Adhyaya 24: The Birth of the Nāgas, Brahmā’s Curse, and the Pañcamī Observance

Verse 1

धरण्युवाच । कथं ते गात्रसंस्पर्शान्मूर्त्तिमन्तो महाबलाः । नागा बभूवुर्देवेश कारणं ते महीधर ॥ २४.१ ॥

ଧରଣୀ କହିଲେ—ହେ ଦେବେଶ! ଆପଣଙ୍କ ଗାତ୍ରସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଦେହଧାରୀ, ମହାବଳ ନାଗମାନେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ହେ ମହୀଧର, ତାହାର କାରଣ କ’ଣ?

Verse 2

श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा गणपतेर्जन्म प्रजापालो नराधिपः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा तं मुनिं संहितव्रतम् ॥ २४.२ ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଗଣପତିଙ୍କ ଜନ୍ମବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ପ୍ରଜାପାଳ, ସୁସଂଯମିତ ବ୍ରତଧାରୀ ସେଇ ମୁନିଙ୍କୁ ମୃଦୁ ବାଣୀରେ କହିଲେ।

Verse 3

प्रजापाल उवाच । भगवँस्तार्क्षविषयाः कथं मूर्त्तिमुपागताः । नागा बभूवुः कुटिला एतदाख्यातुमर्हसि ॥ २४.३ ॥

ପ୍ରଜାପାଳ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏମାନେ କିପରି ଦେହଧାରୀ ହେଲେ? ନାଗମାନେ କିପରି କୁଣ୍ଡଳିତ/ବକ୍ର ଆକୃତି ହେଲେ? ଏହା ମୋତେ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 4

महातपा उवाच । सृजता ब्रह्मणा सृष्टिं मरीचिः सूतिकारणम् । प्रथमं मनसा ध्यातस्तस्य पुत्रस्तु कश्यपः ॥ २४.४ ॥

ମହାତପା କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି ସୃଜନ କରୁଥିବାବେଳେ, ମରୀଚି ଜନନର କାରଣ ହେଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ମନସା ଧ୍ୟାନିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କଶ୍ୟପ।

Verse 5

तस्य दाक्षायणी भार्या कद्रूर्नाम शुचिस्मिता । मारीचो जनयामास तस्यां पुत्रान् महाबलान् ॥ २४.५ ॥

ତାଙ୍କର ଦାକ୍ଷାୟଣୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା କଦ୍ରୁ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଶୁଚି ସ୍ମିତା ଥିଲେ। ମରୀଚି ତାଙ୍କଠାରେ ମହାବଳ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

Verse 6

अनन्तं वासुकिं चैव कम्बलं च महाबलम् । कर्कोटकं च राजेन्द्र पद्मं चान्यं सरीसृपम् ॥ २४.६ ॥

ଅନନ୍ତ, ବାସୁକି, ମହାବଳୀ କମ୍ବଳ, କର୍କୋଟକ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ପଦ୍ମ ନାମକ ଅନ୍ୟ ସର୍ପମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 7

महापद्मं तथा शङ्खं कुलिकं चापराजितम् । एते कश्यपदायादाः प्रधानाः परिकीर्तिताः ॥ २४.७ ॥

ସେହିପରି ମହାପଦ୍ମ, ଶଙ୍ଖ, କୁଳିକ ଏବଂ ଅପରାଜିତ। କଶ୍ୟପଙ୍କର ଏହି ବଂଶଧରମାନେ ପ୍ରଧାନ ନାଗ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

Verse 8

एतेषां तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत् । कुटिला हीनकर्माणस्तिक्ष्णास्योत्थविषोल्बणाः । दृष्ट्वा संदश्य मनुजान् कुर्युर्भस्म क्षणाद्ध्रुवम् ॥ २४.८ ॥

ଏମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। କୁଟିଳ ସ୍ୱଭାବର, ହୀନ କର୍ମ କରୁଥିବା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁଖରୁ ନିର୍ଗତ ବିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ମାତ୍ରେ ଦଂଶନ କରନ୍ତି ଏବଂ କ୍ଷଣକ ମଧ୍ୟରେ ଭସ୍ମ କରିଦିଅନ୍ତି।

Verse 9

शब्दगामी यथा स्पर्शं मनुष्याणां नराधिप । अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः ॥ २४.९ ॥

ହେ ନରାଧିପ, ଶବ୍ଦ ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ, ସେହିପରି ଦିନକୁ ଦିନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବିନାଶ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 10

आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजाः सर्वाः समन्ततः । जग्मुः शरण्यं शरणं परं तु परमेश्वरम् ॥ २४.१० ॥

ନିଜର ବିନାଶ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଚାରିଆଡ଼ୁ ଶରଣ ଦେଉଥିବା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 11

इममेवार्थमुद्दिश्य प्रजाः सर्वा महीपते । उचुः कमलजं विष्णुं पुराणं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २४.११ ॥

ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ହେ ମହୀପତେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା କମଳଜ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁରାଣ ବିଷୟରେ କହିଲେ।

Verse 12

देवा ऊचुः । देवदेवेश लोकानां प्रसूति परमेश्वर । त्राहि नस्तीक्ष्णदंष्ट्राणां भुजङ्गानां महात्मनाम् ॥ २४.१२ ॥

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବେଶ, ଲୋକମାନଙ୍କର ପ୍ରସୂତି, ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରା ମହାତ୍ମା ଭୁଜଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 13

अहन्यहनि ये देव पश्येयुरुरगादृशा । मनुष्यपशुरूपं वा तत्सर्वं भस्मसाद् भवेत् ॥ २४.१३ ॥

ହେ ଦେବ! ସର୍ପସଦୃଶ ଦୃଷ୍ଟିଥିବା ସେମାନେ ଦିନକୁ ଦିନ ଯାହା ଦେଖନ୍ତି—ମନୁଷ୍ୟରୂପ ହେଉ କି ପଶୁରୂପ—ସେ ସବୁ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇଯାଏ।

Verse 14

त्वया सृष्टिः कृता देव नीयते सा भुजङ्गमैः । एतज्ज्ञात्वा तु दुर्वृत्तं तत्कुरुष्व महामते ॥ २४.१४ ॥

ହେ ଦେବ! ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଭୁଜଙ୍ଗଜାତିମାନେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି। ଏହା ଜାଣି, ହେ ମହାମତି, ସେହି ଦୁର୍ବୃତ୍ତତାକୁ ସଂଶୋଧନ କରନ୍ତୁ।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । अहं रक्षां विधास्यामि भवतीनां न संशयः । व्रजध्वं स्वानि धिष्ण्यानि प्रजा माभूत् ससाध्वसा ॥ २४.१५ ॥

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କର ରକ୍ଷା କରିବି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ଧାମକୁ ଯାଅ; ପ୍ରଜା ଭୟାକୁଳ ନ ହେଉ।

Verse 16

एवमुक्त्वा प्रजास्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । आजग्मुः परमप्रीत्या नत्वा चैव स्वयम्भुवे ॥ २४.१६ ॥

ଅବ୍ୟକ୍ତମୂର୍ତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା ଏଭଳି କହିବା ପରେ ସେହି ପ୍ରଜାମାନେ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 17

अगतासु प्रजास्वाद्यस्तानाहूय भुजङ्गमान् । शशाप परमक्रुद्धो वासुकिप्रमुखांस्तदा ॥ २४.१७ ॥

ପ୍ରଜାମାନେ ଯାଇସାରିବା ପରେ ଆଦ୍ୟ ସେହି ଭୁଜଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଡାକି, ପରମ କ୍ରୋଧରେ ବାସୁକି-ପ୍ରମୁଖ ନାଗମାନଙ୍କୁ ସେତେବେଳେ ଶାପ ଦେଲେ।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । यतो मत्प्रभवान् नित्यं क्षयं नयत मानुषान् । भवान्तरेऽथान्यस्मिन् मातुः शापात् सुदारुणात् । भविताऽतिक्षयं घोरं नूनं स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ २४.१८ ॥

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମୋଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ସଦା ମାନବମାନଙ୍କୁ କ୍ଷୟକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଭବାନ୍ତରରେ ମାତୃଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ଶାପରୁ ସ୍ୱୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟଙ୍କର ଅତିକ୍ଷୟ ହେବ।

Verse 19

एवमुक्तास्तु वेपन्तो ब्रह्माणं भुजगोत्तमाः । निपत्य पादयोस्तस्य इदमूचुर्वचस्तदा ॥ २४.१९ ॥

ଏଭଳି କୁହାଯାଇଲାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୁଜଙ୍ଗମାନେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଦତଳେ ପଡ଼ି, ସେତେବେଳେ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 20

नागा ऊचुः । भगवन् कुटिला जातिरस्माकं भवता कृता । विषोल्बणत्वं क्रूरत्वं दृक्शस्त्रत्वं च नस्त्वया । सम्पादितं त्वया देव इदानीं शमयाच्युत ॥ २४.२० ॥

ନାଗମାନେ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଆମ ଜାତିକୁ ଆପଣ କୁଟିଳ ସ୍ୱଭାବର କରିଛନ୍ତି। ଅତିବିଷ, କ୍ରୂରତା ଓ ଦୃଷ୍ଟିର ଶସ୍ତ୍ରସଦୃଶ ଶକ୍ତି—ଏସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସମ୍ପାଦିତ। ତେଣୁ ହେ ଦେବ, ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ଏବେ ତାହା ଶମନ କରନ୍ତୁ।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । यदि नाम मया सृष्टा भवन्तः कुटिलाशयाः । ततः किं मनुजान् नित्यं भक्षयध्वं गतव्यथाः ॥ २४.२१ ॥

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଯଦି ସତ୍ୟ ଯେ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ କୁଟିଳ ଆଶୟ ସହିତ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି, ତେବେ ତାହାରୁ କ’ଣ? ତୁମେ କାହିଁକି ସଦା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷ କରୁଛ, ଯେନେ ଦୁଃଖ ଓ ପରିଣାମଭୟ ନାହିଁ?

Verse 22

नागा ऊचुः । मर्यादां कुरु देवेश स्थानं चैव पृथक् पृथक् । मनुष्याणां तथाऽस्माकं समयं च पृथक् पृथक् । नागानां वचनं श्रुत्वा देवो वचनमब्रवीत् ॥ २४.२२ ॥

ନାଗମାନେ କହିଲେ—ହେ ଦେବେଶ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ଥାପନ କର; ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ବାସସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର। ଏହିପରି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ଆମ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ନିୟମ-ସମ୍ମତି ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର। ନାଗମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦେବ ଉତ୍ତର କହିଲେ।

Verse 23

अहं करोमि वो नागाः समयं मनुजैः सह । तदेकमनसः सर्वे शृणुध्वं मम शासनम् ॥ २४.२३ ॥

ହେ ନାଗମାନେ, ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକ ସମୟ/ଚୁକ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରୁଛି। ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ଏକମନ ହୋଇ ମୋର ଶାସନ ଶୁଣ।

Verse 24

पातालं वितलं चैव हर्म्याख्यं च तृतीयकम् । दत्तं चैव सदा रम्यं गृहं तत्र गमिष्यथ ॥ २४.२४ ॥

ପାତାଳ, ବିତଳ ଏବଂ ତୃତୀୟ ‘ହର୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ଲୋକ—ଏସବୁ ଦିଆଯାଇଛି; ତଥା ସେଠାରେ ସଦା ରମ୍ୟ ଗୃହ ମଧ୍ୟ ଦତ୍ତ ହୋଇଛି। ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯିବ।

Verse 25

तत्र भोगान् बहुविधान् भुञ्जाना मम शासनात् । तिष्ठध्वं सप्तमं यावद् रात्र्यन्तं तु पुनः पुनः ॥ २४.२५ ॥

ସେଠାରେ ମୋର ଶାସନ ଅନୁସାରେ ବହୁବିଧ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ସପ୍ତମ (ରାତ୍ରି) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୁହ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାତ୍ରିର ଶେଷରେ ପୁନଃ ପୁନଃ (ନିୟତ ଆଚରଣ କର)।

Verse 26

ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेया भविष्यथ । दायादाः सर्वदेवानां सुपर्णस्य च धीमतः ॥ २४.२६ ॥

ତେବେ ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଆରମ୍ଭରେ ତୁମେ କାଶ୍ୟପେୟ ହେବ—ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଦାୟାଦ—ଏବଂ ଧୀମାନ ସୁପର୍ଣ୍ଣ (ଗରୁଡ)ଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦାୟାଦ ହେବ।

Verse 27

तदा प्रसूतिर् वः सर्वा भोक्ष्यते चित्रभानुना । भवतां नैव दोषोऽयं भविष्यति न संशयः ॥ २४.२७ ॥

ତେବେ ତୁମମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନ-ସନ୍ତତି ଚିତ୍ରଭାନୁ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହେବ; ତଥାପି ଏଥିରେ ତୁମର କୌଣସି ଦୋଷ ହେବ ନାହିଁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 28

ये वै क्रूरा भोगिनो दुर्विनीता—स्तेषामन्तो भविता नान्यथैतत् । कालप्राप्तं भक्षयध्वं दशध्वं तथा अपकारे च कृते मनुष्यम् ॥ २४.२८ ॥

ଯେମାନେ କ୍ରୂର, ଭୋଗାସକ୍ତ ଓ ଦୁର୍ବିନୀତ—ସେମାନଙ୍କର ଅନ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ। ନିୟତ ସମୟ ଆସିଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷ କର, ଦଂଶ କର; ଏବଂ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଅପକାର କରିଛି, ତାକୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କର।

Verse 29

मन्त्रौषधैर्गारुडमण्डलैश्च बद्धैर्दृष्टैर्मानवा ये चरन्ति । तेषां भीतैर्वर्त्तितव्यं न चान्यच्छ्चिन्त्यं कार्यं चान्यथा वो विनाशः ॥ २४.२९ ॥

ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ ଓ ଗରୁଡ-ମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଯେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭୟସହିତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ନୁହେଁ—ନହେଲେ ତୁମର ବିନାଶ।

Verse 30

इतीरिते ब्रह्मणा ते भुजङ्गा जग्मुः स्थानं क्ष्मातलाख्यं हि सर्वे । तस्थुर्भोगान् भुञ्जमानाः समग्रान् रसातले लीलया संस्थितास्ते ॥ २४.३० ॥

ବ୍ରହ୍ମା ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଭୁଜଙ୍ଗ ‘କ୍ଷ୍ମାତଳ’ ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ରସାତଳରେ ଲୀଳାଭାବେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ନିଜ ନିଜ ସମଗ୍ର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି ରହିଲେ।

Verse 31

एवं शापं तु ते लब्ध्वा प्रसादं च चतुर्मुखात् । तस्थुः पातालनिलये मुदितेनान्तरात्मना ॥ २४.३१ ॥

ଏହିପରି ସେମାନେ ସେଇ ଶାପ ଲାଭ କରି ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ମଧ୍ୟ ପାଇ, ପାତାଳ-ନିବାସରେ ରହିଲେ; ଅନ୍ତରେ ଆନନ୍ଦିତ ଥିଲେ।

Verse 32

एतत्सर्वं च पञ्चम्यां तेषां जातं महात्मनाम् । अतस्त्वियं तिथिर्धन्या सर्वपापहरा शुभा ॥ २४.३२ ॥

ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଘଟିଲା; ତେଣୁ ଏହି ତିଥି ଧନ୍ୟ, ଶୁଭ ଓ ସର୍ବପାପହରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 33

एतस्यां संयतो यस्तु अम्लं तु परिवर्जयेत् । क्षीरेण स्नापयेन्नागांस्तस्य यास्यन्ति मित्रताम् ॥ २४.३३ ॥

ଏହି ତିଥିରେ ଯେ ଜଣେ ସଂୟମୀ ହୋଇ ଅମ୍ଲ ଆହାର ପରିତ୍ୟାଗ କରେ ଏବଂ କ୍ଷୀରଦ୍ୱାରା ନାଗମାନଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଏ, ସେହି ନାଗମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା କରିବେ।