Adhyaya 208: Narration of the Exemplum of the Pativratā (Devoted Wife)
Pativratopākhyāna-varṇanam
Ethical-Discourse (Dharma, Social Conduct, Gendered Virtue, Ascetic Authority)
વરાહ–પૃથ્વી સંવાદની પૃષ્ઠભૂમિમાં આ અધ્યાય ધર્મશિક્ષા માટે પતિવ્રતાનું ઉપાખ્યાન વર્ણવે છે. ધર્મરાજ યમ વ્યથિત છે, કારણ કે તપ અને સ્વાધ્યાયથી સમર્થ બ્રાહ્મણો સામાન્ય મૃત્યુવશમાં આવતા નથી અને તેની સામે ઊભા પણ રહેતા નથી. ત્યારે તેજસ્વી પતિવ્રતા પતિ સાથે આવી યમને બ્રાહ્મણો પ્રત્યેનો મત્સર અને ક્રોધ છોડવા કહે છે, દ્વિજ સર્વત્ર પૂજ્ય છે એમ ચેતવે છે. નારદના પ્રશ્ને યમ પ્રાચીન કથા કહે છે—મિથિલાના રાજા જનક રાણી સાથે કડક તાપમાં ખેતરનું કામ કરે છે; રાણીના કષ્ટમાં સૂર્ય પર અજાણતાં ક્રોધદૃષ્ટિ પડતાં સૂર્ય પડી જાય છે. પછી સૂર્ય તેની પતિવ્રતાધર્મની સ્તુતિ કરીને પાણી, છત્ર અને પાદુકા આપે છે અને પતિવ્રતાધર્મને લોકસ્થિરતાનો આધાર ગણાવે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 208
Verse 1
अथ पतिव्रतोपाख्यानवर्णनम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ मुहूर्त्तस्य तु कालस्य दिव्याभरणभूषितान् ॥ प्रयातान्दिवि संप्रेक्ष्य विमानैः सूर्यसन्निभैः
હવે પતિવ્રતા-ઉપાખ્યાનનું વર્ણન આરંભે છે. ઋષિપુત્ર બોલ્યો—થોડી જ વારમાં, દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત તેમને સૂર્યસમાન તેજસ્વી વિમાનોમાં આકાશમાં જતા જોઈ (તે બોલ્યો).
Verse 2
ब्राह्मणास्तपसा सिद्धाः सपत्नीकाः सबान्धवाः ॥ सानुरागा ह्युभयतो मन्युनाभिपरिप्लुताः
તપસ્યા દ્વારા સિદ્ધ થયેલા બ્રાહ્મણો, પત્નીઓ અને બાંધવો સાથે, અનુરૂપ પ્રેમ હોવા છતાં બંને તરફથી ક્રોધથી વ્યાપ્ત થઈ ગયા હતા.
Verse 3
विवर्णवदनो राजा प्रभातेजोविवर्जितः ॥ अचिरादेव सञ्जातः क्रोधेन भृशदुःखितः
રાજા (યમ)નું મુખ ફિક્કું પડી ગયું અને પ્રભા-તેજ રહિત બન્યું; ક્રોધના કારણે તે ટૂંક સમયમાં અત્યંત દુઃખિત થયો.
Verse 4
तं तथा निष्प्रभं दृष्ट्वा धर्मराजं तपोधनः ॥ नारदश्चाब्रवीत्तत्र ज्ञात्वा तस्य मनोगतम्
ધર્મરાજને આ રીતે નિષ્પ્રભ જોઈ, તપોધન નારદે ત્યાં તેની મનોગત વાત જાણી કહી.
Verse 5
अपि त्वं भ्राजमानस्तु पशोः पतिरिवापरः ॥ कस्मात्ते शोभनं वक्त्रं क्षणाद्वैवर्ण्यमापतत्
તમે તો બીજા પશુપતિ સમાન તેજસ્વી છો; તો તમારું આ શોભન મુખ ક્ષણમાં કેમ ફિક્કું પડી ગયું?
Verse 6
विनिःश्वसन्यथा नागः कस्मात्त्वं परितप्यसे ॥ राजन्कस्माद्बिभेषि त्वमेतदिच्छामि वेदितुम्
સાપની જેમ દીર્ઘ શ્વાસ લેતો તું કેમ વ્યથિત છે? હે રાજન, તું શા માટે ભય પામે છે? આ હું જાણવા ઇચ્છું છું।
Verse 7
यम उवाच ॥ विवर्णं जायते वक्त्रं शुष्यते न च संशयः ॥ यन्मया हीदृशं दृष्टं श्रूयतां तन्महामुने
યમે કહ્યું—મુખ ફિક્કું થઈ જાય છે અને સૂકાઈ જાય છે; તેમાં શંકા નથી. મેં જે આવું જોયું છે, હે મહામુને, તે સાંભળો।
Verse 8
यायावरास्तु ये विप्रा उञ्छवृत्तिपरायणाः ॥ दृढस्वाध्यायतपसो ह्रीमन्तो ह्यनसूयकाः
યાયાવર એવા જે વિપ્રો ઉઞ્છવૃત્તિમાં પરાયણ છે, સ્વાધ્યાય અને તપમાં દૃઢ છે, લજ્જાશીલ અને નિર્દ્વેષ છે।
Verse 9
अतिथिप्रियकाश्चैव नित्ययुक्ता जितेन्द्रियाः ॥ ते त्वहम्मानिनः सर्वे गच्छन्त्युपरि मे द्विज
તેઓ અતિથિપ્રિય, સદા સંયમી અને જિતેન્દ્રિય છે; છતાં અહંમાનથી, હે દ્વિજ, તેઓ બધા મને વટાવી ઉપર જાય છે।
Verse 10
दिव्यगन्धैर्विलिप्ताङ्गा माल्यभूषितवाससः ॥ सृजन्तो मम माल्यानि तेन ताम्ये द्विजोत्तम ॥
તેમના અંગો દિવ્ય સુગંધોથી લિપ્ત છે અને વસ્ત્રો માળા તથા આભૂષણોથી શોભિત છે. તેઓ મારા માટે સતત માળાઓ રચે છે; તેથી, હે દ્વિજોત્તમ, હું થાકી જાઉં છું।
Verse 11
मृत्यो तिष्ठसि कस्यार्थे को वा मृत्युḥ कथं भवेत् ॥ कि त्वं न भाषसे मृत्यो ब्रूहि लोके निरर्थकः ॥
હે મૃત્યુ, તું કોના હેતુ માટે અહીં ઊભો છે? ખરેખર ‘મૃત્યુ’ કોણ છે અને મૃત્યુ કેવી રીતે થાય છે? હે મૃત્યુ, તું કેમ બોલતો નથી? કહો—નહીં તો તું લોકમાં નિર્થક છે।
Verse 12
लोभासक्तान्सदा हंसि पापिष्ठान्धर्मवर्जितान् ॥ एषां तपसि सिद्धानां नाहं विग्रहवानिह ॥
તું સદા લોભાસક્ત, અતિ પાપી અને ધર્મવિહિન લોકોને સંહાર કરે છે; પરંતુ તપથી સિદ્ધ થયેલા આ મહાત્માઓ સામે અહીં મારી કોઈ ટક્કર ચાલતી નથી।
Verse 13
निग्रहानुग्रहौ नापि मया शक्यौ महात्मनाम् ॥ कर्त्तुं वा प्रतिषेद्धुं वा तेन तप्ये भृशं मुने ॥
મહાત્માઓના વિષયમાં દંડ કે અનુગ્રહ—બંને મારી તરફથી શક્ય નથી; કરવું પણ નહીં, રોકવું પણ નહીં. તેથી, હે મુને, હું અત્યંત વ્યથિત છું।
Verse 14
एतस्मिन्नन्तरे तत्र विमानॆन महाद्युतिः ॥ पतिव्रता समं भर्त्रा सानुगा सपरिच्छदा ॥
એ દરમ્યાન ત્યાં મહાદ્યુતિમતી પતિવ્રતા એક દિવ્ય વિમાનમાં આવી; તે પોતાના પતિ સાથે, અનુચરો સહિત અને સર્વ પરિજન-પરિચ્છદ સાથે ત્યાં પહોંચી।
Verse 15
महताऽतूर्यघोषेण सम्प्राप्ता प्रियदर्शना ॥ धर्मराजहितं सर्वं धर्मज्ञा धर्मवत्सला ॥
મહાન વાદ્યઘોષ સાથે તે મનોહર દર્શનવાળી ત્યાં આવી પહોંચી; તે ધર્મજ્ઞ, ધર્મવત્સલા અને ધર્મરાજના હિત માટે સર્વથા પ્રવૃત્ત હતી।
Verse 16
साऽब्रवीत्तु विमानस्था साधयन्ती शुभाङ्गना ॥ विचित्रं प्रसृतं वाक्यं सर्वसत्त्वसुखावहम् ॥
ત્યારે વિમાનસ્થિત તે શુભાંગના બોલી—તેણે વિવિધ અને વિસ્તૃત વચન કહ્યાં, જે સર્વ સત્ત્વોના સુખ અને કલ્યાણને આપનારાં હતાં।
Verse 17
पतिव्रतोवाच ॥ धर्मराज महाबाहो कृतज्ञः सर्वसम्मतः ॥ मैवमीर्षां कुरुष्व त्वं ब्राह्मणेषु तपस्विसु ॥ एतेषां तपसां वीर माहात्म्यं बलमेव च ॥ अचिन्त्याः सर्वभूतानां ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥
પતિવ્રતા બોલી—હે ધર્મરાજ, મહાબાહુ, કૃતજ્ઞ અને સર્વસન્મત! તપસ્વી બ્રાહ્મણો પ્રત્યે આવી ઈર્ષ્યા ન કર। વીરો, તેમના તપનું મહાત્મ્ય અને બળ અચિંત્ય છે; વેદપારગ બ્રાહ્મણો સર્વ ભૂતો માટે અચિંત્ય સામર્થ્યવાળા છે।
Verse 18
त्वया शुभाशुभं कर्म नित्यं पूजा मनस्विनाम् ॥ रागो वा रोषमोहौ वा न कर्तव्यौ सदा सताम् ॥
તારે નિત્ય શુભ-અશુભ કર્મનો વિચાર કરવો અને મનસ્વી મહાનુભાવોની પૂજા કરવી જોઈએ। સજ્જનો માટે રાગ, રોષ અને મોહ કદી કરવાના નથી।
Verse 19
प्रयाता गगने दृष्टा विद्युत्सौदामिनी यथा ॥ दृष्ट्वा पतिव्रतां नारीं धर्मराजेन पूजिताम् ॥
તે આકાશમાં ગમન કરતી વખતે વીજળીની ચમક જેવી દેખાઈ। ધર્મરાજ દ્વારા પૂજિત તે પતિવ્રતા નારીને જોઈને (કથા આગળ વધે છે)।
Verse 20
अब्रवीन् नारदस्तत्र धर्मराजं तथागतम् ।
ત્યાં નારદે, ત્યાં આવેલ ધર્મરાજને ઉદ્દેશીને કહ્યું।
Verse 21
नारद उवाच ॥ का चैषा सुमहाभागा सुरूपा प्रमदोत्तमा ॥ या त्वया पूजिता राजन् हितमुक्त्वा गता पुनः ।
નારદ બોલ્યા—હે રાજન્! આ પરમ સૌભાગ્યવતી, સુરૂપા અને સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠા કોણ છે, જેને તમે પૂજ્યા અને જે હિતવચન કહી ફરી પ્રસ્થાન કરી ગઈ?
Verse 22
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं परं कौतूहलं हि मे ॥ एतनमे सुमहाभाग कथयस्व समासतः ।
હું આ જાણવું ઇચ્છું છું; ખરેખર મારી કૌતૂહલતા બહુ મોટી છે. હે મહાભાગ્યવાન! આ મને સંક્ષેપમાં કહો.
Verse 23
यम उवाच ॥ अहं ते कथयिष्यामि कथां परमशोभनाम् ॥ एषा मया यथा तात पूजितापि च कृत्स्नशः ।
યમ બોલ્યા—હું તને પરમ શોભન કથા કહેશ; હે તાત! આ સ્ત્રીને મેં કેવી રીતે સંપૂર્ણ રીતે પૂજેલી તે કહું છું.
Verse 24
पुरा कृतयुगे तात निमिर्नाम महायशाः ॥ आसीद्राजा महातेजाः सत्यसन्ध इति श्रुतः ।
હે તાત! પ્રાચીન કૃતયુગમાં ‘નિમિ’ નામનો મહાયશસ્વી, મહાતેજસ્વી રાજા હતો; તે સત્યસંધ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો.
Verse 25
तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जननाज्जनकोऽभवत् ॥ तस्य रूपवती नाम पत्नी प्रियहिते रता ।
તેનો પુત્ર ‘મિથિ’ નામનો હતો; તેના જનનથી તે ‘જનક’ તરીકે ઓળખાયો. તેની પત્ની ‘રૂપવતી’ નામની હતી; તે પ્રિય અને હિતકારક કાર્યમાં રત રહેતી હતી.
Verse 26
सा चाप शुभकर्माणि पतिभक्ता पतिव्रता ॥ प्रीत्या परमया युक्ता भर्त्तुर्वचनकारिणी ।
તે શુભ કર્મો કરતી; પતિભક્ત અને પતિવ્રતા હતી. પરમ પ્રીતિથી યુક્ત થઈ પતિના વચન અનુસાર વર્તતી હતી.
Verse 27
य इमां पृथिवीं सर्वां धर्मेण परिपालयन् ॥ न व्याधिर्न जरा मृत्युस् तस्मिन् राजनि शासति ।
જે રાજા ધર્મથી આ સમગ્ર પૃથ્વીનું પાલન કરીને શાસન કરતો હતો, તેના શાસનમાં પ્રજાને ન રોગ, ન વૃદ્ધાવસ્થા, ન મૃત્યુનો ઉપદ્રવ હતો।
Verse 28
ववर्ष सततं देवस् तस्य राष्ट्रे महाद्युतेः ॥ एवं बहुगुणोपेतं तस्य राज्यं महात्मनः ।
તે મહાદ્યુતિ રાજાના રાજ્યમાં દેવ (વર્ષાદેવ) સતત વરસાદ વરસાવતો હતો; આ રીતે તે મહાત્માનું રાજ્ય અનેક ગુણોથી યુક્ત હતું।
Verse 29
न कश्चिद् दृश्यते मर्त्यो रुजार्त्तो दुःखितोऽपि वा ॥ अथात्र बहुकालस्य राजानं मिथिलाधिपम् ।
કોઈ મર્ત્ય રોગથી પીડિત કે દુઃખિત દેખાતો ન હતો; પછી ઘણો સમય ગયા બાદ મિથિલાના અધિપતિ રાજાને (કંઈક) બન્યું।
Verse 30
उवाच राज्ञी विप्रेन्द्र विनयात्प्रश्रितं वचः ।
રાણીએ વિનયથી નમીને બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠને નમ્ર વચન કહ્યાં।
Verse 31
राज्ञ्युवाच ॥ भृत्यानां च द्विजातीनां तथा परिजनस्य च ॥ यदस्ति द्रविणं किञ्चित्पृथिव्यां यद्गृहे च ते ।
રાણીએ કહ્યું—ભૃત્યો, દ્વિજાતિઓ તથા પરિજનો માટે જે કંઈ દ્રવ્ય છે—ભૂમિમાં હોય કે તમારા ઘરમાં—તે બધું…
Verse 32
विनियुक्तं तु तत्सर्वं सान्निध्यं तु तथा त्वया ॥ न च राजन् विजानासि भोजनस्य प्रशंससि ।
…તે બધું નિયમસર વહેંચાઈ ગયું છે, અને તમે પણ ત્યાં હાજર રહીને દેખરેખ રાખી છે. છતાં, હે રાજન, તમે તેને ઓળખતા નથી; ‘ભોજન’ની પ્રશંસા કરો છો જાણે તેની કમી હોય.
Verse 33
नास्ति तन्नियमः कश्चित्पुष्पमूल्यं च नास्ति नः ॥ न वा गवादिकं किञ्चिन्न च वस्त्राणि कर्हिचित् ।
તે બાબતે કોઈ નિશ્ચિત નિયમ નથી, અને ફૂલોના મૂલ્ય માટે પણ અમારી પાસે દ્રવ્ય નથી. ગાય વગેરે કંઈ નથી, અને ક્યારેય વસ્ત્રો પણ નથી.
Verse 34
न चैव वार्षिकः कश्चिद्विद्यते भाजनस्य च ॥ दृश्यते हि महाराज मम चैवाथ सुव्रत ।
અને વાસણો માટે પણ કોઈ વાર્ષિક જથ્થો સર્વથા નથી. હે મહારાજ, આ વાત સ્પષ્ટ દેખાય છે—મને પણ અને તમને પણ, હે સુવ્રત.
Verse 35
यत्कर्तव्यं मया वापि तन्मे ब्रूहि नराधिप । कर्त्र्यस्म्यहं विशेषेण यद्वाक्यमपि मन्यसे ।
હે નરાધિપ, મારા દ્વારા શું કરવું જોઈએ તે મને કહો. તમે જે આજ્ઞા (વચન) યોગ્ય માનો, હું વિશેષરૂપે તે જ કરીશ.
Verse 36
तद्ब्रवीमि यथाशक्त्या यदि मे मन्यसे प्रिये ॥ हविष्ये वर्त्तमानानामिदं वर्षशतं गतम् ।
પ્રિયે, જો તું મને માન્ય રાખે તો હું મારી શક્તિ મુજબ કહું. હવિષ્ય પર વર્તન કરનારાઓ માટે આ સો વર્ષનો સમય વીતી ગયો છે.
Verse 37
कुद्दालेन हि काष्ठेन क्षेत्रं वै कुर्महे प्रिये ॥ ततो धर्मविधिं तत्त्वात्प्राप्नुयां मे न संशयः ।
પ્રિયે, કुदાળ અને લાકડાં જેવા સાદા સાધનો વડે જ અમે ખેતર ખેડીએ છીએ. તેથી તત્ત્વતઃ ધર્મની યોગ્ય વિધિ હું પ્રાપ્ત કરીશ—એમાં મને શંકા નથી.
Verse 38
भक्ष्यं भोज्यं च ये ये च ततस्त्वं सुखमाप्स्यसि ॥ एवमुक्ता ततो राज्ञी राजानमिदमब्रवीत् ।
જે જે ભક્ષ્ય અને જે જે ભોજ્ય પદાર્થો હશે, તેમાંથી તું સુખ પામશે. આમ કહેવામાં આવ્યા પછી રાણીએ રાજાને આ કહ્યું.
Verse 39
देव्युवाच ॥ भृत्यानां तु सहस्राणि तव राजन्निवेशने ॥ अश्वानां च गजानां च सैरिभाणां तथैव च ।
દેવી (રાણી) બોલી—હે રાજન, તારા નિવાસમાં તો સેવકો હજારો છે; તેમજ ઘોડા, હાથી અને ભેંસો પણ છે.
Verse 40
उष्ट्राणां महिषाणां च खराणां च महायशाः ॥ एते सर्वे कथं राजन्न कुर्वन्ति तवेप्सितम् ॥
હે મહાયશસ્વી, (તારા પાસે) ઊંટ, ભેંસો અને ગધેડાં પણ છે; તો હે રાજન, આ બધા તારી ઇચ્છિત વાત કેમ સિદ્ધ નથી કરતા?
Verse 41
राजोवाच ॥ नियुक्तानि हि कर्माणि वार्षिकानीतराणि च ॥ सर्वकर्माणि कुर्वन्ति ये भृत्या मे वरानने ॥
રાજાએ કહ્યું—હે સુમુખી! મારા નિયુક્ત સેવકો વાર્ષિક તથા અન્ય સર્વ કાર્યો પૂર્ણ કરે છે।
Verse 42
बलीवर्दाः खराऽश्वा गजा उष्ट्रा ह्यनेकशः ॥ सर्वे नियुक्ता मे देवि सर्वकर्मसु शोभने ॥
હે દેવી, હે શોભને! બળદ, ગધેડા, ઘોડા, હાથી અને અનેક ઊંટ—આ બધા મેં સર્વ કાર્યોમાં નિયુક્ત કર્યા છે।
Verse 43
आयसँ त्रापुषँ ताम्रँ राजतँ काञ्चनँ तथा ॥ नियुक्तानि तु सर्वाणि सर्वकर्मस्वनिन्दिते ॥
હે અનિંદિતે! લોખંડ, ટિન, તાંબું, ચાંદી અને તેમ જ સોનું—આ બધું જ સર્વ કાર્યોમાં વપરાય છે।
Verse 44
ननु पश्याम्यहं देवि किञ्चिद्धैमं न चायसम् ॥ येन कुर्यामहं देवि कुद्दालं सुसमाहितः ॥
પરંતુ હે દેવી! હું કંઈક સોનાનું તો જોઉં છું, લોખંડનું નથી; જેના વડે, હે દેવી, હું સાવધાનીથી કुदાળ બનાવી શકું।
Verse 45
गच्छ राजन् यथाकाममनुयास्यामि पृष्ठतः ॥ एवमुक्तः सुनिष्क्रान्तः सभार्यः स नरेश्वरः ॥
“હે રાજન! જેમ ઇચ્છા તેમ જાઓ; હું પાછળથી અનુસરીશ।” એમ કહેવાતા તે નરેશ્વર પત્ની સહિત બહાર નીકળ્યો।
Verse 46
ततो राजा च देवी च क्षेत्रं मृगयतस्तदा ॥ गतौ च परमाध्वानं ततो राजाब्रवीदिदम् ॥
ત્યારે રાજા અને દેવી ક્ષેત્ર શોધતા લાંબા માર્ગે ગયા; ત્યારબાદ રાજાએ આ રીતે કહ્યું.
Verse 47
इदं भद्रं मम क्षेत्रमास्वात्र वरवर्णिनि ॥ यावद्गुल्मानिमान् भद्रे कण्टकांश्च वरानने ॥
“હે ભદ્રે! આ મારું ઉત્તમ ક્ષેત્ર છે; હે સુંદરવર્ણિની, અહીં બેસ—જ્યાં સુધી હું આ ઝાડઝાંખર, હે ભદ્રે, અને આ કાંટા, હે સુંદરમુખી, દૂર કરું.”
Verse 48
अहं छिनद्मि वै देवि त्वमेताञ्छोधय प्रिये ॥ एष ते कर्म योगस्तु ततो प्राप्स्यामि चेप्सितम् ॥
“હે દેવી! હું આને કાપી નાખીશ; તું, પ્રિયે, આને સાફ કરી દે. આ તારો યોગ્ય કર્મભાગ છે; પછી હું ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરીશ.”
Verse 49
एवमुक्ता महादेवी तेन राज्ञा तपोधन ॥ उवाच मधुरं वाक्यं प्रहसन्ती नृपाङ्गना ॥
હે તપોધન! રાજાએ એમ કહ્યે પછી તે મહાદેવી—રાજપત્ની—હસતાં હસતાં મધુર વચન બોલી.
Verse 50
वृक्षोऽत्र दृश्यते पार्श्वे सौवर्णो गुल्म एव च ॥ पानीयस्य तु सान्निध्यं न किञ्चिदिह दृश्यते ॥
અહીં બાજુમાં એક વૃક્ષ દેખાય છે અને સોનાવર્ણી ઝાડઝાંખર પણ; પરંતુ પીવાના પાણીનું સાન્નિધ્ય અહીં કશુ જ દેખાતું નથી.
Verse 51
कथं क्षेत्रं करिष्यावो हृद्रोगस्य तु कारकम् ॥ इयं नदी ह्ययं वृक्ष इयं भूमिः समांसला ॥
આ સ્થાન હૃદયરોગનું કારણ હોય તો આપણે તેને પવિત્ર ક્ષેત્ર કેવી રીતે બનાવીએ? અહીં નદી છે, અહીં વૃક્ષ છે, અને આ ભૂમિ માંસલ તથા નરમ છે।
Verse 52
अस्मिन्वपि कृतं कर्म कथं गुणकरं भवेत् ॥ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् ॥
આવા સ્થળે કરેલું કર્મ પણ કેવી રીતે ગુણકારી બને? તેના વચન સાંભળીને રાજાએ ઉત્તર આપ્યો।
Verse 53
शुभं सानुनयं वाक्यं भूतानां गुणवत्सलः ॥ पूर्वगृहे भवेत्पूर्वं विनियुक्तं तथा प्रिये ॥
જીવોના કલ્યાણ પ્રત્યે સ્નેહી તેણે શુભ અને સાનુનય વચન કહ્યું— “પ્રિયે, અગાઉ જે નિમણૂક થયું હતું તે પહેલાં પૂર્વગૃહમાં જ સ્થાપિત થાઓ.”
Verse 54
अयं गृहो महादेवि न च बाधाऽत्र कस्यचित् ॥ ततस्तच्छोधयामास तत्क्षेत्रं भार्यया सह ॥
“મહાદેવી, આ તો ગૃહ છે; અહીં કોઈને કોઈ બાધા નથી.” પછી તે પત્ની સાથે તે ક્ષેત્રની તપાસ કરવા લાગ્યો।
Verse 55
वियन्मध्ये तथोग्रश्च सविता तपते सदा ॥ समृद्धश्च तदा तत्र निदाघः काल आगतः ॥
આકાશના મધ્યમાં સૂર્ય અત્યંત ઉગ્ર બની સતત તપતો રહ્યો; ત્યારે ત્યાં દહકતો ઉનાળાનો કાળ પૂર્ણ પ્રબળતાથી આવી પહોંચ્યો।
Verse 56
प्रवृद्धो दारुणो घर्मः कालश्चैवातिदारुणः ॥ ततः सा तृषिता देवी क्षुधिता च तपस्विनी ॥
ભયંકર ગરમી વધતી ગઈ અને સમય પણ અત્યંત કઠોર બન્યો. ત્યારે તે તપસ્વિની દેવી તરસી અને ભૂખથી પીડિત થઈ.
Verse 57
स्निग्धौ ताम्रतलौ पादौ तस्यां सन्तापमागतौ ॥ गुणप्रवाह रक्तौ तु तस्याः पादौ च सुव्रत ॥
તેના પગ—મસૃણ અને તાંબડિયા તળિયાવાળા—દાહથી સંતપ્ત થયા. હે સુવ્રત, તેના ચરણો લાલિમાના પ્રવાહથી રંજિત થયા હોય તેમ લાલ થયા.
Verse 58
सूर्यस्य पादा मध्याह्ने तापयन्त्यग्निसन्निभाः ॥ ततः सा व्यथिता देवी भर्तारमिदमब्रवीत् ॥
મધ્યાહ્ને સૂર્યકિરણો અગ્નિ સમાન દહન કરવા લાગ્યા. ત્યારે વ્યથિત દેવી પોતાના પતિને આ વચન બોલી.
Verse 59
तृषितास्मि महाराज भृशमुष्णेन पीडिता ॥ पानीयं दीयतां राजन्मम शीघ्रं प्रसादतः ॥
મહારાજ, હું તરસથી વ્યાકુળ છું; પ્રચંડ ગરમીથી અત્યંત પીડિત છું. હે રાજન, કૃપા કરીને મને ઝડપથી પીવાનું પાણી આપો.
Verse 60
इत्युक्त्वा पतिता देवी विह्वला दुःखपीडिता ॥ पतन्त्या च तया सूर्यो दृष्टो विह्वलया तथा ॥
આવું કહી દેવી દુઃખથી પીડિત અને વ્યાકુળ બની પડી ગઈ. પડતી વેળાએ એ જ વ્યાકુળ સ્થિતિમાં તેણે સૂર્યને પણ જોયો.
Verse 61
यदृच्छया पतन्त्या तु सूर्यः कोपेन वीक्षितः ॥ ततो विवस्वान् भगवान् सन्त्रस्तो गगने तदा ॥
તે અચાનક પડતી હતી ત્યારે સૂર્યને ક્રોધથી જોવામાં આવ્યો; ત્યારબાદ ભગવાન વિવસ્વાન તે સમયે આકાશમાં ભયભીત થયા।
Verse 62
दिवं मुक्त्वा महातेजाः पतितो धरणीतले ॥ ततो दृष्ट्वा तु राजा.असौ स्वभावेन च वर्जितम् ॥
દિવલોક છોડીને તે મહાતેજસ્વી ધરણીના તળે પડ્યો; પછી રાજાએ તેને સ્વભાવથી વંચિત જોઈ (તદનુસાર પ્રતિક્રિયા કરી)।
Verse 63
एवं ब्रुवन्तं राजानं सूर्यः सानुनयोऽब्रवीत् ॥ पतिव्रता शुभाक्षी च ममैषा रुषिता भृशम् ॥
રાજા એમ બોલતાં સૂર્યે વિનયપૂર્વક કહ્યું—“મારી આ પતિવ્રતા, શુભનેત્રા સ્ત્રી અત્યંત રોષે ભરાઈ છે।”
Verse 64
ततोऽहं पतितो राजंस्तव कार्यानुशासनः ॥ अनया सदृशी नारी त्रैलोक्ये नैव विद्यते ॥
“અતએવ, હે રાજન, તમારા કાર્યના આદેશ અનુસાર હું પડ્યો છું; એની સમાન સ્ત્રી ત્રિલોકમાં નથી।”
Verse 65
पृथिव्यां स्वर्गलोके वा न काचिदिह दृश्यते ॥ अहोऽस्याः परमं सत्त्वमहोऽस्याः परमं तपः ॥
“પૃથ્વી પર કે સ્વર્ગલોકમાં પણ અહીં એની સમાન કોઈ દેખાતી નથી. અહો! એની પરમ સત્ત્વતા; અહો! એની પરમ તપશ્ચર્યા।”
Verse 66
अहो धैर्यं च शक्तिश्च तवैवं शंसिता गुणाः ॥ तथेयं ते महाभाग तव चित्तानुसारिणी ॥
અહો! તમારું ધૈર્ય અને શક્તિ—આ ગુણો આ રીતે પ્રશંસિત છે. તેમજ આ સ્ત્રી પણ, હે મહાભાગ, તમારા ચિત્તને અનુસરનારી છે.
Verse 67
सदृशी ते महाभाग शक्रस्येव यथा शची ॥ पात्रं पात्रवता प्राप्तं सुकृतस्य महत्फलम् ॥
હે મહાભાગ! તે તમને યોગ્ય છે, જેમ શક્રને શચી. યોગ્ય વ્યક્તિએ યોગ્ય પાત્ર મેળવ્યું—આ સુકૃતનું મહાન ફળ છે.
Verse 68
अनुरूपः सुरूपो वा यतो जातः सुयन्त्रितः ॥ मा च ते वितथः कामो भवेच्चैव नराधिप ॥
જેનાથી કોઈ જન્મે છે—તે અનુરૂપ હોય કે સુરૂપ—આચરણમાં સુયંત્રિત હોય. હે નરાધિપ! તમારી ઇચ્છા વ્યર્થ ન થાય.
Verse 69
कुरुष्व दयितं क्षेत्रं यथा मनसि वर्त्तते ॥ भोजनार्थं महाराज त्वदन्यो न हि विद्यते ॥
હે મહારાજ! તમારા મનમાં જેમ છે તેમ પ્રિય કાર્યક્ષેત્ર કરો. ભોજનાર્થે (પોષણ માટે) તમારા સિવાય બીજો કોઈ નથી.
Verse 70
अनुरूपा विशुद्धा च तपसा च वराङ्गना॥ पतिव्रता च साध्वी च नित्यं तव हिते रता॥
તે તમને અનુરૂપ, વિશુદ્ધ અને તપથી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી છે; તે પતિવ્રતા, સાધ્વી અને સદા તમારા હિતમાં રત છે.
Verse 71
फलदं च यशस्यं च भविष्यति हि कामदम्॥ एवमुक्त्वा ततः सूर्यः ससर्ज जलभाजनम्॥
આ નિશ્ચયે ફળદાયક, યશ આપનાર અને ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર થશે. એમ કહીને સૂર્યદેવે જળનું પાત્ર સર્જ્યું.
Verse 72
उपभोक्तुं सुखस्यार्थं सुपुण्यस्य विशेषतः॥ दत्त्वा तत्पुण्यकर्माणं ततः प्राह दिवाकरः॥
સુખનો ઉપભોગ કરવા માટે—વિશેષ કરીને ઉત્તમ પુણ્યના ફળરૂપે—તે પુણ્યકર્મ (અથવા તેનું સાધન) આપી પછી દિવાકરે કહ્યું.
Verse 73
एवमुक्त्वा तु भगवांस्तथा तत्कृतवान्क्वचित्॥ राज्ञा च जनकेनैव प्रियाया हितकाम्यया॥
એમ કહીને ભગવાને કોઈ સમય/સ્થળે તે પ્રમાણે કર્યું; અને રાજા જનકે પોતાની પ્રિયાના હિતની ઇચ્છાથી પોતે જ તે કરાવ્યું/કર્યું.
Verse 74
ततः साप्यायिता देवी तोयेन शुभलक्षणा॥ लब्धसंज्ञा गतभया राजानमिदमब्रवीत्॥
પછી શુભલક્ષણવાળી દેવી જળથી તૃપ્ત/તાજગી પામી. સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરી અને ભયમુક્ત થઈ તેણે રાજાને આ કહ્યું.
Verse 75
देवी दृष्ट्वा तदाश्चर्यं विस्मयोत्फुल्ललोचना॥ केन दत्तं शुभं तोयं दिव्यं छत्रमुपानहौ॥
તે અદ્ભુત જોઈ દેવીની આંખો આશ્ચર્યથી ફાટી નીકળી. (તેણે પૂછ્યું:) આ શુભ જળ, દિવ્ય છત્ર અને પાદુકા કોણે આપ્યાં?
Verse 76
एतन्मे संशयं राजन्कथयस्व तपोधन॥ राजोवाच॥ एष देवो महादेवि विवस्वान्नाम नामतः॥
હે રાજન, હે તપોધન, મારો આ સંશય કહો. રાજાએ કહ્યું—હે મહાદેવી, આ દેવ નામથી વિવસ્વાન (સૂર્ય) કહેવાય છે.
Verse 77
तवानुकम्पया देवि मुक्त्वाकाशमिहागतः॥ एवमुक्ता तु सा देवी भर्त्तारमिदमब्रवीत्॥
હે દેવી, તારા પર અનુકંપાથી તે આકાશ છોડીને અહીં આવ્યો છે. એમ કહેવાતાં તે દેવી પોતાના પતિને આ કહ્યું.
Verse 78
करवाण्यस्य कां प्रीतिं ज्ञायतामस्य वाच्छितम्॥ ततो राजा महातेजाः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः॥
હું તેમના માટે કઈ પ્રીતિકર સેવા કરું? તેમનું ઇચ્છિત જાણવામાં આવે. ત્યારબાદ મહાતેજસ્વી રાજા હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યો.
Verse 79
विज्ञापयामास तदा भगवन् किं करोमि ते॥ एवमुक्तो नरेन्द्रेण सूर्यो वचनमब्रवीत्॥
ત્યારે તેણે વિનંતી કરી—હે ભગવન, હું તમારા માટે શું કરું? નરેન્દ્રએ એમ કહ્યે પછી સૂર્યે ઉત્તર વચન કહ્યું.
Verse 80
अभयं मे महाराज स्त्रीभ्यो भवतु मानद ॥ तत्श्रुत्वा वचनं तस्य भास्करस्य तु मानदः ॥
હે મહારાજ, હે માનદ, મારા કારણે સ્ત્રીઓને અભય પ્રાપ્ત થાઓ. ભાસ્કરના તે વચનને સાંભળી માનદ…
Verse 81
प्रीत्या परमया युक्ता तस्य राज्ञो मनःप्रिया ॥ रश्मीनां तारणार्थाय छत्रं दत्त्वा तु कुण्डिकाम् ॥
પરમ પ્રીતિથી યુક્ત, રાજાના હૃદયને પ્રિય એવી તેણીએ સૂર્યકિરણો નિવારવા માટે છત્ર અને સાથે કુંડિકા નામનું જળપાત્ર દાન કર્યું।
Verse 82
इमौ चोपानहौ दत्त्वा चोभौ पादस्य शङ्करौ ॥ अभयं ते महाभाग यथा त्वं वृत्तवानसि ॥
અને પગને યોગ્ય એવા આ બે ઉપાનહ (પાદરક્ષા) દાન કરીને તેણીએ કહ્યું—“હે મહાભાગ! તું જેમ વર્ત્યો છે તેમ તને અભય પ્રાપ્ત થાઓ.”
Verse 83
एवं पतिव्रतां विप्र पूजयामि नमामि च ॥
હે વિપ્ર! આ રીતે હું પતિવ્રતા સ્ત્રીનું પૂજન કરું છું અને તેને નમસ્કાર કરું છું।
Verse 84
न च मामुपतिष्ठन्ति न चैव वशगा मम ॥ मस्तकं मम गच्छन्ति सपत्नीकाः सहानुगाः ॥
તેઓ ન તો મારી સેવા કરે છે, ન તો મારા વશમાં રહે છે; સહપત્નીવાળી તે સ્ત્રીઓ પોતાના અનુચરો સાથે મળીને મારા માથા ઉપર ચઢી જાય છે।
Verse 85
ब्राह्मणाः सततं पूज्या ब्राह्मणाः सर्वदेवताः ॥ मात्सर्यं क्रोधसंयुक्तं न कर्तव्यं द्विजातिषु ॥
બ્રાહ્મણો સદા પૂજ્ય છે; બ્રાહ્મણો સર્વ દેવતાઓ સમાન ગણાય છે. દ્વિજાતિઓ પ્રત્યે ઈર્ષ્યા સાથેનો ક્રોધ કરવો ન જોઈએ।
Verse 86
सोऽपि राजा महाभागः सर्वभूतहिते रतः ॥ धर्मात्मा च महात्मा च सत्यसन्धो महातपाः ॥
એ રાજા પણ, હે સૌભાગ્યવતી, સર્વ ભૂતોના હિતમાં રત હતો—ધર્માત્મા, મહાત્મા, સત્યપ્રતિજ્ઞ અને મહાતપસ્વી।
Verse 87
राजोवाच ॥ न शक्यमुपरोधेन वक्तुं भामिनि विप्रियम् ॥ न च पश्याम्यहं देवि तव चैव जनस्य च ॥
રાજાએ કહ્યું—હે ભામિની, દબાણ હેઠળ અપ્રિય વાત કહેવી શક્ય નથી. અને હે દેવી, તારો પણ અને પ્રજાનો પણ હિત થાય એવો માર્ગ મને દેખાતો નથી.
Verse 88
एवमुक्ता महादेवी तेन राज्ञा सुषोभना ॥ हृषितपुष्टमना देवी राजानमिदमब्रवीत् ॥
રાજાએ એમ કહ્યા પછી તે અતિ શોભાયમાન મહાદેવી—હર્ષિત અને દૃઢ મનવાળી બની—રાજાને આ રીતે બોલી.
Verse 89
पानीयस्य तु पार्श्वेन सन्निकृष्टेन सुन्दरी ॥ चतुर्थं जनपर्यन्तं न किञ्चिदिह दृश्यते ॥
હે સુન્દરી, પાણીના સ્ત્રોતની બાજુમાં, બહુ નજીક, ચોથી વસતિ-સીમા સુધી અહીં કશું જ દેખાતું નથી.
Verse 90
किमर्थमिह तेजस्विंस्त्यक्त्वा मण्डलमागतः ॥ किं करोमि महातेजाः सर्वलोकनमस्कृतः ॥
હે તેજસ્વી, તમારું મંડળ છોડીને તમે અહીં કયા હેતુથી આવ્યા છો? અને હે મહાતેજસ્વી, જેને સર્વ લોક નમસ્કાર કરે છે, હું શું કરું?
Verse 91
उपानहौ च छत्रं च दिव्यालङ्कारभूषितम् ॥ ददौ च राज्ञे सविता प्रीत्या परमया युतः ॥
પરમ પ્રીતિથી યુક્ત સવિતા (સૂર્યદેવ) દિવ્ય અલંકારોથી શોભિત પાદુકા અને છત્ર રાજાને અર્પણ કર્યા।
Verse 92
तां प्रियां प्रीतहृदयां श्रावयंस्तस्य भाषितम् ॥ राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा देवी वचनमब्रवीत् ॥
તે પ્રિય, પ્રીતિભર્યા હૃદયવાળી સ્ત્રીને તેના શબ્દો સંભળાવી, અને રાજાનું વચન સાંભળ્યા પછી દેવી (રાણી)એ પ્રતિઉત્તર આપ્યો।
Frequently Asked Questions
The chapter instructs that governance and moral administration (represented by Yama) must avoid envy and anger toward brāhmaṇas and ascetics, whose tapas and svādhyāya confer a form of moral autonomy. It also elevates pativratā-dharma as an ethical force capable of restraining cosmic and social disorder, framing virtues like restraint, gratitude, and reverence as stabilizing principles.
No tithi, nakṣatra, or lunar calendrical marker is specified. The narrative foregrounds seasonal/climatic timing through nidāgha and dāruṇa gharma (intense summer heat) and midday solar intensity (madhyāhna), using environmental conditions to test conduct and obligations of care (water provision, protection from heat).
Environmental balance is treated indirectly through the depiction of heat stress, thirst, and the regulation of solar force. Sūrya’s fall from the sky after the pativratā’s distressed glance dramatizes how ethical disorder can disrupt cosmic regulation, while the restoration via water and protective implements (chatra, upānah) models pragmatic stewardship—mitigating heat impact on bodies working the land (kṣetra) and sustaining terrestrial livelihood.
The chapter references the Mithilā lineage: Nimi (Kṛtayuga king), his successor Mithī, and Janaka (king of Mithilā), along with Janaka’s queen (named Rūpavatī). It also features pan-Indic sage and deity figures central to Purāṇic discourse: Nārada, Yama (Dharmarāja/Mṛtyu), and Sūrya (Vivasvān).