Adhyaya 24: The Birth of the Nāgas, Brahmā’s Curse, and the Pañcamī Observance

Verse 1

धरण्युवाच । कथं ते गात्रसंस्पर्शान्मूर्त्तिमन्तो महाबलाः । नागा बभूवुर्देवेश कारणं ते महीधर ॥ २४.१ ॥

धरणी म्हणाली—हे देवेश! तुमच्या गात्रस्पर्शामुळे देहधारी, महाबल नाग कसे उत्पन्न झाले? हे महीधर, याचे कारण काय ते सांगावे।

Verse 2

श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा गणपतेर्जन्म प्रजापालो नराधिपः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा तं मुनिं संहितव्रतम् ॥ २४.२ ॥

श्रीवराह म्हणाले—गणपतीच्या जन्माची कथा ऐकून, मनुष्यांतील श्रेष्ठ राजा प्रजापालाने, संयमित व्रत असलेल्या त्या मुनीला मृदू वाणीने संबोधिले।

Verse 3

प्रजापाल उवाच । भगवँस्तार्क्षविषयाः कथं मूर्त्तिमुपागताः । नागा बभूवुः कुटिला एतदाख्यातुमर्हसि ॥ २४.३ ॥

प्रजापाल म्हणाला—हे भगवन्! तार्क्ष्य (गरुड) संबंधी हे देहधारी कसे झाले? नागांचे रूप वक्र/कुंडलाकार कसे झाले? हे मला सांगावे.

Verse 4

महातपा उवाच । सृजता ब्रह्मणा सृष्टिं मरीचिः सूतिकारणम् । प्रथमं मनसा ध्यातस्तस्य पुत्रस्तु कश्यपः ॥ २४.४ ॥

महातपा म्हणाले—ब्रह्मा सृष्टी निर्माण करीत असता, मरीची हा उत्पत्तीचा कारणभूत ठरला. तो प्रथम मनाने ध्यानीत झाला; आणि त्याचा पुत्र कश्यप झाला.

Verse 5

तस्य दाक्षायणी भार्या कद्रूर्नाम शुचिस्मिता । मारीचो जनयामास तस्यां पुत्रान् महाबलान् ॥ २४.५ ॥

त्यांची दाक्षायणी पत्नी कद्रू नावाची, पवित्र हास्य असलेली होती. मरीचीने तिच्या ठायी महाबल पुत्रांना जन्म दिला.

Verse 6

अनन्तं वासुकिं चैव कम्बलं च महाबलम् । कर्कोटकं च राजेन्द्र पद्मं चान्यं सरीसृपम् ॥ २४.६ ॥

ते अनंत, वासुकी, महाबली कंबल, कर्कोटक, हे राजेंद्र, आणि पद्म नावाच्या इतर सर्पांचा उल्लेख करतात.

Verse 7

महापद्मं तथा शङ्खं कुलिकं चापराजितम् । एते कश्यपदायादाः प्रधानाः परिकीर्तिताः ॥ २४.७ ॥

तसेच महापद्म, शंख, कुलिक आणि अपराजित आहेत. कश्यपाचे हे वंशज मुख्य नाग म्हणून ओळखले जातात.

Verse 8

एतेषां तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत् । कुटिला हीनकर्माणस्तिक्ष्णास्योत्थविषोल्बणाः । दृष्ट्वा संदश्य मनुजान् कुर्युर्भस्म क्षणाद्ध्रुवम् ॥ २४.८ ॥

त्यांच्या प्रजोत्पत्तीमुळे हे जग भरून गेले आहे. कुटिल स्वभावाचे, हीन कर्म करणारे, विषारी मुखाचे, ते मनुष्यांना पाहताच दंश करतात आणि क्षणात भस्म करून टाकतात.

Verse 9

शब्दगामी यथा स्पर्शं मनुष्याणां नराधिप । अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः ॥ २४.९ ॥

हे नराधिप, जसा शब्द मनुष्यांच्या स्पर्शापर्यंत पोहोचतो, तसाच दिवसेंदिवस अत्यंत भयानक विनाश होऊ लागला.

Verse 10

आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजाः सर्वाः समन्ततः । जग्मुः शरण्यं शरणं परं तु परमेश्वरम् ॥ २४.१० ॥

आपला विनाश पाहून सर्व प्राणी चहूबाजूंनी शरण देणाऱ्या परमेश्वराच्या चरणी शरण गेले.

Verse 11

इममेवार्थमुद्दिश्य प्रजाः सर्वा महीपते । उचुः कमलजं विष्णुं पुराणं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २४.११ ॥

हाच हेतू मनात ठेवून, हे महीपते, सर्व प्रजांनी कमलज विष्णूस उद्देशून ‘ब्रह्म’ संज्ञेने प्रसिद्ध पुराणाविषयी निवेदन केले।

Verse 12

देवा ऊचुः । देवदेवेश लोकानां प्रसूति परमेश्वर । त्राहि नस्तीक्ष्णदंष्ट्राणां भुजङ्गानां महात्मनाम् ॥ २४.१२ ॥

देव म्हणाले—हे देवदेवेश, हे लोकांची प्रसूती, हे परमेश्वरा! तीक्ष्ण दंष्ट्रा असलेल्या महात्मा भुजंगांपासून आम्हांला वाचवा।

Verse 13

अहन्यहनि ये देव पश्येयुरुरगादृशा । मनुष्यपशुरूपं वा तत्सर्वं भस्मसाद् भवेत् ॥ २४.१३ ॥

हे देवा! उरगासारखी दृष्टी असलेले ते दररोज जे काही पाहतील—मनुष्यरूप असो वा पशुरूप—ते सर्व भस्मसात होईल।

Verse 14

त्वया सृष्टिः कृता देव नीयते सा भुजङ्गमैः । एतज्ज्ञात्वा तु दुर्वृत्तं तत्कुरुष्व महामते ॥ २४.१४ ॥

हे देवा! तुझ्या द्वारा निर्माण केलेली सृष्टी भुजंगांनी ओढून नेली जात आहे. हे जाणून, हे महामते, त्या दुर्वृत्ततेचा निवारण कर।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । अहं रक्षां विधास्यामि भवतीनां न संशयः । व्रजध्वं स्वानि धिष्ण्यानि प्रजा माभूत् ससाध्वसा ॥ २४.१५ ॥

ब्रह्मा म्हणाले—मी तुमची रक्षा करीन, यात संशय नाही. तुम्ही आपापल्या धामांना जा; प्रजा भयभीत होऊ नये।

Verse 16

एवमुक्त्वा प्रजास्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । आजग्मुः परमप्रीत्या नत्वा चैव स्वयम्भुवे ॥ २४.१६ ॥

अव्यक्तमूर्ती ब्रह्माने असे सांगितल्यावर त्या प्रजा परम आनंदाने स्वयम्भूला नमस्कार करून तेथून निघून गेल्या।

Verse 17

अगतासु प्रजास्वाद्यस्तानाहूय भुजङ्गमान् । शशाप परमक्रुद्धो वासुकिप्रमुखांस्तदा ॥ २४.१७ ॥

प्रजा निघून गेल्यावर आद्याने त्या भुजंगांना बोलावून अत्यंत क्रोधाने वासुकी-प्रमुख नागांना तेव्हा शाप दिला।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । यतो मत्प्रभवान् नित्यं क्षयं नयत मानुषान् । भवान्तरेऽथान्यस्मिन् मातुः शापात् सुदारुणात् । भविताऽतिक्षयं घोरं नूनं स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ २४.१८ ॥

ब्रह्मा म्हणाले—माझ्यापासून उत्पन्न झालेले हे जीव सतत मनुष्यांना क्षयाकडे नेतात; म्हणून दुसऱ्या भवांतरी मातेकडून आलेल्या अत्यंत दारुण शापामुळे स्वायम्भुव मन्वंतरात निश्चयच भयंकर अतिविनाश होईल।

Verse 19

एवमुक्तास्तु वेपन्तो ब्रह्माणं भुजगोत्तमाः । निपत्य पादयोस्तस्य इदमूचुर्वचस्तदा ॥ २४.१९ ॥

असे सांगितल्यावर श्रेष्ठ नाग थरथरत ब्रह्माच्या चरणांवर पडले आणि मग हे वचन बोलले।

Verse 20

नागा ऊचुः । भगवन् कुटिला जातिरस्माकं भवता कृता । विषोल्बणत्वं क्रूरत्वं दृक्शस्त्रत्वं च नस्त्वया । सम्पादितं त्वया देव इदानीं शमयाच्युत ॥ २४.२० ॥

नाग म्हणाले—हे भगवन्! आमची जात तुम्ही कुटिल स्वभावाची केली. अतिविष, क्रूरता आणि दृष्टीचे शस्त्रासारखे सामर्थ्य—हे सर्व तुमच्यामुळेच झाले. म्हणून हे देव, हे अच्युत, आता ते शमवा।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । यदि नाम मया सृष्टा भवन्तः कुटिलाशयाः । ततः किं मनुजान् नित्यं भक्षयध्वं गतव्यथाः ॥ २४.२१ ॥

ब्रह्मा म्हणाले—जर खरेच मी तुम्हांला कुटिल आशयाने निर्माण केले असेल, तर त्यातून काय? मग तुम्ही मनुष्यांना नेहमी का भक्ष करता, जणू दुःख व परिणाम यांची भीतीच नाही?

Verse 22

नागा ऊचुः । मर्यादां कुरु देवेश स्थानं चैव पृथक् पृथक् । मनुष्याणां तथाऽस्माकं समयं च पृथक् पृथक् । नागानां वचनं श्रुत्वा देवो वचनमब्रवीत् ॥ २४.२२ ॥

नाग म्हणाले—हे देवेश, मर्यादा ठरवा आणि प्रत्येकासाठी वेगवेगळे निवासस्थान निश्चित करा. तसेच मनुष्यांसाठी आणि आमच्यासाठी वेगवेगळे नियम-करार ठरवा. नागांचे वचन ऐकून देवाने उत्तर दिले.

Verse 23

अहं करोमि वो नागाः समयं मनुजैः सह । तदेकमनसः सर्वे शृणुध्वं मम शासनम् ॥ २४.२३ ॥

हे नागांनो, मी तुमच्यासाठी मनुष्यांसह एक करार ठरवितो. म्हणून तुम्ही सर्वांनी एकचित्त होऊन माझी आज्ञा ऐका.

Verse 24

पातालं वितलं चैव हर्म्याख्यं च तृतीयकम् । दत्तं चैव सदा रम्यं गृहं तत्र गमिष्यथ ॥ २४.२४ ॥

पाताळ, वितळ आणि तिसरा ‘हर्म्य’ नावाचा लोक—हे दिले आहेत; तसेच तेथे सदैव रम्य असे निवासस्थानही प्रदान केले आहे. तुम्ही तेथे जाल.

Verse 25

तत्र भोगान् बहुविधान् भुञ्जाना मम शासनात् । तिष्ठध्वं सप्तमं यावद् रात्र्यन्तं तु पुनः पुनः ॥ २४.२५ ॥

तेथे माझ्या आज्ञेनुसार अनेक प्रकारचे भोग उपभोगत, सातव्या (रात्री)पर्यंत थांबा; आणि प्रत्येक रात्रीच्या शेवटी पुन्हा पुन्हा (नियत विधी पाळा).

Verse 26

ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेया भविष्यथ । दायादाः सर्वदेवानां सुपर्णस्य च धीमतः ॥ २४.२६ ॥

मग वैवस्वत मन्वंतराच्या आरंभी तुम्ही काश्यपेय व्हाल—सर्व देवांचे दायाद—आणि धीर सुपर्ण (गरुड) याचेही दायाद व्हाल।

Verse 27

तदा प्रसूतिर् वः सर्वा भोक्ष्यते चित्रभानुना । भवतां नैव दोषोऽयं भविष्यति न संशयः ॥ २४.२७ ॥

तेव्हा तुमची सर्व संतती चित्रभानूने भक्षण केली जाईल; तरीही यात तुमचा काही दोष ठरणार नाही—यात संशय नाही।

Verse 28

ये वै क्रूरा भोगिनो दुर्विनीता—स्तेषामन्तो भविता नान्यथैतत् । कालप्राप्तं भक्षयध्वं दशध्वं तथा अपकारे च कृते मनुष्यम् ॥ २४.२८ ॥

जे क्रूर, भोगासक्त व दुर्विनीत आहेत—त्यांचा अंत नक्कीच होईल; हे अन्यथा होऊ शकत नाही. काळ आला की त्यांना भक्ष करा, दंश करा; आणि ज्याने अपकार केला त्या मनुष्यालाही तसेच करा।

Verse 29

मन्त्रौषधैर्गारुडमण्डलैश्च बद्धैर्दृष्टैर्मानवा ये चरन्ति । तेषां भीतैर्वर्त्तितव्यं न चान्यच्छ्चिन्त्यं कार्यं चान्यथा वो विनाशः ॥ २४.२९ ॥

जे मानव मंत्र, औषधी आणि गरुड-मंडल यांच्या बंधनांनी सुरक्षित होऊन फिरतात, त्यांच्याबाबत भयपूर्वक वागावे; दुसरे काही विचारू नये, अन्यथा काही करू नये—नाहीतर तुमचा विनाश होईल।

Verse 30

इतीरिते ब्रह्मणा ते भुजङ्गा जग्मुः स्थानं क्ष्मातलाख्यं हि सर्वे । तस्थुर्भोगान् भुञ्जमानाः समग्रान् रसातले लीलया संस्थितास्ते ॥ २४.३० ॥

ब्रह्माने असे सांगितल्यावर ते सर्व भुजंग क्ष्मातल नावाच्या स्थानी गेले. तेथे ते रसातलात क्रीडापूर्वक स्थिर होऊन आपले सर्व भोग पूर्णपणे उपभोगत राहिले।

Verse 31

एवं शापं तु ते लब्ध्वा प्रसादं च चतुर्मुखात् । तस्थुः पातालनिलये मुदितेनान्तरात्मना ॥ २४.३१ ॥

अशा रीतीने तो शाप प्राप्त करून आणि चतुर्मुख ब्रह्मदेवांचा प्रसादही मिळवून, ते पाताळनिवासात राहिले; अंतःकरणात आनंदित होते।

Verse 32

एतत्सर्वं च पञ्चम्यां तेषां जातं महात्मनाम् । अतस्त्वियं तिथिर्धन्या सर्वपापहरा शुभा ॥ २४.३२ ॥

हे सर्व त्या महात्म्यांना पंचमी तिथीस घडले; म्हणून ही तिथी धन्य, शुभ आणि सर्वपापहर मानली जाते।

Verse 33

एतस्यां संयतो यस्तु अम्लं तु परिवर्जयेत् । क्षीरेण स्नापयेन्नागांस्तस्य यास्यन्ति मित्रताम् ॥ २४.३३ ॥

या व्रतात जो संयमी होऊन आंबट पदार्थ टाळतो आणि दुधाने नागांना स्नान घालतो, त्या व्यक्तीशी ते नाग मैत्री करतात।