Adhyaya 24: The Birth of the Nāgas, Brahmā’s Curse, and the Pañcamī Observance

Verse 1

धरण्युवाच । कथं ते गात्रसंस्पर्शान्मूर्त्तिमन्तो महाबलाः । नागा बभूवुर्देवेश कारणं ते महीधर ॥ २४.१ ॥

ధరణి పలికెను—హే దేవేశా! మీ గాత్రస్పర్శమువలన మూర్తిమంతులై మహాబలులైన నాగులు ఎలా ఉద్భవించారు? హే మహీధరా, దానికి కారణమేమిటి?

Verse 2

श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा गणपतेर्जन्म प्रजापालो नराधिपः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा तं मुनिं संहितव्रतम् ॥ २४.२ ॥

శ్రీవరాహుడు పలికెను—గణపతి జన్మవృత్తాంతం విని, మనుష్యులలో శ్రేష్ఠుడైన రాజు ప్రజాపాలుడు, సుసంయమ వ్రతములు గల ఆ మునిని మృదువాక్యములతో సంభోదించెను.

Verse 3

प्रजापाल उवाच । भगवँस्तार्क्षविषयाः कथं मूर्त्तिमुपागताः । नागा बभूवुः कुटिला एतदाख्यातुमर्हसि ॥ २४.३ ॥

ప్రజాపాలుడు పలికెను—హే భగవన్! తార్క్ష్య (గరుడ) సంబంధముగల వీరు ఎలా మూర్తిమంతులయ్యారు? నాగులు ఎలా కుటిలాకారముగా (కుండలీకృతంగా) అయ్యారు? దయచేసి నాకు వివరించండి.

Verse 4

महातपा उवाच । सृजता ब्रह्मणा सृष्टिं मरीचिः सूतिकारणम् । प्रथमं मनसा ध्यातस्तस्य पुत्रस्तु कश्यपः ॥ २४.४ ॥

మహాతపా పలికెను—బ్రహ్మ సృష్టిని సృజించుచుండగా, మరీచి జననకారణముగా నిలిచెను. అతడు మొదట మనసులో ధ్యానింపబడెను; అతని కుమారుడు కశ్యపుడు.

Verse 5

तस्य दाक्षायणी भार्या कद्रूर्नाम शुचिस्मिता । मारीचो जनयामास तस्यां पुत्रान् महाबलान् ॥ २४.५ ॥

అతని దాక్షాయణీ భార్య కద్రూ అనే నామముగలది, పవిత్రస్మిత కలది. మరీచి ఆమెయందు మహాబలులైన కుమారులను జనింపజేసెను.

Verse 6

अनन्तं वासुकिं चैव कम्बलं च महाबलम् । कर्कोटकं च राजेन्द्र पद्मं चान्यं सरीसृपम् ॥ २४.६ ॥

వారు అనంతుడు, వాసుకి, మహాబలుడైన కంబలుడు, కర్కోటకుడు, ఓ రాజేంద్రా, మరియు పద్ముడు అనే ఇతర సర్పాలను పేర్కొంటున్నారు.

Verse 7

महापद्मं तथा शङ्खं कुलिकं चापराजितम् । एते कश्यपदायादाः प्रधानाः परिकीर्तिताः ॥ २४.७ ॥

అదేవిధంగా महापద్మ, శంఖ, కులిక మరియు అపరాజిత ఉన్నారు. కశ్యపుని వంశస్థులైన వీరు ప్రధానమైన సర్పాలుగా కీర్తించబడ్డారు.

Verse 8

एतेषां तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत् । कुटिला हीनकर्माणस्तिक्ष्णास्योत्थविषोल्बणाः । दृष्ट्वा संदश्य मनुजान् कुर्युर्भस्म क्षणाद्ध्रुवम् ॥ २४.८ ॥

వీరి సంతానంతో ఈ జగత్తు నిండిపోయింది. కుటిల స్వభావం కలవారు, హీనమైన పనులు చేసేవారు, తీక్షణమైన ముఖం నుండి వెలువడే విషంతో నిండిన వారు, మనుషులను చూడగానే కరిచి క్షణంలో భస్మం చేస్తారు.

Verse 9

शब्दगामी यथा स्पर्शं मनुष्याणां नराधिप । अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः ॥ २४.९ ॥

ఓ నరాధిపా, శబ్దం మనుషుల స్పర్శను ఎలా చేరుతుందో, అలాగే రోజురోజుకూ అత్యంత భయంకరమైన వినాశనం జరగసాగింది.

Verse 10

आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजाः सर्वाः समन्ततः । जग्मुः शरण्यं शरणं परं तु परमेश्वरम् ॥ २४.१० ॥

తమ వినాశనాన్ని చూసి, ప్రాణులన్నీ నలుదిక్కుల నుండి శరణు ఇచ్చే పరమేశ్వరుని శరణు కోరాయి.

Verse 11

इममेवार्थमुद्दिश्य प्रजाः सर्वा महीपते । उचुः कमलजं विष्णुं पुराणं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २४.११ ॥

ఈ ఉద్దేశ్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని, ఓ మహీపతే, సమస్త ప్రజలు కమలజుడైన విష్ణువును సంబోధించి ‘బ్రహ్మ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన పురాణాన్ని ప్రస్తావించారు।

Verse 12

देवा ऊचुः । देवदेवेश लोकानां प्रसूति परमेश्वर । त्राहि नस्तीक्ष्णदंष्ट्राणां भुजङ्गानां महात्मनाम् ॥ २४.१२ ॥

దేవులు అన్నారు—ఓ దేవదేవేశా, లోకాల ఉద్భవకర్తా, పరమేశ్వరా! తీక్ష్ణ దంష్ట్రలుగల మహాత్మ సర్పాల నుండి మమ్మల్ని రక్షించుము।

Verse 13

अहन्यहनि ये देव पश्येयुरुरगादृशा । मनुष्यपशुरूपं वा तत्सर्वं भस्मसाद् भवेत् ॥ २४.१३ ॥

ఓ దేవా! సర్పసదృశ దృష్టిగల వారు ప్రతిదినం ఏదైనా చూచినచో—అది మనుష్యరూపమైనా, పశురూపమైనా—అంతా భస్మమైపోతుంది।

Verse 14

त्वया सृष्टिः कृता देव नीयते सा भुजङ्गमैः । एतज्ज्ञात्वा तु दुर्वृत्तं तत्कुरुष्व महामते ॥ २४.१४ ॥

ఓ దేవా! నీచే సృష్టించబడిన సృష్టిని భుజంగజాతి ప్రాణులు తీసుకుపోతున్నారు. ఇది తెలిసి, ఓ మహామతీ, ఆ దుర్వృత్తాన్ని సరిదిద్దుము।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । अहं रक्षां विधास्यामि भवतीनां न संशयः । व्रजध्वं स्वानि धिष्ण्यानि प्रजा माभूत् ससाध्वसा ॥ २४.१५ ॥

బ్రహ్ముడు అన్నాడు—నేను మీకు రక్షణ కల్పిస్తాను; ఇందులో సందేహం లేదు. మీ మీ ధామాలకు వెళ్లండి; ప్రజలు భయంతో కలవరపడకూడదు।

Verse 16

एवमुक्त्वा प्रजास्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । आजग्मुः परमप्रीत्या नत्वा चैव स्वयम्भुवे ॥ २४.१६ ॥

అవ్యక్తమూర్తియైన బ్రహ్మ ఇలా పలికిన తరువాత ఆ ప్రజలు పరమానందంతో స్వయంభువుకు నమస్కరించి అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు।

Verse 17

अगतासु प्रजास्वाद्यस्तानाहूय भुजङ्गमान् । शशाप परमक्रुद्धो वासुकिप्रमुखांस्तदा ॥ २४.१७ ॥

ప్రజలు వెళ్లిపోయిన తరువాత ఆద్యుడు ఆ భుజంగాలను పిలిపించి, పరమక్రోధంతో వాసుకి-ప్రధానులైన నాగులను అప్పుడే శపించాడు।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । यतो मत्प्रभवान् नित्यं क्षयं नयत मानुषान् । भवान्तरेऽथान्यस्मिन् मातुः शापात् सुदारुणात् । भविताऽतिक्षयं घोरं नूनं स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ २४.१८ ॥

బ్రహ్ముడు పలికెను—నన్నుంచి పుట్టిన ఈ సత్త్వాలు నిత్యం మనుష్యులను క్షయానికి నడిపిస్తున్నాయి; అందువల్ల మరొక జన్మలో తల్లి యొక్క అత్యంత దారుణ శాపం వల్ల స్వయంభువ మన్వంతరంలో నిశ్చయంగా ఘోరమైన అతిక్షయం సంభవిస్తుంది।

Verse 19

एवमुक्तास्तु वेपन्तो ब्रह्माणं भुजगोत्तमाः । निपत्य पादयोस्तस्य इदमूचुर्वचस्तदा ॥ २४.१९ ॥

ఇలా చెప్పబడిన తరువాత శ్రేష్ఠ నాగులు వణుకుతూ బ్రహ్ముని పాదాల వద్ద పడి, అప్పుడు ఈ మాటలు పలికారు।

Verse 20

नागा ऊचुः । भगवन् कुटिला जातिरस्माकं भवता कृता । विषोल्बणत्वं क्रूरत्वं दृक्शस्त्रत्वं च नस्त्वया । सम्पादितं त्वया देव इदानीं शमयाच्युत ॥ २४.२० ॥

నాగులు పలికారు—భగవాన్! మా జాతిని మీరు కూటిల స్వభావముగా చేసారు. అధిక విషం, క్రూరత్వం, చూపు శస్త్రమువంటి శక్తి—ఇవి అన్నీ మీచేతనే ఏర్పడ్డాయి. కనుక దేవా, అచ్యుతా, ఇప్పుడు దానిని శమింపజేయండి।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । यदि नाम मया सृष्टा भवन्तः कुटिलाशयाः । ततः किं मनुजान् नित्यं भक्षयध्वं गतव्यथाः ॥ २४.२१ ॥

బ్రహ్ముడు పలికెను—నిజంగా నేను మిమ్మల్ని కూటిల్యాశయులతో సృష్టించాననుకో, దానివల్ల ఏమి? అయితే మీరు ఎందుకు నిత్యం మనుష్యులను భక్షిస్తారు, బాధా-పరిణామభయములేనివారిలా?

Verse 22

नागा ऊचुः । मर्यादां कुरु देवेश स्थानं चैव पृथक् पृथक् । मनुष्याणां तथाऽस्माकं समयं च पृथक् पृथक् । नागानां वचनं श्रुत्वा देवो वचनमब्रवीत् ॥ २४.२२ ॥

నాగులు పలికిరి—హే దేవేశా, మర్యాదలను స్థాపించుము; ప్రతి ఒక్కరికీ వేర్వేరు నివాసస్థానాలను నియమించుము. అలాగే మనుష్యులకు, మాకు వేర్వేరు నియమ-ఒప్పందాలను నిర్ణయించుము. నాగుల మాటలు విని దేవుడు ప్రత్యుత్తరం పలికెను.

Verse 23

अहं करोमि वो नागाः समयं मनुजैः सह । तदेकमनसः सर्वे शृणुध्वं मम शासनम् ॥ २४.२३ ॥

హే నాగులారా, నేను మీకోసం మనుష్యులతో కలిసి ఒక ఒప్పందాన్ని స్థాపిస్తున్నాను. కాబట్టి మీరు అందరూ ఏకమనస్సుతో నా ఆజ్ఞను వినండి.

Verse 24

पातालं वितलं चैव हर्म्याख्यं च तृतीयकम् । दत्तं चैव सदा रम्यं गृहं तत्र गमिष्यथ ॥ २४.२४ ॥

పాతాళం, వితలం మరియు మూడవది ‘హర్మ్య’ అనే లోకం—ఇవి మీకు దత్తమయ్యాయి; అక్కడ సదా రమ్యమైన నివాసగృహమూ ఇవ్వబడింది. మీరు అక్కడికి వెళ్లుదురు.

Verse 25

तत्र भोगान् बहुविधान् भुञ्जाना मम शासनात् । तिष्ठध्वं सप्तमं यावद् रात्र्यन्तं तु पुनः पुनः ॥ २४.२५ ॥

అక్కడ నా ఆజ్ఞ ప్రకారం అనేక విధాల భోగాలను అనుభవిస్తూ, ఏడవ (రాత్రి) వరకు నిలిచియుండండి; మరియు ప్రతి రాత్రి అంత్యంలో మళ్లీ మళ్లీ (నియమాన్ని ఆచరించండి).

Verse 26

ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेया भविष्यथ । दायादाः सर्वदेवानां सुपर्णस्य च धीमतः ॥ २४.२६ ॥

అప్పుడు వైవస్వత మన్వంతర ఆరంభంలో మీరు కాశ్యపేయులుగా అవుతారు—సర్వ దేవతల వారసులుగా—మరియు ధీమంతుడైన సుపర్ణుడు (గరుడుడు) యొక్క వారసులుగానూ అవుతారు।

Verse 27

तदा प्रसूतिर् वः सर्वा भोक्ष्यते चित्रभानुना । भवतां नैव दोषोऽयं भविष्यति न संशयः ॥ २४.२७ ॥

అప్పుడు మీ సంతానం అంతా చిత్రభానువిచే భక్షింపబడుతుంది; అయినా ఇందులో మీకు ఏ దోషమూ ఉండదు—ఇందులో సందేహం లేదు।

Verse 28

ये वै क्रूरा भोगिनो दुर्विनीता—स्तेषामन्तो भविता नान्यथैतत् । कालप्राप्तं भक्षयध्वं दशध्वं तथा अपकारे च कृते मनुष्यम् ॥ २४.२८ ॥

క్రూరులు, భోగాసక్తులు, దుర్వినీతులు అయినవారికి అంతం తప్పదు; ఇది వేరేలా కాదు. విధి సమయం వచ్చినప్పుడు వారిని భక్షించండి, దశించండి; అలాగే అపకారం చేసిన మనిషినీ అలాగే చేయండి।

Verse 29

मन्त्रौषधैर्गारुडमण्डलैश्च बद्धैर्दृष्टैर्मानवा ये चरन्ति । तेषां भीतैर्वर्त्तितव्यं न चान्यच्छ्चिन्त्यं कार्यं चान्यथा वो विनाशः ॥ २४.२९ ॥

మంత్రాలు, ఔషధాలు, గరుడమండలాల ద్వారా బంధింపబడి రక్షణతో సంచరించే మనుషుల విషయంలో భయంతోనే ప్రవర్తించాలి; వేరే ఏదీ ఆలోచించకూడదు, వేరేలా చేయకూడదు—లేకపోతే మీ వినాశమే.

Verse 30

इतीरिते ब्रह्मणा ते भुजङ्गा जग्मुः स्थानं क्ष्मातलाख्यं हि सर्वे । तस्थुर्भोगान् भुञ्जमानाः समग्रान् रसातले लीलया संस्थितास्ते ॥ २४.३० ॥

బ్రహ్మ ఇలా పలికిన తరువాత ఆ భుజంగులందరూ క్ష్మాతలమనే స్థానానికి వెళ్లారు. అక్కడ వారు రసాతలంలో లీలగా స్థితులై, తమకు లభించిన సమస్త భోగాలను అనుభవిస్తూ నిలిచారు।

Verse 31

एवं शापं तु ते लब्ध्वा प्रसादं च चतुर्मुखात् । तस्थुः पातालनिलये मुदितेनान्तरात्मना ॥ २४.३१ ॥

ఈ విధంగా వారు ఆ శాపాన్ని పొందీ, చతుర్ముఖ బ్రహ్మదేవుని అనుగ్రహమును కూడా పొందీ, పాతాళనివాసంలో నిలిచిరి; అంతరాత్మలో హర్షించిరి।

Verse 32

एतत्सर्वं च पञ्चम्यां तेषां जातं महात्मनाम् । अतस्त्वियं तिथिर्धन्या सर्वपापहरा शुभा ॥ २४.३२ ॥

ఇది సమస్తమూ ఆ మహాత్ములకు పంచమి తిథిననే సంభవించింది; అందువల్ల ఈ తిథి ధన్యమైనది, శుభమైనది, సర్వపాపహరమని చెప్పబడుతుంది।

Verse 33

एतस्यां संयतो यस्तु अम्लं तु परिवर्जयेत् । क्षीरेण स्नापयेन्नागांस्तस्य यास्यन्ति मित्रताम् ॥ २४.३३ ॥

ఈ వ్రతంలో నియమంతో ఉండి పుల్లని ఆహారాన్ని వర్జించి, పాలతో నాగులను స్నానింపజేస్తే, ఆ నాగులు అతనితో మైత్రిని పొందుతారు।