Adhyaya 208: Narration of the Exemplum of the Pativratā (Devoted Wife)

Verse 1

अथ पतिव्रतोपाख्यानवर्णनम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ मुहूर्त्तस्य तु कालस्य दिव्याभरणभूषितान् ॥ प्रयातान्दिवि संप्रेक्ष्य विमानैः सूर्यसन्निभैः

Ab pati ki wafadari wali kahani shuru hoti hai. Rishi ke bete ne kaha. Thodi der mein usne dekha ki woh log aasman mein ja rahe hain. Unke paas chamak-damak thi aur woh suraj jaisi chamakne wali vimanon mein baith ke ja rahe the.

Verse 2

ब्राह्मणास्तपसा सिद्धाः सपत्नीकाः सबान्धवाः ॥ सानुरागा ह्युभयतो मन्युनाभिपरिप्लुताः

Brahman log tapasya kar ke siddh ho chuke the. Woh apni biwiyon aur rishtedar ke saath the. Dono taraf se pyar tha, lekin gussa bhi bahut chadha hua tha.

Verse 3

विवर्णवदनो राजा प्रभातेजोविवर्जितः ॥ अचिरादेव सञ्जातः क्रोधेन भृशदुःखितः

Raja ka chehra peela pad gaya. Uski chamak aur tezi chali gayi. Jaldi hi uska gussa itna badh gaya ki woh bahut dukhi ho gaya.

Verse 4

तं तथा निष्प्रभं दृष्ट्वा धर्मराजं तपोधनः ॥ नारदश्चाब्रवीत्तत्र ज्ञात्वा तस्य मनोगतम्

Narad rishi ne dekha ki Dharamraaj ki chamak chali gayi hai. Woh tapasya karne wale rishiyon mein bade the. Unhone samajh liya ki raja ke mann mein kya chal raha hai, phir wahan bol uthe.

Verse 5

अपि त्वं भ्राजमानस्तु पशोः पतिरिवापरः ॥ कस्मात्ते शोभनं वक्त्रं क्षणाद्वैवर्ण्यमापतत्

Tum to chamak rahe ho, jaise koi bada malik ho. Par tumhara chehra itna achha tha, achanak se saaf pad gaya. Kya hua?

Verse 6

विनिःश्वसन्यथा नागः कस्मात्त्वं परितप्यसे ॥ राजन्कस्माद्बिभेषि त्वमेतदिच्छामि वेदितुम्

Tum saans le rahe ho jaise koi saanp ho. Tumhe kya takleef ho gayi hai? Raja, tum dar kyun rahe ho? Main yeh jaanna chahta hoon.

Verse 7

यम उवाच ॥ विवर्णं जायते वक्त्रं शुष्यते न च संशयः ॥ यन्मया हीदृशं दृष्टं श्रूयतां तन्महामुने

Yama ne kaha, chehra saaf pad jata hai aur sookha ho jata hai, isme koi shak nahi. Main jo kuch dekha hai woh suno, bade rishi.

Verse 8

यायावरास्तु ये विप्रा उञ्छवृत्तिपरायणाः ॥ दृढस्वाध्यायतपसो ह्रीमन्तो ह्यनसूयकाः

Woh brahmin jo ghar-ghar bhatak ke khana khate the. Apna padhai aur tapasya mein lage rehte the. Sharmile the aur kisi se bura nahi maante the.

Verse 9

अतिथिप्रियकाश्चैव नित्ययुक्ता जितेन्द्रियाः ॥ ते त्वहम्मानिनः सर्वे गच्छन्त्युपरि मे द्विज

Woh mehman ko bula ke khush karte the. Apne upar control rakhte the. Par woh sab apne aap ko bada samajhte the. Isliye woh mujhse upar chale gaye, brahmin.

Verse 10

दिव्यगन्धैर्विलिप्ताङ्गा माल्यभूषितवाससः ॥ सृजन्तो मम माल्यानि तेन ताम्ये द्विजोत्तम ॥

Inke badan par achhi khushbu lagi hai. Kapde par phool aur gehne sajaye hain. Yeh log mere liye haar bana rahe hain, aur main thak gaya hoon, bade brahmin.

Verse 11

मृत्यो तिष्ठसि कस्यार्थे को वा मृत्युḥ कथं भवेत् ॥ कि त्वं न भाषसे मृत्यो ब्रूहि लोके निरर्थकः ॥

Hey Mrityu, tum yahan kiske liye khade ho? Mrityu kaun hai aur kaise hota hai? Tum kyun nahi bol rahe? Batao, nahi to duniya mein tumhara koi kaam nahi.

Verse 12

लोभासक्तान्सदा हंसि पापिष्ठान्धर्मवर्जितान् ॥ एषां तपसि सिद्धानां नाहं विग्रहवानिह ॥

Tum hamesha lalach mein fase logon ko maar daalte ho. Jo log paap karte hain aur dharam nahi maante, unko pakad leta hai. Par jo log tapasya karke siddh ho gaye hain, unke saamne mera kuch nahi chalta.

Verse 13

निग्रहानुग्रहौ नापि मया शक्यौ महात्मनाम् ॥ कर्त्तुं वा प्रतिषेद्धुं वा तेन तप्ये भृशं मुने ॥

Bade logon ko main dand nahi de sakta, na inpar koi upkar kar sakta hoon. Na main kuch kar sakta hoon na rok sakta hoon. Isliye main bahut pareshan hoon, rishi.

Verse 14

एतस्मिन्नन्तरे तत्र विमानॆन महाद्युतिः ॥ पतिव्रता समं भर्त्रा सानुगा सपरिच्छदा ॥

Tabhi wahan ek chamakdar viman aaya. Usme ek pativrata aurat thi, apne pati ke saath. Uske saath naukar-chakar aur poora parivar bhi tha.

Verse 15

महताऽतूर्यघोषेण सम्प्राप्ता प्रियदर्शना ॥ धर्मराजहितं सर्वं धर्मज्ञा धर्मवत्सला ॥

Bahut bade dhol aur baaje baj rahe the. Uski aawaz sun ke woh aayi. Dekhne mein acchi thi. Woh dharam jaanti thi, dharam ko pyaar karti thi. Dharmaraj ke liye ka karti thi.

Verse 16

साऽब्रवीत्तु विमानस्था साधयन्ती शुभाङ्गना ॥ विचित्रं प्रसृतं वाक्यं सर्वसत्त्वसुखावहम् ॥

Woh shubh naari akash mein udi hui gaadi mein baithi thi. Usne baat karni shuru ki. Usne acchi baatein boli jo sabke liye acchi thi.

Verse 17

पतिव्रतोवाच ॥ धर्मराज महाबाहो कृतज्ञः सर्वसम्मतः ॥ मैवमीर्‌षां कुरुष्व त्वं ब्राह्मणेषु तपस्विसु ॥ एतेषां तपसां वीर माहात्म्यं बलमेव च ॥ अचिन्त्याः सर्वभूतानां ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥

Pativrata boli, Dharmaraj, tum bade balwan ho, sab tumhe accha maante hain. Brahman rishiyon se nafrat mat karo. Inki tapasya ki taakat bahut badi hai. Brahman jo Ved padhte hain, unki taakat sochi nahi ja sakti.

Verse 18

त्वया शुभाशुभं कर्म नित्यं पूजा मनस्विनाम् ॥ रागो वा रोषमोहौ वा न कर्तव्यौ सदा सताम् ॥

Tum hamesha dekho kaunsa kaam accha hai aur kaunsa bura. Jo log acche mann wale hain, unki izzat karo. Acche log kabhi bhi kisi se zyada lagaav ya gussa nahi rakhte.

Verse 19

प्रयाता गगने दृष्टा विद्युत्सौदामिनी यथा ॥ दृष्ट्वा पतिव्रतां नारीं धर्मराजेन पूजिताम् ॥

Woh aasman mein bijli ki tarah chamak ke gayi. Dharmaraj ne us pativrata naari ki bahut izzat ki.

Verse 20

अब्रवीन् नारदस्तत्र धर्मराजं तथागतम् ।

Narad wahan the. Dharmaraj wahan aa gaye the. Narad ne unse baat shuru ki.

Verse 21

नारद उवाच ॥ का चैषा सुमहाभागा सुरूपा प्रमदोत्तमा ॥ या त्वया पूजिता राजन् हितमुक्त्वा गता पुनः ।

Narad bole, yeh kaun hai raja? Kitni bhagya wali aurat hai. Kitni sundar hai. Auraton mein sabse upar hai. Tumne iski itni pooja ki. Phir usne accha bola aur chali gayi.

Verse 22

एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं परं कौतूहलं हि मे ॥ एतनमे सुमहाभाग कथयस्व समासतः ।

Main yeh jaanna chahta hoon. Mujhe bahut sawal hai. Tum bade bhagya wale ho. Mujhe thoda mein samjha do.

Verse 23

यम उवाच ॥ अहं ते कथयिष्यामि कथां परमशोभनाम् ॥ एषा मया यथा तात पूजितापि च कृत्स्नशः ।

Yam bole, main tumhe yeh kahani batata hoon. Bahut acchi kahani hai. Beta, mainne uski poori tarah pooja ki thi. Main tumhe poora detail mein batata hoon.

Verse 24

पुरा कृतयुगे तात निमिर्नाम महायशाः ॥ आसीद्राजा महातेजाः सत्यसन्ध इति श्रुतः ।

Pehle Kritayug mein ek raja tha. Uska naam Nimi tha. Bada naam wala raja tha. Bahut tej tha. Log usko sachcha bolte the.

Verse 25

तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जननाज्जनकोऽभवत् ॥ तस्य रूपवती नाम पत्नी प्रियहिते रता ।

Uska beta Mithi naam ka tha. Log use Janaka bhi kehte the kyunki woh baap bana tha. Uski biwi ka naam Rupavati tha. Woh apne pati ko bahut pyaar karti thi aur uski bhalai mein lagi rehti thi.

Verse 26

सा चाप शुभकर्माणि पतिभक्ता पतिव्रता ॥ प्रीत्या परमया युक्ता भर्त्तुर्वचनकारिणी ।

Woh acche kaam karti thi. Apne pati ke peeche poori tarah lagi thi. Pati ki baat maanti thi aur dil se uski khushi chahti thi.

Verse 27

य इमां पृथिवीं सर्वां धर्मेण परिपालयन् ॥ न व्याधिर्न जरा मृत्युस् तस्मिन् राजनि शासति ।

Jab woh raja rajya karta tha, woh dharam ke saath poori dharti ko sambhalta tha. Uske rajya mein log bimar nahi padte the. Na budhape ki paresani hoti thi, na maut aati thi.

Verse 28

ववर्ष सततं देवस् तस्य राष्ट्रे महाद्युतेः ॥ एवं बहुगुणोपेतं तस्य राज्यं महात्मनः ।

Uske rajya mein baarish kabhi nahi rukti thi. Aasman se paani time pe aata rehta tha. Isliye uska rajya khushaal tha aur sab kuch accha chal raha tha.

Verse 29

न कश्चिद् दृश्यते मर्त्यो रुजार्त्तो दुःखितोऽपि वा ॥ अथात्र बहुकालस्य राजानं मिथिलाधिपम् ।

Koi bhi aadmi bimar nahi dikhta tha, koi dukhi nahi tha. Phir kaafi time ke baad Mithila ke raja ke saath kuch hone laga.

Verse 30

उवाच राज्ञी विप्रेन्द्र विनयात्प्रश्रितं वचः ।

Rani ne brahmin se baat ki. Unhone jhuk ke baat ki, bohot respect se.

Verse 31

राज्ञ्युवाच ॥ भृत्यानां च द्विजातीनां तथा परिजनस्य च ॥ यदस्ति द्रविणं किञ्चित्पृथिव्यां यद्गृहे च ते ।

Rani boli, naukaron ke liye, brahmin logon ke liye, aur ghar ke logon ke liye. Jo bhi paisa hai, zameen pe ya tumhare ghar mein.

Verse 32

विनियुक्तं तु तत्सर्वं सान्निध्यं तु तथा त्वया ॥ न च राजन् विजानासि भोजनस्य प्रशंससि ।

Woh sab paisa laga diya hai. Tum bhi wahi the, dekh rahe the. Par raja, tumhe pata bhi nahi. Tum khane ki tareef kar rahe ho jaise kuch hai hi nahi.

Verse 33

नास्ति तन्नियमः कश्चित्पुष्पमूल्यं च नास्ति नः ॥ न वा गवादिकं किञ्चिन्न च वस्त्राणि कर्हिचित् ।

Koi rule nahi hai paisa dene ka. Phool khareedne ke liye bhi paisa nahi. Gai-bail jaisa kuch nahi. Kapde bhi nahi hain kabhi.

Verse 34

न चैव वार्षिकः कश्चिद्विद्यते भाजनस्य च ॥ दृश्यते हि महाराज मम चैवाथ सुव्रत ।

Saal bhar ka kuch bhi stock nahi. Bartan bhi nahi. Yeh sab main dekh rahi hoon, maharaj. Tum bhi dekh rahe ho, jo vrat rakhte hain.

Verse 35

यत्कर्तव्यं मया वापि तन्मे ब्रूहि नराधिप । कर्त्र्यस्म्यहं विशेषेण यद्वाक्यमपि मन्यसे ।

Raja sahab, aap mujhe bataiye ki mujhe kya karna chahiye. Main aapki baat maan kar wohi karunga jo aap sahi samjhte hain. Aap jo kahenge main use zaroor karunga.

Verse 36

तद्ब्रवीमि यथाशक्त्या यदि मे मन्यसे प्रिये ॥ हविष्ये वर्त्तमानानामिदं वर्षशतं गतम् ।

Priye, main jo jaanta hoon woh bata deta hoon, agar tumhe theek lage. Jo log simple khana khate hain, unke liye sau saal bit gaye hain ab.

Verse 37

कुद्दालेन हि काष्ठेन क्षेत्रं वै कुर्महे प्रिये ॥ ततो धर्मविधिं तत्त्वात्प्राप्नुयां मे न संशयः ।

Priye, hum kudali aur lakdi se kheti karte hain. Isse mujhe dharam ka sahi raasta mil jayega, isme koi shak nahi. Yeh simple kaam hai par iska result bahut bada hai.

Verse 38

भक्ष्यं भोज्यं च ये ये च ततस्त्वं सुखमाप्स्यसि ॥ एवमुक्ता ततो राज्ञी राजानमिदमब्रवीत् ।

Jo khana milta hai woh khao, jo khana achha lagta hai woh khao. Isse tumhe sukh milega. Rani ne yeh sun kar raja ko jawab diya.

Verse 39

देव्युवाच ॥ भृत्यानां तु सहस्राणि तव राजन्निवेशने ॥ अश्वानां च गजानां च सैरिभाणां तथैव च ।

Rani boli, Raja sahab, aapke ghar mein hajaaron naukar hain. Ghode bhi hain, haathi bhi hain, aur bhains bhi. Sab kuchh aapke paas hai.

Verse 40

उष्ट्राणां महिषाणां च खराणां च महायशाः ॥ एते सर्वे कथं राजन्न कुर्वन्ति तवेप्सितम् ॥

Raja, tumhare paas oont, bains aur gadhe hain. Tum bade ho. Phir bhi yeh sab tumhara kaam kyun nahi kar rahe jo tum chah rahe ho?

Verse 41

राजोवाच ॥ नियुक्तानि हि कर्माणि वार्षिकानीतराणि च ॥ सर्वकर्माणि कुर्वन्ति ये भृत्या मे वरानने ॥

Raja ne kaha, Devi, mere naukar saare kaam kar dete hain. Saal bhar ke kaam ho ya koi aur, maine jo kaam diya hai woh poora karte hain.

Verse 42

बलीवर्दाः खराऽश्वा गजा उष्ट्रा ह्यनेकशः ॥ सर्वे नियुक्ता मे देवि सर्वकर्मसु शोभने ॥

Devi, mere paas bail, gadhe, ghode, haathi aur bahut saare oont hain. Main sab ko kaam pe lagata hoon. Koi bhi kaam ho, sab tayaar rehte hain.

Verse 43

आयसँ त्रापुषँ ताम्रँ राजतँ काञ्चनँ तथा ॥ नियुक्तानि तु सर्वाणि सर्वकर्मस्वनिन्दिते ॥

Devi, loha, kanga, tamra, chandi aur sone ka bhi istemal hota hai. Main har cheez ko kaam mein lagata hoon. Koi bhi kaam ho, sab kuch mil jata hai.

Verse 44

ननु पश्याम्यहं देवि किञ्चिद्धैमं न चायसम् ॥ येन कुर्यामहं देवि कुद्दालं सुसमाहितः ॥

Devi, main dekhta hoon ki kuch sone ka bana hai, lekin lohe ka nahi. Main soch raha hoon kya usse kudali bana saku. Main dhyaan se dekh raha hoon.

Verse 45

गच्छ राजन् यथाकाममनुयास्यामि पृष्ठतः ॥ एवमुक्तः सुनिष्क्रान्तः सभार्यः स नरेश्वरः ॥

Raja, jao jahan tumhari marzi. Main tumhare peeche aa raha hoon. Raja ne yeh sun ke apni biwi ke saath nikal liya.

Verse 46

ततो राजा च देवी च क्षेत्रं मृगयतस्तदा ॥ गतौ च परमाध्वानं ततो राजाब्रवीदिदम् ॥

Phir raja aur rani khet dhoondhne nikle. Unhone kaafi lamba raasta chala. Aage chal ke raja ne kaha.

Verse 47

इदं भद्रं मम क्षेत्रमास्वात्र वरवर्णिनि ॥ यावद्गुल्मानिमान् भद्रे कण्टकांश्च वरानने ॥

Yeh mera accha khet hai. Rani, tum yahan baitho. Jab tak main in jhaadiyon aur kaanton ko saaf karta hoon.

Verse 48

अहं छिनद्मि वै देवि त्वमेताञ्छोधय प्रिये ॥ एष ते कर्म योगस्तु ततो प्राप्स्यामि चेप्सितम् ॥

Devi, main inhe kaat deta hoon. Tum inko utha ke phenk do. Yeh tumhara kaam hai. Phir mujhe jo chahiye woh mil jayega.

Verse 49

एवमुक्ता महादेवी तेन राज्ञा तपोधन ॥ उवाच मधुरं वाक्यं प्रहसन्ती नृपाङ्गना ॥

Raja ne aisa kaha to rani muskura ke boli. Unhone acchi baat kahi jo seedha dil mein utri.

Verse 50

वृक्षोऽत्र दृश्यते पार्श्वे सौवर्णो गुल्म एव च ॥ पानीयस्य तु सान्निध्यं न किञ्चिदिह दृश्यते ॥

Yahan taraf ek ped dikhta hai. Ek sona jaisa chhota paudha bhi hai. Lekin paani ka koi nishan nahi dikhta yahan.

Verse 51

कथं क्षेत्रं करिष्यावो हृद्रोगस्य तु कारकम् ॥ इयं नदी ह्ययं वृक्ष इयं भूमिः समांसला ॥

Hum yeh jagah theek kaise karein? Yeh toh dil ka rog paida karti hai. Yahan nadi hai, ped hai. Zameen bhi naram aur achhi hai.

Verse 52

अस्मिन्वपि कृतं कर्म कथं गुणकरं भवेत् ॥ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् ॥

Aisi jagah mein koi kaam kare toh usmein kya fayda hoga? Uski baat sun ke raja ne jawab diya.

Verse 53

शुभं सानुनयं वाक्यं भूतानां गुणवत्सलः ॥ पूर्वगृहे भवेत्पूर्वं विनियुक्तं तथा प्रिये ॥

Raja ne pyaar se kaha. Usne sabki bhalai ki sochi. Bola, priye, pehle wale ghar ka kaam pehle khatam karo.

Verse 54

अयं गृहो महादेवि न च बाधाऽत्र कस्यचित् ॥ ततस्तच्छोधयामास तत्क्षेत्रं भार्यया सह ॥

Bade rani, yeh ghar theek hai. Kisi ko koi takleef nahi hogi yahan. Phir usne apni patni ke saath us jagah ko dekha.

Verse 55

वियन्मध्ये तथोग्रश्च सविता तपते सदा ॥ समृद्धश्च तदा तत्र निदाघः काल आगतः ॥

Aasman mein suraj tezi se tap raha tha, bina ruke. Phir garmi ka time aa gaya, poora zor se.

Verse 56

प्रवृद्धो दारुणो घर्मः कालश्चैवातिदारुणः ॥ ततः सा तृषिता देवी क्षुधिता च तपस्विनी ॥

Garmi bahut badh gayi thi, aur waqt bhi bahut kathin ho gaya tha. Woh devi, jo tapaswi thi, use pyaas aur bhookh dono lag gayi.

Verse 57

स्निग्धौ ताम्रतलौ पादौ तस्यां सन्तापमागतौ ॥ गुणप्रवाह रक्तौ तु तस्याः पादौ च सुव्रत ॥

Uske paon mulayam the aur tamango jaise laal the, lekin ab jalan hone lage. Uske paon laal ho gaye jaise khoon baahar aa raha ho.

Verse 58

सूर्यस्य पादा मध्याह्ने तापयन्त्यग्निसन्निभाः ॥ ततः सा व्यथिता देवी भर्तारमिदमब्रवीत् ॥

Dopahar mein suraj ki kirnein aag jaisi tapne lagi. Woh devi bahut pareshan ho gayi aur apne pati se yeh boli.

Verse 59

तृषितास्मि महाराज भृशमुष्णेन पीडिता ॥ पानीयं दीयतां राजन्मम शीघ्रं प्रसादतः ॥

Maharaj, mujhe bahut pyaas lag rahi hai, garmi se bahut takleef ho rahi hai. Raja sahab, kripya karke jaldi thoda paani de do.

Verse 60

इत्युक्त्वा पतिता देवी विह्वला दुःखपीडिता ॥ पतन्त्या च तया सूर्यो दृष्टो विह्वलया तथा ॥

Itna keh ke devi gir gayi. Woh bahut dukhi thi aur pareshan ho gayi thi. Jab woh gir rahi thi, usne Surya ko dekha. Surya bhi waise hi pareshan tha.

Verse 61

यदृच्छया पतन्त्या तु सूर्यः कोपेन वीक्षितः ॥ ततो विवस्वान् भगवान् सन्त्रस्तो गगने तदा ॥

Jab woh gir rahi thi, usne Surya ko gusse se dekha. Surya, jo aasmaan mein tha, woh darr gaya. Woh bhi pareshan ho gaya.

Verse 62

दिवं मुक्त्वा महातेजाः पतितो धरणीतले ॥ ततो दृष्ट्वा तु राजा.असौ स्वभावेन च वर्जितम् ॥

Surya aasmaan se neeche aa gaya aur zameen par gir gaya. Raja ne use dekha. Woh apne aap mein nahi tha, kuch alag lag raha tha.

Verse 63

एवं ब्रुवन्तं राजानं सूर्यः सानुनयोऽब्रवीत् ॥ पतिव्रता शुभाक्षी च ममैषा रुषिता भृशम् ॥

Jab raja baat kar raha tha, Surya ne dheere se kaha. Meri patni apne pati ke saath sachchi hai aur aankhen bhi acchi hain. Par woh bahut gussa ho gayi hai.

Verse 64

ततोऽहं पतितो राजंस्तव कार्यानुशासनः ॥ अनया सदृशी नारी त्रैलोक्ये नैव विद्यते ॥

Isliye main gir gaya, raja. Tumne jo kaam kaha tha main uske hisaab se aaya. Teenon duniya mein aisi aurat kahi nahi milti.

Verse 65

पृथिव्यां स्वर्गलोके वा न काचिदिह दृश्यते ॥ अहोऽस्याः परमं सत्त्वमहोऽस्याः परमं तपः ॥

Dharti pe ya swarg mein, uske jaisi koi nahi dikhta. Uski andar ki taakat sabse badi hai. Uski tapasya bhi sabse badi hai.

Verse 66

अहो धैर्यं च शक्तिश्च तवैवं शंसिता गुणाः ॥ तथेयं ते महाभाग तव चित्तानुसारिणी ॥

Tumhara patience aur power dono bahut bade hain. Log tumhare gunon ki tareef karte hain. Yeh aurat bhi tumhare jaisi hai, tumhare dil ki baat samajhti hai.

Verse 67

सदृशी ते महाभाग शक्रस्येव यथा शची ॥ पात्रं पात्रवता प्राप्तं सुकृतस्य महत्फलम् ॥

Yeh aurat tumhare liye bani hai, jaise Shachi Indra ke liye hai. Achha insaan ko achha insaan milta hai. Yeh tumhare ache kamon ka result hai.

Verse 68

अनुरूपः सुरूपो वा यतो जातः सुयन्त्रितः ॥ मा च ते वितथः कामो भवेच्चैव नराधिप ॥

Jis se bhi paida hua ho, achha milta hai ya sundar, woh achhe se controlled rehta hai. Raja sahab, tumhari ichcha kabhi fail nahi honi chahiye.

Verse 69

कुरुष्व दयितं क्षेत्रं यथा मनसि वर्त्तते ॥ भोजनार्थं महाराज त्वदन्यो न हि विद्यते ॥

Jo tumhare mann mein hai woh kaam karo. Maharaj, khane ke liye tumhare alawa koi aur nahi hai.

Verse 70

अनुरूपा विशुद्धा च तपसा च वराङ्गना॥ पतिव्रता च साध्वी च नित्यं तव हिते रता॥

Woh ladki tumhare liye bilkul sahi hai. Woh saaf hai aur tapasya ki wajah se badi acchi hai. Apne pati ke saaf pakki hai, acchi hai, aur hamesha tumhara bhala chahti hai.

Verse 71

फलदं च यशस्यं च भविष्यति हि कामदम्॥ एवमुक्त्वा ततः सूर्यः ससर्ज जलभाजनम्॥

Yeh kaam karega, tumhara naam badhaega, aur tumhari har ichcha poori karega. Itna bol ke Surya ne paani ka bartan bana diya.

Verse 72

उपभोक्तुं सुखस्यार्थं सुपुण्यस्य विशेषतः॥ दत्त्वा तत्पुण्यकर्माणं ततः प्राह दिवाकरः॥

Surya ne kaha, ab tum khush raho, kyunki tumne bada accha kaam kiya hai. Yeh punya tumhe mil raha hai, iska fhal lo. Itna keh ke Surya ne woh diya.

Verse 73

एवमुक्त्वा तु भगवांस्तथा तत्कृतवान्क्वचित्॥ राज्ञा च जनकेनैव प्रियाया हितकाम्यया॥

Bhagwan ne jo kaha, wahi kiya. Raja Janaka ne bhi wahi kiya, kyunki woh apni priya ke bhale ki ichcha rakhta tha.

Verse 74

ततः साप्यायिता देवी तोयेन शुभलक्षणा॥ लब्धसंज्ञा गतभया राजानमिदमब्रवीत्॥

Phir us ladki ko paani se taaza mehsoos hua. Uske chehre pe acche nishaan the. Woh hosh mein aayi aur dar gayi. Phir usne raja se baat ki.

Verse 75

देवी दृष्ट्वा तदाश्चर्यं विस्मयोत्फुल्ललोचना॥ केन दत्तं शुभं तोयं दिव्यं छत्रमुपानहौ॥

Devi ne woh chamatkaar dekha aur uski aankhen hairani se khul gayi. Usne poocha ki yeh accha paani, yeh upar ki chhatri aur joote kisne diye hain.

Verse 76

एतन्मे संशयं राजन्कथयस्व तपोधन॥ राजोवाच॥ एष देवो महादेवि विवस्वान्नाम नामतः॥

Devi ne kaha, Raja, mera yeh doubt clear kar do. Raja ne jawab diya. Yeh devta ka naam Vivaswan hai, yeh Suraj devta hain.

Verse 77

तवानुकम्पया देवि मुक्त्वाकाशमिहागतः॥ एवमुक्ता तु सा देवी भर्त्तारमिदमब्रवीत्॥

Raja ne kaha, Devi, inhone tumpe daya karke aasmaan chhod ke yahan aaye hain. Yeh sunke devi ne apne pati se baat ki.

Verse 78

करवाण्यस्य कां प्रीतिं ज्ञायतामस्य वाच्छितम्॥ ततो राजा महातेजाः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः॥

Devi ne kaha, Main inke liye kya karun jo inhe achha lage? Pata karo inhe kya chahiye. Tab raja ne haath jod ke unko pranaam kiya.

Verse 79

विज्ञापयामास तदा भगवन् किं करोमि ते॥ एवमुक्तो नरेन्द्रेण सूर्यो वचनमब्रवीत्॥

Raja ne poocha, Bhagwan, main aapke liye kya kar sakta hoon? Surya dev ne jawab diya.

Verse 80

अभयं मे महाराज स्त्रीभ्यो भवतु मानद ॥ तत्श्रुत्वा वचनं तस्य भास्करस्य तु मानदः ॥

Maharaj, main yeh dua karta hoon ki auratein hamesha safe rahein. Koi unhe dar na sake. Bhaskar ki baat sunkar, woh raja bhi khush ho gaya.

Verse 81

प्रीत्या परमया युक्ता तस्य राज्ञो मनःप्रिया ॥ रश्मीनां तारणार्थाय छत्रं दत्त्वा तु कुण्डिकाम् ॥

Rani ko raja se bahut pyaar tha. Usne unhe dhoop bachane ke liye chhata diya. Saath mein paani wala barta bhi diya.

Verse 82

इमौ चोपानहौ दत्त्वा चोभौ पादस्य शङ्करौ ॥ अभयं ते महाभाग यथा त्वं वृत्तवानसि ॥

Phir usne jooti bhi di, dono paanon ke liye. Boli, tum safe raho. Tumne jo accha kaam kiya hai, uska phal paoge.

Verse 83

एवं पतिव्रतां विप्र पूजयामि नमामि च ॥

Panditji, main isi tarah ki patni ki puja karta hoon. Usko pranaam karta hoon jo apne pati ke saath sachha nibahti hai.

Verse 84

न च मामुपतिष्ठन्ति न चैव वशगा मम ॥ मस्तकं मम गच्छन्ति सपत्नीकाः सहानुगाः ॥

Woh log mere paas bhi nahi aate. Meri baat bhi nahi maante. Mere upar se guzar jaate hain. Apni sautan aur apne logon ke saath chale jaate hain.

Verse 85

ब्राह्मणाः सततं पूज्या ब्राह्मणाः सर्वदेवताः ॥ मात्सर्यं क्रोधसंयुक्तं न कर्तव्यं द्विजातिषु ॥

Brahmin logon ki hamesha izzat karni chahiye. Woh sab devta jaisa hain. Brahmin logon se gussa aur jalan nahi rakhna chahiye. Yeh galat hai.

Verse 86

सोऽपि राजा महाभागः सर्वभूतहिते रतः ॥ धर्मात्मा च महात्मा च सत्यसन्धो महातपाः ॥

Woh raja bada bhaagyashaali tha. Woh sab logon bhalai mein laga rehta tha. Uska dil dharam mein tha. Woh bada insaan tha. Woh hamesha sach bolta tha. Uski tapasya badi thi.

Verse 87

राजोवाच ॥ न शक्यमुपरोधेन वक्तुं भामिनि विप्रियम् ॥ न च पश्याम्यहं देवि तव चैव जनस्य च ॥

Raja ne kaha. Devi, zabardasti mein koi aisi baat nahi bol sakte jo buri lage. Main tumhare liye bhi aur logon ke liye bhi koi sahi raasta nahi dekh paa raha.

Verse 88

एवमुक्ता महादेवी तेन राज्ञा सुषोभना ॥ हृषितपुष्टमना देवी राजानमिदमब्रवीत् ॥

Raja ki baat sunkar Mahadevi khush ho gayi. Uska mann strong ho gaya. Woh sundar devi ne raja ko yeh jawab diya.

Verse 89

पानीयस्य तु पार्श्वेन सन्निकृष्टेन सुन्दरी ॥ चतुर्थं जनपर्यन्तं न किञ्चिदिह दृश्यते ॥

Sundar devi, paani ke paas jo hai, uske aas paas dekho. Charon taraf tak kuch bhi nahi dikhta yahan.

Verse 90

किमर्थमिह तेजस्विंस्त्यक्त्वा मण्डलमागतः ॥ किं करोमि महातेजाः सर्वलोकनमस्कृतः ॥

Aap itne chamakdar ho, phir bhi aapne ilaka chhod ke yahan kyun aaye? Aapko sab log pranaam karte hain, to main aapke liye kya karoon?

Verse 91

उपानहौ च छत्रं च दिव्यालङ्कारभूषितम् ॥ ददौ च राज्ञे सविता प्रीत्या परमया युतः ॥

Surya devta ne raja ko joota aur chhata di. Woh cheez bhagwan ki taraf se thi aur bahut pyaar se mili.

Verse 92

तां प्रियां प्रीतहृदयां श्रावयंस्तस्य भाषितम् ॥ राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा देवी वचनमब्रवीत् ॥

Rani bahut khush thi. Raja ne use sab bataya. Phir rani ne bhi apni baat kah di.