કારણ બન્યા. તેઓ પ્રથમ મનમાં ધ્યાનિત થયા; અને તેમના પુત્ર કશ્યપ હતા.
Verse 5
तस्य दाक्षायणी भार्या कद्रूर्नाम शुचिस्मिता । मारीचो जनयामास तस्यां पुत्रान् महाबलान् ॥ २४.५ ॥
તેમની દાક્ષાયણી પત્ની કદ્રૂ નામની, શુદ્ધ સ્મિતવાળી હતી. મરીચિએ તેના ગર્ભમાં મહાબળ પુત્રોને જનમ આપ્યો.
Verse 6
अनन्तं वासुकिं चैव कम्बलं च महाबलम् । कर्कोटकं च राजेन्द्र पद्मं चान्यं सरीसृपम् ॥ २४.६ ॥
તેઓ અનંત, વાસુકી, મહાબલી કંબલ, કર્કોટકા, હે રાજેન્દ્ર, અને પદ્મ નામના અન્ય સર્પોનો ઉલ્લેખ કરે છે.
Verse 7
महापद्मं तथा शङ्खं कुलिकं चापराजितम् । एते कश्यपदायादाः प्रधानाः परिकीर्तिताः ॥ २४.७ ॥
તેમજ મહાપદ્મ, શંખ, કુલિક અને અપરાજિત છે. કશ્યપના આ વંશજો મુખ્ય નાગ તરીકે ઓળખાય છે.
Verse 8
एतेषां तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत् । कुटिला हीनकर्माणस्तिक्ष्णास्योत्थविषोल्बणाः । दृष्ट्वा संदश्य मनुजान् कुर्युर्भस्म क्षणाद्ध्रुवम् ॥ २४.८ ॥
તેમના સંતાનોથી આ જગત ભરાઈ ગયું છે. કુટિલ સ્વભાવના, હીન કર્મ કરનારા, તીક્ષ્ણ મુખમાંથી નીકળતા વિષથી યુક્ત, તેઓ મનુષ્યોને જોતા જ ડંખ મારે છે અને ક્ષણવારમાં ભસ્મ કરી દે છે.
Verse 9
शब्दगामी यथा स्पर्शं मनुष्याणां नराधिप । अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः ॥ २४.९ ॥
હે નરાધિપ, જેમ શબ્દ મનુષ્યોના સ્પર્શ સુધી પહોંચે છે, તેમ દિવસેને દિવસે અત્યંત ભયાનક વિનાશ થવા લાગ્યો.
Verse 10
आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजाः सर्वाः समन्ततः । जग्मुः शरण्यं शरणं परं तु परमेश्वरम् ॥ २४.१० ॥
પોતાની સ્થિતિનો ક્ષય જોઈને, સર્વ પ્રાણીઓ ચારે બાજુથી શરણ લેવા માટે પરમ શરણ એવા પરમેશ્વર પાસે ગયા.
Verse 11
इममेवार्थमुद्दिश्य प्रजाः सर्वा महीपते । उचुः कमलजं विष्णुं पुराणं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २४.११ ॥
આ જ હેતુને ધ્યાનમાં રાખીને, હે મહીપતે, સર્વ પ્રજાએ કમલજ વિષ્ણુને સંબોધીને ‘બ્રહ્મ’ નામે પ્રસિદ્ધ પુરાણ વિષે કહ્યું।
Verse 12
देवा ऊचुः । देवदेवेश लोकानां प्रसूति परमेश्वर । त्राहि नस्तीक्ष्णदंष्ट्राणां भुजङ्गानां महात्मनाम् ॥ २४.१२ ॥
દેવોએ કહ્યું—હે દેવદેવેશ, હે લોકોના પ્રસૂતિ, હે પરમેશ્વર! તીક્ષ્ણ દંષ્ટ્રાવાળા મહાત્મા ભુજંગોથી અમને રક્ષા કરો।
Verse 13
अहन्यहनि ये देव पश्येयुरुरगादृशा । मनुष्यपशुरूपं वा तत्सर्वं भस्मसाद् भवेत् ॥ २४.१३ ॥
હે દેવ! સર્પસમાન દૃષ્ટિવાળા તેઓ રોજ જે કંઈ જુએ—માનવરૂપ હોય કે પશુરૂપ—તે બધું ભસ્મીભૂત થઈ જાય છે।
Verse 14
त्वया सृष्टिः कृता देव नीयते सा भुजङ्गमैः । एतज्ज्ञात्वा तु दुर्वृत्तं तत्कुरुष्व महामते ॥ २४.१४ ॥
હે દેવ! તમારી રચેલી સૃષ્ટિને ભુજંગજાતિ પ્રાણીઓ ખેંચી લઈ જાય છે. આ જાણીને, હે મહામતિ, તે દુર્વૃત્તતાનું નિવારણ કરો।
Verse 15
ब्रह्मोवाच । अहं रक्षां विधास्यामि भवतीनां न संशयः । व्रजध्वं स्वानि धिष्ण्यानि प्रजा माभूत् ससाध्वसा ॥ २४.१५ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—હું તમારું રક્ષણ કરીશ, તેમાં શંકા નથી. તમે તમારા પોતાના ધામોમાં જાઓ; પ્રજા ભયગ્રસ્ત ન થાય।
Verse 16
एवमुक्त्वा प्रजास्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । आजग्मुः परमप्रीत्या नत्वा चैव स्वयम्भुवे ॥ २४.१६ ॥
અવ્યક્તમૂર્તિ બ્રહ્માએ એમ કહ્યા પછી તે પ્રજાઓ પરમ આનંદથી સ્વયંભૂને નમસ્કાર કરીને ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરી ગઈ।
Verse 17
अगतासु प्रजास्वाद्यस्तानाहूय भुजङ्गमान् । शशाप परमक्रुद्धो वासुकिप्रमुखांस्तदा ॥ २४.१७ ॥
પ્રજાઓ ગયા પછી આદ્યએ તે ભુજંગોને બોલાવી પરમ ક્રોધથી વાસુકિ-પ્રમુખ નાગોને ત્યારે શાપ આપ્યો।
Verse 18
ब्रह्मोवाच । यतो मत्प्रभवान् नित्यं क्षयं नयत मानुषान् । भवान्तरेऽथान्यस्मिन् मातुः शापात् सुदारुणात् । भविताऽतिक्षयं घोरं नूनं स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ २४.१८ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—મારાથી ઉત્પન્ન થયેલા આ સત્ત્વો સદાય મનુષ્યોને ક્ષય તરફ દોરી જાય છે; તેથી અન્ય ભવાંતરમાં માતાના અત્યંત દારુણ શાપથી સ્વયંભુવ મન્વંતરમાં નિશ્ચિત જ ભયંકર અતિક્ષય થશે।
Verse 19
एवमुक्तास्तु वेपन्तो ब्रह्माणं भुजगोत्तमाः । निपत्य पादयोस्तस्य इदमूचुर्वचस्तदा ॥ २४.१९ ॥
એમ કહ્યા પછી શ્રેષ્ઠ નાગો કંપતા કંપતા બ્રહ્માના ચરણોમાં પડી ગયા અને ત્યારે આ વચન બોલ્યા।
Verse 20
नागा ऊचुः । भगवन् कुटिला जातिरस्माकं भवता कृता । विषोल्बणत्वं क्रूरत्वं दृक्शस्त्रत्वं च नस्त्वया । सम्पादितं त्वया देव इदानीं शमयाच्युत ॥ २४.२० ॥
નાગોએ કહ્યું—હે ભગવન! અમારી જાતિને તમે કૂટિલ સ્વભાવની બનાવી. અતિ વિષ, ક્રૂરતા અને નજરનું શસ્ત્રસમાન બળ—આ બધું તમારાથી જ થયું છે. તેથી હે દેવ, હે અચ્યુત, હવે તેને શમાવો।
Verse 21
ब्रह्मोवाच । यदि नाम मया सृष्टा भवन्तः कुटिलाशयाः । ततः किं मनुजान् नित्यं भक्षयध्वं गतव्यथाः ॥ २४.२१ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—જો ખરેખર મેં તમને કૂટિલ આશયવાળા બનાવી સર્જ્યા હોય, તો તેથી શું? તો પછી તમે મનુષ્યોને સદા કેમ ભક્ષો છો, જાણે દુઃખ અને પરિણામનો ભય જ ન હોય?
Verse 22
नागा ऊचुः । मर्यादां कुरु देवेश स्थानं चैव पृथक् पृथक् । मनुष्याणां तथाऽस्माकं समयं च पृथक् पृथक् । नागानां वचनं श्रुत्वा देवो वचनमब्रवीत् ॥ २४.२२ ॥
નાગોએ કહ્યું—હે દેવેશ, મર્યાદા સ્થાપો અને દરેક માટે અલગ અલગ નિવાસસ્થાન નક્કી કરો. તેમ જ મનુષ્યો માટે અને અમારા માટે અલગ અલગ નિયમ-સમજૂતી પણ ઠરાવો. નાગોના વચન સાંભળી દેવે ઉત્તર આપ્યો.
Verse 23
अहं करोमि वो नागाः समयं मनुजैः सह । तदेकमनसः सर्वे शृणुध्वं मम शासनम् ॥ २४.२३ ॥
હે નાગો, હું તમારાં માટે મનુષ્યો સાથે એક કરાર સ્થાપું છું. તેથી તમે બધા એકમન થઈ મારી આજ્ઞા સાંભળો.
Verse 24
पातालं वितलं चैव हर्म्याख्यं च तृतीयकम् । दत्तं चैव सदा रम्यं गृहं तत्र गमिष्यथ ॥ २४.२४ ॥
પાતાળ, વિતલ અને ત્રીજું ‘હર્મ્ય’ નામનું લોક—આ બધું આપેલું છે; અને ત્યાં સદા રમ્ય એવું નિવાસગૃહ પણ દત્ત છે. તમે ત્યાં જશો.
Verse 25
तत्र भोगान् बहुविधान् भुञ्जाना मम शासनात् । तिष्ठध्वं सप्तमं यावद् रात्र्यन्तं तु पुनः पुनः ॥ २४.२५ ॥
ત્યાં મારી આજ્ઞા મુજબ અનેક પ્રકારના ભોગો ભોગવતા, સાતમી (રાત) સુધી રહો; અને દરેક રાતના અંતે ફરી ફરી (નિયત નિયમ પાળો).
Verse 26
ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेया भविष्यथ । दायादाः सर्वदेवानां सुपर्णस्य च धीमतः ॥ २४.२६ ॥
ત્યારે વૈવસ્વત મન્વંતરના આરંભે તમે કાશ્યપેય બનશો—સર્વ દેવોના વારસ—અને ધીમાન સુપર્ણ (ગરુડ) ના પણ વારસ બનશો।
Verse 27
तदा प्रसूतिर् वः सर्वा भोक्ष्यते चित्रभानुना । भवतां नैव दोषोऽयं भविष्यति न संशयः ॥ २४.२७ ॥
ત્યારે તમારી સર્વ સંતતિ ચિત્રભાનુ દ્વારા ભક્ષિત થશે; છતાં તેમાં તમારો કોઈ દોષ નહીં રહે—એમાં સંશય નથી।
Verse 28
ये वै क्रूरा भोगिनो दुर्विनीता—स्तेषामन्तो भविता नान्यथैतत् । कालप्राप्तं भक्षयध्वं दशध्वं तथा अपकारे च कृते मनुष्यम् ॥ २४.२८ ॥
જે ક્રૂર, ભોગાસક્ત અને દુર્વિનીત છે—તેમનો અંત નિશ્ચિત છે; આ અન્યથા થઈ શકે નહીં. નિયત સમય આવે ત્યારે તેમને ભક્ષો, દંશો; અને જેમણે અપકાર કર્યો હોય તે મનુષ્યને પણ તેમ જ કરો।
Verse 29
मन्त्रौषधैर्गारुडमण्डलैश्च बद्धैर्दृष्टैर्मानवा ये चरन्ति । तेषां भीतैर्वर्त्तितव्यं न चान्यच्छ्चिन्त्यं कार्यं चान्यथा वो विनाशः ॥ २४.२९ ॥
જે મનુષ્યો મંત્રો, ઔષધિઓ અને ગરૂડ-મંડળોથી બંધાઈ સુરક્ષિત થઈને ફરે છે, તેમના વિષયમાં ભયપૂર્વક વર્તવું જોઈએ; બીજું કશું વિચારવું કે કરવું નહીં—નહીંતર તમારો વિનાશ થશે।
Verse 30
इतीरिते ब्रह्मणा ते भुजङ्गा जग्मुः स्थानं क्ष्मातलाख्यं हि सर्वे । तस्थुर्भोगान् भुञ्जमानाः समग्रान् रसातले लीलया संस्थितास्ते ॥ २४.३० ॥
બ્રહ્માએ આમ કહ્યા પછી તે બધા ભુજંગો ક્ષ્માતલ નામના સ્થાને ગયા. ત્યાં તેઓ રસાતલમાં લીલાપૂર્વક સ્થિત રહી, પોતાના સમસ્ત ભોગોનો પૂર્ણ ઉપભોગ કરતા રહ્યા।
Verse 31
एवं शापं तु ते लब्ध्वा प्रसादं च चतुर्मुखात् । तस्थुः पातालनिलये मुदितेनान्तरात्मना ॥ २४.३१ ॥
આ રીતે તેઓએ તે શાપ પ્રાપ્ત કર્યો અને ચતુર્મુખ બ્રહ્માજીનો પ્રસાદ પણ મેળવી, પાતાળના નિવાસમાં રહ્યા; અંતરમાં આનંદિત રહ્યા.
Verse 32
एतत्सर्वं च पञ्चम्यां तेषां जातं महात्मनाम् । अतस्त्वियं तिथिर्धन्या सर्वपापहरा शुभा ॥ २४.३२ ॥
આ બધું તે મહાત્માઓને પંચમી તિથિએ બન્યું; તેથી આ તિથિ ધન્ય, શુભ અને સર્વપાપહર કહેવાય છે.
Verse 33
एतस्यां संयतो यस्तु अम्लं तु परिवर्जयेत् । क्षीरेण स्नापयेन्नागांस्तस्य यास्यन्ति मित्रताम् ॥ २४.३३ ॥
આ વ્રતમાં જે સંયમ રાખીને ખાટાં પદાર્થોનો ત્યાગ કરે અને દૂધથી નાગોને સ્નાન કરાવે, તેનાં પ્રત્યે તે નાગો મિત્રભાવ પામે છે.
Inside Adhyaya 24
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī questions Varāha about the embodiment of powerful beings as nāgas and the karmic/contact-based causes behind serpent-form birth, setting a problem of terrestrial safety and cosmic order.
- Central event
An embedded narration begins: after news of Gaṇapati’s birth, King Prajāpāla asks a sage how tārkṣya-related beings became serpents; the sage recounts Brahmā’s lineage (Marīci → Kaśyapa → Kadru) and the birth of the principal nāgas, whose venomous aggression produces daily human decline and social destabilization.
- Climax resolution
Beings seek refuge in Brahmā/Viṣṇu; Brahmā regulates the crisis by imposing maryādā: assigning nāgas to subterranean realms (Pātāla/Vitala and a named dwelling such as Harmya), establishing a human–nāga compact, and prophesying their future checking/subjugation by Garuḍa and Citrabhānu—coexistence through zoning and rule-setting rather than annihilation.
- Closing phalashruti
Pañcamī is declared a purifying, auspicious tithi; observance with restraint, avoidance of sour foods, and nāga-bathing with milk yields purification and promotes human–nāga amity, protecting household and community from serpent-related harm.
Geographical context
Pātāla, Vitala, Rasātala; Harmya (as a designated subterranean dwelling/realm-name within the narrative’s cosmography).
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritMerit is framed less as travel to a named tīrtha and more as time-sacrality: Pañcamī observance functions as a dharmic ‘tīrtha-in-time’ that purifies and stabilizes interspecies relations.
Ritual instructions
- Primary RitualNāga-Pañcamī observance (Pañcamī-vrata with nāga-snāpana)
- BenefitPurification (śuddhi/prāyaścitta), reduction of serpent-related fear and harm, and reinforcement of social-ecological balance through sanctioned coexistence.
The narrative frame
- Varāha (with an embedded sage narrator recounting Brahmā’s creation lineage)Pṛthivī (with an embedded listener: King Prajāpāla) · Didactic and regulatory—etiology used to teach dharma as governance (maryādā and samaya) and to ground a calendrical observance.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (with undercurrents of Bhayānaka)
- Emotional ProgressionInquiry and uncertainty → fear and urgency as human decline is described → reassurance through Brahmā’s imposed limits → calm restoration via Pañcamī discipline and reconciliation-oriented practice.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityPrimarily a vrata-centered chapter rather than a site-centered itinerary; feasible as a home/temple observance on Pañcamī, with optional visit to local Nāga-devatā shrines or serpent-grove traditions where culturally appropriate.
- Best SeasonŚrāvaṇa (monsoon season) Pañcamī is widely associated with Nāga-Pañcamī observance in later practice; locally, follow the pañcāṅga for the relevant Pañcamī.
- Related FestivalNāga-Pañcamī
Frequently Asked Questions
The text models conflict regulation through maryādā (limits) and samaya (compact): harmful nonhuman power (nāga venom/aggression) is constrained by spatial assignment (subterranean realms) and behavioral conditions, framing dharma as governance that protects human life while enabling coexistence rather than total annihilation.
The chapter explicitly elevates Pañcamī (the fifth lunar day) as a dhanyā and śubhā tithi. It prescribes a Pañcamī discipline: practicing restraint (saṃyata), avoiding sour foods (amla-parivarjana), and bathing nāgas with milk (kṣīra-snāpana) to cultivate amity.
Through Pṛthivī’s framing and the embedded crisis of daily human decline, the narrative treats unchecked venomous predation as destabilizing the world’s continuity. Brahmā’s intervention establishes ecological-territorial zoning (Pātāla/Vitala/Rasātala) and interspecies rules, presenting balance as a managed distribution of habitats and restrained interaction.
The genealogy runs Brahmā → Marīci → Kaśyapa, with Kadru (a Dākṣāyaṇī) as mother of the nāgas. Named nāga figures include Ananta, Vāsuki, Kambala, Karkoṭaka, Padma, Mahāpadma, Śaṅkha, Kulika, and Aparājita. Other referenced figures include Garuḍa (Suparṇa) and Citrabhānu, along with King Prajāpāla and a sage narrator (Mahātapā).
Ask anything about Adhyaya 24 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
