Adhyaya 24: The Birth of the Nāgas, Brahmā’s Curse, and the Pañcamī Observance

Verse 1

धरण्युवाच । कथं ते गात्रसंस्पर्शान्मूर्त्तिमन्तो महाबलाः । नागा बभूवुर्देवेश कारणं ते महीधर ॥ २४.१ ॥

Dharti ne kaha, devtaon ke swami, yeh naag itni badi taakat wale kaise ban gaye? Aapke sharir se milke unki shuruwat kaise hui? Dharti dharne wale, bataiye kya wajah thi?

Verse 2

श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा गणपतेर्जन्म प्रजापालो नराधिपः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा तं मुनिं संहितव्रतम् ॥ २४.२ ॥

Varaha ne kaha, Ganesh ke janam ke baare mein sunke Raja Prajapala ne us rishi se baat ki. Woh rishi apne vrat mein bahut pakka tha. Raja ne aaram se baat ki.

Verse 3

प्रजापाल उवाच । भगवँस्तार्क्षविषयाः कथं मूर्त्तिमुपागताः । नागा बभूवुः कुटिला एतदाख्यातुमर्हसि ॥ २४.३ ॥

Prajapala ne kaha, bhagwan, Garud se judne wale log kaise badal gaye? Naag itne tedhe-medhe kaise ho gaye? Yeh sab mujhe samjhao.

Verse 4

महातपा उवाच । सृजता ब्रह्मणा सृष्टिं मरीचिः सूतिकारणम् । प्रथमं मनसा ध्यातस्तस्य पुत्रस्तु कश्यपः ॥ २४.४ ॥

Mahatapa ne kaha, jab Brahma ne duniya banayi, tab Marichi ne madad ki. Pehle Brahma ne socha, phir uska beta Kashyap paida hua.

Verse 5

तस्य दाक्षायणी भार्या कद्रूर्नाम शुचिस्मिता । मारीचो जनयामास तस्यां पुत्रान् महाबलान् ॥ २४.५ ॥

Uski patni ka naam Kadru tha. Woh Daksh ki beti thi. Uski muskaan bohot saaf thi. Marichi ne usse bete paida kiye. Woh sab bohot taakatwale the.

Verse 6

अनन्तं वासुकिं चैव कम्बलं च महाबलम् । कर्कोटकं च राजेन्द्र पद्मं चान्यं सरीसृपम् ॥ २४.६ ॥

Unke naam the Anant aur Vasuki. Ek tha Kambal, jo bohot taakatwala tha. Karkotak bhi tha. Aur Padma bhi, jo saanp mein se ek tha.

Verse 7

महापद्मं तथा शङ्खं कुलिकं चापराजितम् । एते कश्यपदायादाः प्रधानाः परिकीर्तिताः ॥ २४.७ ॥

Phir the Mahapadm, Shankh, Kulik aur Aparajit. Yeh sab Kashyap ki vansh mein se hain. Inko bade bataaya gaya hai.

Verse 8

एतेषां तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत् । कुटिला हीनकर्माणस्तिक्ष्णास्योत्थविषोल्बणाः । दृष्ट्वा संदश्य मनुजान् कुर्युर्भस्म क्षणाद्ध्रुवम् ॥ २४.८ ॥

Jab yeh saanp paida hue, duniya bhar mein phail gaye. Yeh the kamine, bure kaam karne wale. Unke munh tez the aur zahar bohot strong tha. Jaise hi kisi insaan ko dekhte, kaat dete. Aur ek minute mein use raakh kar dete.

Verse 9

शब्दगामी यथा स्पर्शं मनुष्याणां नराधिप । अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः ॥ २४.९ ॥

Raja sahab, jaise awaaz chalti hai aur logon tak pahunchti hai, waise hi roz-roz ek bohot bada khatra badhta gaya. Yeh bohot darrawala tha.

Verse 10

आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजाः सर्वाः समन्ततः । जग्मुः शरण्यं शरणं परं तु परमेश्वरम् ॥ २४.१० ॥

Jab sab logon ne apna haal bigda dekha, woh sab taraf se bhaag gaye. Woh sab kisi aasra ki talash mein the. Woh gaye bhagwan ke paas, jo sabse bada hai.

Verse 11

इममेवार्थमुद्दिश्य प्रजाः सर्वा महीपते । उचुः कमलजं विष्णुं पुराणं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २४.११ ॥

Raja, yeh baat soch ke sab logon ne Vishnu se baat ki. Vishnu jo kamal se paida hue the. Unhone Puran ki baat ki jiska naam Brahma hai.

Verse 12

देवा ऊचुः । देवदेवेश लोकानां प्रसूति परमेश्वर । त्राहि नस्तीक्ष्णदंष्ट्राणां भुजङ्गानां महात्मनाम् ॥ २४.१२ ॥

Devon ne kaha, Devon ke dev, tumne hi duniya banayi hai. Tum hi sabse bade ho. Hamein bada sanp bachao. Unke daant bahut tez hain.

Verse 13

अहन्यहनि ये देव पश्येयुरुरगादृशा । मनुष्यपशुरूपं वा तत्सर्वं भस्मसाद् भवेत् ॥ २४.१३ ॥

Deva, yeh sanp roz dekhte hain aur unki nazar bahut buri hai. Woh insaan ko dekhein ya jaanwar ko, sab ko raakh kar dete hain.

Verse 14

त्वया सृष्टिः कृता देव नीयते सा भुजङ्गमैः । एतज्ज्ञात्वा तु दुर्वृत्तं तत्कुरुष्व महामते ॥ २४.१४ ॥

Deva, tumne duniya banayi thi. Ab yeh sanp use apne kabje mein le rahe hain. Yeh baat samajh ke ab kuch karo. Inki buri harkat ko roko.

Verse 15

ब्रह्मोवाच । अहं रक्षां विधास्यामि भवतीनां न संशयः । व्रजध्वं स्वानि धिष्ण्यानि प्रजा माभूत् ससाध्वसा ॥ २४.१५ ॥

Brahma ne kaha, main tum sab ki hifazat karunga, isme koi shak nahi. Ab tum log apne ghar wapas jao. Log dar na jayein.

Verse 16

एवमुक्त्वा प्रजास्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । आजग्मुः परमप्रीत्या नत्वा चैव स्वयम्भुवे ॥ २४.१६ ॥

Brahma ne unhe yeh bol ke bheja. Woh khule mein nahi dikhte the. Log bahut khush ho gaye. Brahma ko pranaam kiya aur chale gaye.

Verse 17

अगतासु प्रजास्वाद्यस्तानाहूय भुजङ्गमान् । शशाप परमक्रुद्धो वासुकिप्रमुखांस्तदा ॥ २४.१७ ॥

Jab log chale gaye, Adya ne saanpon ko bulaya. Vasuki sabse bada tha. Adya bahut gussa ho gaya aur unhe shraap de diya.

Verse 18

ब्रह्मोवाच । यतो मत्प्रभवान् नित्यं क्षयं नयत मानुषान् । भवान्तरेऽथान्यस्मिन् मातुः शापात् सुदारुणात् । भविताऽतिक्षयं घोरं नूनं स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ २४.१८ ॥

Brahma ne kaha, tum log insaanon ko barbaad karte ho. Isliye maa ka shraap lagega. Swayambhuva ke time bahut bada khatra aayega.

Verse 19

एवमुक्तास्तु वेपन्तो ब्रह्माणं भुजगोत्तमाः । निपत्य पादयोस्तस्य इदमूचुर्वचस्तदा ॥ २४.१९ ॥

Yeh sun ke saanp kaanp gaye. Brahma ke paon mein gir gaye. Phir unhone yeh baat kahi.

Verse 20

नागा ऊचुः । भगवन् कुटिला जातिरस्माकं भवता कृता । विषोल्बणत्वं क्रूरत्वं दृक्शस्त्रत्वं च नस्त्वया । सम्पादितं त्वया देव इदानीं शमयाच्युत ॥ २४.२० ॥

Naagon ne kaha, Bhagwan, aapne humari jaati ko tedha bana diya. Aapne humme zeher diya, humme kathor banaya, aur humari nazar ko aise bana diya jaise koi hathiyar ho. Ab isko theek karo, deva.

Verse 21

ब्रह्मोवाच । यदि नाम मया सृष्टा भवन्तः कुटिलाशयाः । ततः किं मनुजान् नित्यं भक्षयध्वं गतव्यथाः ॥ २४.२१ ॥

Brahma bole, agar maine tumhe sach mein tedhi soch se banaya hai, to phir kya hua? Tum log insaanon ko khaate kyon rehte ho? Tumhe koi dukh nahi hai kya?

Verse 22

नागा ऊचुः । मर्यादां कुरु देवेश स्थानं चैव पृथक् पृथक् । मनुष्याणां तथाऽस्माकं समयं च पृथक् पृथक् । नागानां वचनं श्रुत्वा देवो वचनमब्रवीत् ॥ २४.२२ ॥

Naagon ne kaha, devon ke raja, hadh bana do. Alag-alag jagah de do humme aur insaanon ko. Alag-alag niyam bhi bana do dono ke liye. Naagon ki baat sunkar dev ne jawab diya.

Verse 23

अहं करोमि वो नागाः समयं मनुजैः सह । तदेकमनसः सर्वे शृणुध्वं मम शासनम् ॥ २४.२३ ॥

Main tumhare aur insaanon ke beech samay kar raha hoon. Sab milkar ek mann se meri baat suno.

Verse 24

पातालं वितलं चैव हर्म्याख्यं च तृतीयकम् । दत्तं चैव सदा रम्यं गृहं तत्र गमिष्यथ ॥ २४.२४ ॥

Patal hai, Vital hai, aur teesri jagah hai jise Harmya kehte hain. Wahan tumhare liye ek acha ghar diya hai. Tum wahan jao.

Verse 25

तत्र भोगान् बहुविधान् भुञ्जाना मम शासनात् । तिष्ठध्वं सप्तमं यावद् रात्र्यन्तं तु पुनः पुनः ॥ २४.२५ ॥

Wahan raho aur mere kehne ke hisaab se saare sukh lo. Saat raat tak wahan raho. Har raat ke baad phir se wahi karna.

Verse 26

ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेया भविष्यथ । दायादाः सर्वदेवानां सुपर्णस्य च धीमतः ॥ २४.२६ ॥

Phir jab Vaivasvata ka time aayega, tum Kashyap ke vansaj banoge. Saare devta aur Garuda ke bhi tum waris banoge.

Verse 27

तदा प्रसूतिर् वः सर्वा भोक्ष्यते चित्रभानुना । भवतां नैव दोषोऽयं भविष्यति न संशयः ॥ २४.२७ ॥

Tumhari saari aulad Chitrabhanu kha jayega. Par tumhara isme koi dosh nahi hoga. Isme koi shak nahi.

Verse 28

ये वै क्रूरा भोगिनो दुर्विनीता—स्तेषामन्तो भविता नान्यथैतत् । कालप्राप्तं भक्षयध्वं दशध्वं तथा अपकारे च कृते मनुष्यम् ॥ २४.२८ ॥

Jo log kathor hain, sukh mein doobey hue hain aur seedhi baat nahi maante, unka end zaroor aayega. Jab time aayega tum unhe kha jana, kaat dena. Jab koi insani kisi ka bura kare tab bhi.

Verse 29

मन्त्रौषधैर्गारुडमण्डलैश्च बद्धैर्दृष्टैर्मानवा ये चरन्ति । तेषां भीतैर्वर्त्तितव्यं न चान्यच्छ्चिन्त्यं कार्यं चान्यथा वो विनाशः ॥ २४.२९ ॥

Kuch log mantra aur dawaiyon se bachte hain, Garuda ke chinh se bhi. Aise logon se darr ke saath rehna. Kuch aur sochna ya karna nahi hai, nahi to tumhara bura hoga.

Verse 30

इतीरिते ब्रह्मणा ते भुजङ्गा जग्मुः स्थानं क्ष्मातलाख्यं हि सर्वे । तस्थुर्भोगान् भुञ्जमानाः समग्रान् रसातले लीलया संस्थितास्ते ॥ २४.३० ॥

Brahma ne jo baat kahi, woh sun ke saanp wale log chale gaye. Woh sab us jagah gaye jise Kshamatala kehte hain. Wahan Rasatal mein rehne lage. Woh khush hokar apni saari khushiyan le rahe the.

Verse 31

एवं शापं तु ते लब्ध्वा प्रसादं च चतुर्मुखात् । तस्थुः पातालनिलये मुदितेनान्तरात्मना ॥ २४.३१ ॥

Unko shaap to mila hi, Brahma ne unpar meherbani bhi ki. Isliye woh Patal lok mein rehne lage. Dil mein khush the woh log.

Verse 32

एतत्सर्वं च पञ्चम्यां तेषां जातं महात्मनाम् । अतस्त्वियं तिथिर्धन्या सर्वपापहरा शुभा ॥ २४.३२ ॥

Yeh sab baat panchami ko hui thi un bade logon ke saath. Isliye yeh din bahut achha maana jaata hai. Yeh din sab paap mita deta hai aur shubh hai.

Verse 33

एतस्यां संयतो यस्तु अम्लं तु परिवर्जयेत् । क्षीरेण स्नापयेन्नागांस्तस्य यास्यन्ति मित्रताम् ॥ २४.३३ ॥

Is din jo khatta nahi khata aur control mein rehta hai. Aur saanp ko doodh se nahlata hai. Woh saanp uska dost ban jaate hain.