Adhyaya 208: Narration of the Exemplum of the Pativratā (Devoted Wife)
Pativratopākhyāna-varṇanam
Ethical-Discourse (Dharma, Social Conduct, Gendered Virtue, Ascetic Authority)
వరాహ–పృథివీ సంభాషణలో ఈ అధ్యాయం ధర్మబోధకంగా పతివ్రతా ఉపాఖ్యానాన్ని వివరిస్తుంది. తపస్సు, స్వాధ్యాయబలంతో బ్రాహ్మణులు సాధారణ మరణాధీనతను దాటి తన ఎదుట నిలబడరని యమధర్మరాజు విచారపడతాడు. అప్పుడు తేజస్సుతో కూడిన పతివ్రత భర్తతో కలిసి వచ్చి, బ్రాహ్మణుల పట్ల అసూయా-క్రోధాలను విడిచిపెట్టమని యముని హితవు చెబుతుంది; ద్విజులు సర్వత్ర పూజ్యులని హెచ్చరిస్తుంది. నారదుని ప్రశ్నకు యముడు పురాతన కథను చెబుతాడు—మిథిల రాజు జనకుడు రాణితో కలిసి తీవ్రమైన ఎండలో పొలిపని చేస్తాడు; రాణి బాధలో సూర్యునిపై అనుకోకుండా క్రోధదృష్టి పడగానే సూర్యుడు పడిపోతాడు. తరువాత సూర్యుడు ఆమె పతివ్రతధర్మాన్ని స్తుతించి నీరు, గొడుగు, పాదుకలు ప్రసాదించి, పతివ్రతధర్మం లోకస్థైర్యానికి ఆధారమని స్థాపిస్తాడు.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 208
Verse 1
अथ पतिव्रतोपाख्यानवर्णनम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ मुहूर्त्तस्य तु कालस्य दिव्याभरणभूषितान् ॥ प्रयातान्दिवि संप्रेक्ष्य विमानैः सूर्यसन्निभैः
ఇప్పుడు పతివ్రతోపాఖ్యాన వర్ణనం ప్రారంభమగును. ఋషిపుత్రుడు అన్నాడు—కొద్దిసేపటిలోనే, దివ్యాభరణాలతో అలంకరింపబడిన వారిని సూర్యసమాన కాంతిగల విమానాలలో ఆకాశమున ప్రయాణించుచుండగా చూచి (అతడు పలికెను).
Verse 2
ब्राह्मणास्तपसा सिद्धाः सपत्नीकाः सबान्धवाः ॥ सानुरागा ह्युभयतो मन्युनाभिपरिप्लुताः
తపస్సుతో సిద్ధులైన బ్రాహ్మణులు, భార్యలతోను బంధువులతోను కూడి, అనురాగమున్నప్పటికీ రెండు వైపులా కోపంతో ముంచెత్తబడ్డారు.
Verse 3
विवर्णवदनो राजा प्रभातेजोविवर्जितः ॥ अचिरादेव सञ्जातः क्रोधेन भृशदुःखितः
రాజు (యముడు) ముఖము వర్ణహీనమై, ప్రకాశతేజస్సు లేనివాడైపోయెను; కోపమువలన అతడు త్వరలోనే అత్యంత దుఃఖితుడయ్యెను.
Verse 4
तं तथा निष्प्रभं दृष्ट्वा धर्मराजं तपोधनः ॥ नारदश्चाब्रवीत्तत्र ज्ञात्वा तस्य मनोगतम्
ధర్మరాజును అలా నిష్ప్రభుడిగా చూచి, తపోధనుడైన నారదుడు అక్కడ అతని మనోగతాన్ని గ్రహించి పలికెను.
Verse 5
अपि त्वं भ्राजमानस्तु पशोः पतिरिवापरः ॥ कस्मात्ते शोभनं वक्त्रं क्षणाद्वैवर्ण्यमापतत्
నీవు మరొక పశుపతివలె ప్రకాశించుచున్నావు; అయితే నీ శోభనమైన ముఖము క్షణములోనే ఎందుకు వర్ణహీనమైంది?
Verse 6
विनिःश्वसन्यथा नागः कस्मात्त्वं परितप्यसे ॥ राजन्कस्माद्बिभेषि त्वमेतदिच्छामि वेदितुम्
సర్పంలా నిట్టూర్చుతూ నీవెందుకు బాధపడుతున్నావు? ఓ రాజా, నీవెందుకు భయపడుతున్నావు? ఇది నేను తెలుసుకోవాలని కోరుతున్నాను।
Verse 7
यम उवाच ॥ विवर्णं जायते वक्त्रं शुष्यते न च संशयः ॥ यन्मया हीदृशं दृष्टं श्रूयतां तन्महामुने
యముడు అన్నాడు—ముఖం వర్ణహీనమై ఎండిపోతుంది; ఇందులో సందేహం లేదు. నేను ఇలాంటి దాన్ని చూసినది, ఓ మహామునీ, వినుము।
Verse 8
यायावरास्तु ये विप्रा उञ्छवृत्तिपरायणाः ॥ दृढस्वाध्यायतपसो ह्रीमन्तो ह्यनसूयकाः
యాయావరులైన ఆ విప్రులు ఉఞ్ఛవృత్తిని ఆశ్రయించి, స్వాధ్యాయ-తపస్సుల్లో దృఢులై, లజ్జాశీలులై, అసూయలేనివారై ఉంటారు।
Verse 9
अतिथिप्रियकाश्चैव नित्ययुक्ता जितेन्द्रियाः ॥ ते त्वहम्मानिनः सर्वे गच्छन्त्युपरि मे द्विज
వారు అతిథిప్రియులు, నిత్య నియమబద్ధులు, ఇంద్రియజయులు; అయినా అహంకారభావంతో, ఓ ద్విజా, వారు అందరూ నన్ను మించి పైకి వెళ్తారు।
Verse 10
दिव्यगन्धैर्विलिप्ताङ्गा माल्यभूषितवाससः ॥ सृजन्तो मम माल्यानि तेन ताम्ये द्विजोत्तम ॥
వారి దేహాలు దివ్య సుగంధాలతో లేపబడి, వస్త్రాలు మాల్యాలు-ఆభరణాలతో అలంకరించబడి ఉంటాయి. వారు నా కోసం నిరంతరం మాలలను సృష్టిస్తారు; అందువల్ల, ఓ ద్విజోత్తమా, నేను అలసిపోతున్నాను।
Verse 11
मृत्यो तिष्ठसि कस्यार्थे को वा मृत्युḥ कथं भवेत् ॥ कि त्वं न भाषसे मृत्यो ब्रूहि लोके निरर्थकः ॥
హే మృత్యూ, నీవు ఎవరి ప్రయోజనార్థం ఇక్కడ నిలిచియున్నావు? నిజంగా ‘మృత్యువు’ ఎవరు, మరణం ఎలా సంభవిస్తుంది? హే మృత్యూ, నీవెందుకు మాట్లాడుటలేదు? చెప్పు—లేకపోతే లోకంలో నీవు నిరర్థకుడవు।
Verse 12
लोभासक्तान्सदा हंसि पापिष्ठान्धर्मवर्जितान् ॥ एषां तपसि सिद्धानां नाहं विग्रहवानिह ॥
నీవు ఎల్లప్పుడూ లోభాసక్తులైన, అత్యంత పాపులైన, ధర్మరహితులైన వారిని సంహరిస్తావు. కాని తపస్సుతో సిద్ధులైన ఈ జనులతో ఇక్కడ నాకు ప్రతిఘటనశక్తి లేదు।
Verse 13
निग्रहानुग्रहौ नापि मया शक्यौ महात्मनाम् ॥ कर्त्तुं वा प्रतिषेद्धुं वा तेन तप्ये भृशं मुने ॥
మహాత్ముల విషయంలో శిక్ష గానీ అనుగ్రహం గానీ—ఇవేవీ నా చేత సాధ్యం కాదు; చేయుటకైనా, ఆపుటకైనా కాదు. అందువల్ల, హే మునీ, నేను తీవ్రంగా దుఃఖంతో దహించబడుతున్నాను।
Verse 14
एतस्मिन्नन्तरे तत्र विमानॆन महाद्युतिः ॥ पतिव्रता समं भर्त्रा सानुगा सपरिच्छदा ॥
అంతలో అక్కడ మహాద్యుతిగల పతివ్రత ఒక దివ్య విమానంలో వచ్చెను; ఆమె భర్తతో కలిసి, అనుచరులతోను, సమస్త పరిచ్ఛదాలతోను అక్కడికి చేరింది।
Verse 15
महताऽतूर्यघोषेण सम्प्राप्ता प्रियदर्शना ॥ धर्मराजहितं सर्वं धर्मज्ञा धर्मवत्सला ॥
మహా వాద్యనాదంతో ఆమె ప్రియదర్శనగా అక్కడికి చేరింది; ఆమె ధర్మజ్ఞ, ధర్మవత్సల, మరియు ధర్మరాజ హితార్థం సమస్తముగా కార్యనిరతురాలు।
Verse 16
साऽब्रवीत्तु विमानस्था साधयन्ती शुभाङ्गना ॥ विचित्रं प्रसृतं वाक्यं सर्वसत्त्वसुखावहम् ॥
అప్పుడు విమానస్థితమైన ఆ శుభాంగన పలికింది—ఆమె విచిత్రంగా విస్తరించిన వాక్యాన్ని చెప్పింది; అది సమస్త సత్త్వాలకు సుఖకరమై హితకరమైంది।
Verse 17
पतिव्रतोवाच ॥ धर्मराज महाबाहो कृतज्ञः सर्वसम्मतः ॥ मैवमीर्षां कुरुष्व त्वं ब्राह्मणेषु तपस्विसु ॥ एतेषां तपसां वीर माहात्म्यं बलमेव च ॥ अचिन्त्याः सर्वभूतानां ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥
పతివ్రత పలికింది—హే ధర్మరాజా, మహాబాహో, కృతజ్ఞా, సర్వసమ్మతా! తపస్వి బ్రాహ్మణుల పట్ల ఇలాంటి ఈర్ష్య చేయకుము। వీరా, వారి తపస్సు మహాత్మ్యమూ బలమూ అచింత్యము; వేదపారగులైన బ్రాహ్మణులు సమస్త భూతాలకు అచింత్యశక్తులు।
Verse 18
त्वया शुभाशुभं कर्म नित्यं पूजा मनस्विनाम् ॥ रागो वा रोषमोहौ वा न कर्तव्यौ सदा सताम् ॥
నీవు నిత్యం శుభాశుభ కర్మలను విచారించి, మనస్వులైన మహనీయులను పూజించవలెను। సత్పురుషులకు రాగం, రోషం, మోహం ఎప్పుడూ చేయదగినవి కావు।
Verse 19
प्रयाता गगने दृष्टा विद्युत्सौदामिनी यथा ॥ दृष्ट्वा पतिव्रतां नारीं धर्मराजेन पूजिताम् ॥
ఆమె ఆకాశంలో ప్రయాణిస్తూ మెరుపులా కనిపించింది। ధర్మరాజునిచే పూజింపబడిన ఆ పతివ్రత స్త్రీని చూచి (కథ కొనసాగుతుంది)।
Verse 20
अब्रवीन् नारदस्तत्र धर्मराजं तथागतम् ।
అక్కడ నారదుడు, అక్కడికి వచ్చిన ధర్మరాజుని ఉద్దేశించి పలికాడు।
Verse 21
नारद उवाच ॥ का चैषा सुमहाभागा सुरूपा प्रमदोत्तमा ॥ या त्वया पूजिता राजन् हितमुक्त्वा गता पुनः ।
నారదుడు పలికెను—ఓ రాజా! ఈ మహాభాగ్యవతి, సురూపిణి, స్త్రీలలో ఉత్తమురాలు ఎవరు? నీవు ఆమెను పూజించితివి; హితవచనము చెప్పి ఆమె మళ్లీ వెళ్లిపోయెను.
Verse 22
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं परं कौतूहलं हि मे ॥ एतनमे सुमहाभाग कथयस्व समासतः ।
ఇది నేను తెలుసుకోవాలని కోరుచున్నాను; నిజముగా నా కుతూహలం మహత్తరము. ఓ మహాభాగ్యవంతుడా, దీనిని నాకు సంక్షేపముగా చెప్పుము.
Verse 23
यम उवाच ॥ अहं ते कथयिष्यामि कथां परमशोभनाम् ॥ एषा मया यथा तात पूजितापि च कृत्स्नशः ।
యముడు పలికెను—నేను నీకు పరమశోభనమైన కథను చెప్పుదును; ఓ తాత! ఈమెను నేను ఏ విధముగా సంపూర్ణముగా పూజించితినో అలాగే వివరిస్తాను.
Verse 24
पुरा कृतयुगे तात निमिर्नाम महायशाः ॥ आसीद्राजा महातेजाः सत्यसन्ध इति श्रुतः ।
ఓ తాత! పూర్వము కృతయుగములో ‘నిమి’ అను మహాయశస్సు గల, మహాతేజస్సు గల రాజు ఉండెను; అతడు సత్యసంకల్పుడని ప్రసిద్ధి.
Verse 25
तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जननाज्जनकोऽभवत् ॥ तस्य रूपवती नाम पत्नी प्रियहिते रता ।
అతని కుమారుడు ‘మిథి’ అను పేరుగలవాడు; అతని జననమునుబట్టి అతడు ‘జనక’ అని ప్రసిద్ధుడయ్యెను. అతని భార్య ‘రూపవతి’ అనే నామముగలది; ఆమె ప్రియమూ హితమూ అయిన కార్యములలో నిమగ్నమై ఉండెను.
Verse 26
सा चाप शुभकर्माणि पतिभक्ता पतिव्रता ॥ प्रीत्या परमया युक्ता भर्त्तुर्वचनकारिणी ।
ఆమె శుభకర్మలు చేసేది; పతిభక్తి గలది, పతివ్రత. పరమ ప్రీతితో యుక్తమై భర్త వచనానుసారంగా ప్రవర్తించేది।
Verse 27
य इमां पृथिवीं सर्वां धर्मेण परिपालयन् ॥ न व्याधिर्न जरा मृत्युस् तस्मिन् राजनि शासति ।
ఆ రాజు ధర్మమార్గంలో ఈ సమస్త భూమిని పరిపాలిస్తూ పాలించెను; అతని పాలనలో ప్రజలకు వ్యాధి లేదు, జరా లేదు, మరణభయం లేదు।
Verse 28
ववर्ष सततं देवस् तस्य राष्ट्रे महाद्युतेः ॥ एवं बहुगुणोपेतं तस्य राज्यं महात्मनः ।
ఆ మహాద్యుతి రాజు రాజ్యంలో దేవుడు (వర్షదేవుడు) నిరంతరం వర్షించెను; ఈ విధంగా ఆ మహాత్ముని రాజ్యం అనేక గుణాలతో సమృద్ధిగా ఉండెను।
Verse 29
न कश्चिद् दृश्यते मर्त्यो रुजार्त्तो दुःखितोऽपि वा ॥ अथात्र बहुकालस्य राजानं मिथिलाधिपम् ।
ఎవరూ రోగపీడితులుగా గానీ దుఃఖితులుగా గానీ కనిపించలేదు; ఆపై చాలా కాలానంతరం మిథిలాధిపతి రాజునకు (ఏదో) సంభవించింది।
Verse 30
उवाच राज्ञी विप्रेन्द्र विनयात्प्रश्रितं वचः ।
రాణి వినయంతో వంగి, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠునితో నమ్ర వచనాలు పలికింది।
Verse 31
राज्ञ्युवाच ॥ भृत्यानां च द्विजातीनां तथा परिजनस्य च ॥ यदस्ति द्रविणं किञ्चित्पृथिव्यां यद्गृहे च ते ।
రాణి పలికెను—భృతులకు, ద్విజులకు, అలాగే పరిజనులకు—భూమిలో గాని మీ గృహంలో గాని ఉన్న ఏ కొద్దిపాటి ధనమైనా…
Verse 32
विनियुक्तं तु तत्सर्वं सान्निध्यं तु तथा त्वया ॥ न च राजन् विजानासि भोजनस्य प्रशंससि ।
…అది అంతా విధివిధానంగా వినియోగింపబడింది; మీరు కూడా సమీపంలో ఉండి పర్యవేక్షించారు. అయినా, ఓ రాజా, మీరు దానిని గ్రహించరు; ‘భోజనం’ను లేనట్టుగా పొగడ్తలతో చెప్పుచున్నారు.
Verse 33
नास्ति तन्नियमः कश्चित्पुष्पमूल्यं च नास्ति नः ॥ न वा गवादिकं किञ्चिन्न च वस्त्राणि कर्हिचित् ।
దానికి ఏ స్థిర నియమమూ లేదు; పూల ధర చెల్లించేందుకు కూడా మా వద్ద ధనం లేదు. గోవులు మొదలైనవి ఏవీ లేవు; ఎప్పుడూ వస్త్రాలూ లేవు.
Verse 34
न चैव वार्षिकः कश्चिद्विद्यते भाजनस्य च ॥ दृश्यते हि महाराज मम चैवाथ सुव्रत ।
పాత్రాల విషయములో కూడా ఏ వార్షిక సరఫరా లేదు. ఇది, ఓ మహారాజా, స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది—నాకూ, మీకూ, ఓ సువ్రతా.
Verse 35
यत्कर्तव्यं मया वापि तन्मे ब्रूहि नराधिप । कर्त्र्यस्म्यहं विशेषेण यद्वाक्यमपि मन्यसे ।
ఓ నరాధిపా, నా చేత చేయవలసినది ఏమిటో నాకు చెప్పండి. మీరు ఏ ఆజ్ఞ (వాక్యం) సముచితమని భావిస్తారో, నేను ప్రత్యేకంగా అదే విధంగా చేస్తాను.
Verse 36
तद्ब्रवीमि यथाशक्त्या यदि मे मन्यसे प्रिये ॥ हविष्ये वर्त्तमानानामिदं वर्षशतं गतम् ।
ప్రియమా, నీవు సమ్మతిస్తే నేను నా శక్తి మేరకు చెప్పుదును. హవిష్యాహారంతో జీవించువారికి ఈ నూరేళ్ల కాలము గడిచిపోయింది.
Verse 37
कुद्दालेन हि काष्ठेन क्षेत्रं वै कुर्महे प्रिये ॥ ततो धर्मविधिं तत्त्वात्प्राप्नुयां मे न संशयः ।
ప్రియమా, కుద్దాలము మరియు కట్టె వంటి సరళ సాధనాలతోనే మేము పొలాన్ని సాగు చేస్తాము. దానివలన తత్త్వంగా ధర్మవిధిని పొందుదును—నాకు సందేహం లేదు.
Verse 38
भक्ष्यं भोज्यं च ये ये च ततस्त्वं सुखमाप्स्यसि ॥ एवमुक्ता ततो राज्ञी राजानमिदमब्रवीत् ।
ఏ ఏ భక్ష్యములు, ఏ ఏ భోజ్యములు ఉన్నవో వాటివలన నీవు సుఖమును పొందుదువు. ఇలా చెప్పబడిన తరువాత రాణి రాజునకు ఈ మాట చెప్పెను.
Verse 39
देव्युवाच ॥ भृत्यानां तु सहस्राणि तव राजन्निवेशने ॥ अश्वानां च गजानां च सैरिभाणां तथैव च ।
దేవి (రాణి) పలికెను—ఓ రాజా, నీ నివాసమందు సేవకులు వేల సంఖ్యలో ఉన్నారు; అలాగే గుర్రములు, ఏనుగులు, గేదెలు కూడా ఉన్నాయి.
Verse 40
उष्ट्राणां महिषाणां च खराणां च महायशाः ॥ एते सर्वे कथं राजन्न कुर्वन्ति तवेप्सितम् ॥
ఓ మహాయశస్సు గలవాడా, (నీకు) ఒంటెలు, గేదెలు, గాడిదలు కూడా ఉన్నాయి; అయితే ఓ రాజా, ఇవన్నీ నీకు కావలసినదాన్ని ఎందుకు నెరవేర్చవు?
Verse 41
राजोवाच ॥ नियुक्तानि हि कर्माणि वार्षिकानीतराणि च ॥ सर्वकर्माणि कुर्वन्ति ये भृत्या मे वरानने ॥
రాజు పలికెను—హే సుందరముఖీ! నా సేవకులు నియమించబడిన వార్షికములైనను ఇతరములైనను సమస్త కార్యములను నిర్వర్తిస్తారు।
Verse 42
बलीवर्दाः खराऽश्वा गजा उष्ट्रा ह्यनेकशः ॥ सर्वे नियुक्ता मे देवि सर्वकर्मसु शोभने ॥
హే దేవి, హే శోభనే! ఎద్దులు, గాడిదలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు మరియు అనేక ఒంటెలు—ఇవన్నీ నేను సమస్త కార్యములలో నియమించితిని।
Verse 43
आयसँ त्रापुषँ ताम्रँ राजतँ काञ्चनँ तथा ॥ नियुक्तानि तु सर्वाणि सर्वकर्मस्वनिन्दिते ॥
హే అనిందితే! ఇనుము, టిన్, తామ్రం, వెండి మరియు అలాగే బంగారం—ఇవన్నీ సమస్త కార్యములలోనే వినియోగింపబడుతున్నవి।
Verse 44
ननु पश्याम्यहं देवि किञ्चिद्धैमं न चायसम् ॥ येन कुर्यामहं देवि कुद्दालं सुसमाहितः ॥
కానీ హే దేవి! నేను ఏదో బంగారమయమైనదాన్ని చూస్తున్నాను, ఇనుమయమైనది కాదు; దానితో, హే దేవి, నేను ఏకాగ్రతతో కుద్దాలము (గొయ్యె) చేయగలను।
Verse 45
गच्छ राजन् यथाकाममनुयास्यामि पृष्ठतः ॥ एवमुक्तः सुनिष्क्रान्तः सभार्यः स नरेश्वरः ॥
“హే రాజా! నీకు ఇష్టమైనట్లు వెళ్ళు; నేను వెనుకనుండి అనుసరిస్తాను।” అని చెప్పబడిన తరువాత ఆ నరేశ్వరుడు భార్యతో కూడి బయలుదేరెను।
Verse 46
ततो राजा च देवी च क्षेत्रं मृगयतस्तदा ॥ गतौ च परमाध्वानं ततो राजाब्रवीदिदम् ॥
అప్పుడు రాజు మరియు దేవి క్షేత్రాన్ని వెదుకుతూ దీర్ఘ మార్గం నడిచారు; అనంతరం రాజు ఇలా పలికెను.
Verse 47
इदं भद्रं मम क्षेत्रमास्वात्र वरवर्णिनि ॥ यावद्गुल्मानिमान् भद्रे कण्टकांश्च वरानने ॥
“ఓ భద్రే! ఇది నా ఉత్తమ క్షేత్రము; ఓ వరవర్ణినీ, ఇక్కడ కూర్చో—నేను ఈ పొదలను, ఓ భద్రే, మరియు ఈ ముళ్లను, ఓ సుందరముఖీ, తొలగించే వరకు.”
Verse 48
अहं छिनद्मि वै देवि त्वमेताञ्छोधय प्रिये ॥ एष ते कर्म योगस्तु ततो प्राप्स्यामि चेप्सितम् ॥
“ఓ దేవీ! నేను వీటిని కోసివేస్తాను; నీవు, ప్రియే, వీటిని శుభ్రం చేయి. ఇది నీకు తగిన పనిభాగము; అప్పుడు నేను కోరినదాన్ని పొందుతాను.”
Verse 49
एवमुक्ता महादेवी तेन राज्ञा तपोधन ॥ उवाच मधुरं वाक्यं प्रहसन्ती नृपाङ्गना ॥
ఓ తపోధన! రాజు ఇలా అనగా, ఆ మహాదేవి—రాజాంగన—నవ్వుతూ మధుర వాక్యములు పలికెను.
Verse 50
वृक्षोऽत्र दृश्यते पार्श्वे सौवर्णो गुल्म एव च ॥ पानीयस्य तु सान्निध्यं न किञ्चिदिह दृश्यते ॥
ఇక్కడ పక్కన ఒక వృక్షము కనిపిస్తుంది, అలాగే స్వర్ణవర్ణపు ఒక పొద కూడా; కానీ త్రాగునీటి సమీపం ఇక్కడ ఏమాత్రం కనిపించదు.
Verse 51
कथं क्षेत्रं करिष्यावो हृद्रोगस्य तु कारकम् ॥ इयं नदी ह्ययं वृक्ष इयं भूमिः समांसला ॥
ఇది హృద్రోగానికి కారణమైతే, మేము ఈ స్థలాన్ని పుణ్యక్షేత్రంగా ఎలా చేయగలం? ఇక్కడ నది ఉంది, ఇక్కడ వృక్షం ఉంది, ఈ భూమి మాంసలంగా మృదువుగా ఉంది।
Verse 52
अस्मिन्वपि कृतं कर्म कथं गुणकरं भवेत् ॥ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् ॥
ఇలాంటి స్థలంలో చేసిన కర్మ కూడా ఎలా గుణకరమవుతుంది? ఆమె మాటలు విని రాజు ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు।
Verse 53
शुभं सानुनयं वाक्यं भूतानां गुणवत्सलः ॥ पूर्वगृहे भवेत्पूर्वं विनियुक्तं तथा प्रिये ॥
భూతజనుల హితాన్ని ప్రేమించే అతడు శుభమైన, సానునయమైన మాటలు పలికాడు— “ప్రియే, ముందుగా నియమించబడినది ముందరి గృహంలోనే మొదట స్థాపించబడుగాక।”
Verse 54
अयं गृहो महादेवि न च बाधाऽत्र कस्यचित् ॥ ततस्तच्छोधयामास तत्क्षेत्रं भार्यया सह ॥
“మహాదేవీ, ఇది గృహమే; ఇక్కడ ఎవరికీ ఏ బాధ లేదు.” ఆపై అతడు భార్యతో కలిసి ఆ క్షేత్రాన్ని పరిశీలించాడు।
Verse 55
वियन्मध्ये तथोग्रश्च सविता तपते सदा ॥ समृद्धश्च तदा तत्र निदाघः काल आगतः ॥
ఆకాశమధ్యంలో సూర్యుడు అత్యంత ఉగ్రంగా నిరంతరం మండసాగాడు; అప్పుడు అక్కడ దహించే గ్రీష్మకాలం సంపూర్ణంగా ప్రవేశించింది।
Verse 56
प्रवृद्धो दारुणो घर्मः कालश्चैवातिदारुणः ॥ ततः सा तृषिता देवी क्षुधिता च तपस्विनी ॥
క్రూరమైన ఎండ మరింత పెరిగింది; కాలమూ అత్యంత కఠినమైంది. అప్పుడు ఆ తపస్విని దేవి దాహంతోను ఆకలితోను బాధపడింది.
Verse 57
स्निग्धौ ताम्रतलौ पादौ तस्यां सन्तापमागतौ ॥ गुणप्रवाह रक्तौ तु तस्याः पादौ च सुव्रत ॥
ఆమె పాదాలు—మృదువుగా, తామ్రవర్ణ తలాలతో—దహనవేదనకు లోనయ్యాయి. ఓ సువ్రతా, ఆమె పాదాలు ఎర్రదనం ప్రవహించినట్లుగా రక్తవర్ణమయ్యాయి.
Verse 58
सूर्यस्य पादा मध्याह्ने तापयन्त्यग्निसन्निभाः ॥ ततः सा व्यथिता देवी भर्तारमिदमब्रवीत् ॥
మధ్యాహ్న వేళ సూర్యకిరణాలు అగ్నివలె దహించాయి. అప్పుడు వ్యథితమైన దేవి తన భర్తతో ఈ మాటలు చెప్పింది.
Verse 59
तृषितास्मि महाराज भृशमुष्णेन पीडिता ॥ पानीयं दीयतां राजन्मम शीघ्रं प्रसादतः ॥
మహారాజా, నేను దాహంతో ఉన్నాను; తీవ్రమైన వేడితో బాగా బాధపడుతున్నాను. ఓ రాజా, కరుణచేసి నాకు త్వరగా త్రాగునీరు ఇవ్వండి.
Verse 60
इत्युक्त्वा पतिता देवी विह्वला दुःखपीडिता ॥ पतन्त्या च तया सूर्यो दृष्टो विह्वलया तथा ॥
ఇలా చెప్పి ఆ దేవి దుఃఖంతో పీడితమై, వ్యాకులంగా కూలిపోయింది. కూలుతున్న వేళ అదే వ్యాకుల స్థితిలో ఆమె సూర్యుని కూడా దర్శించింది.
Verse 61
यदृच्छया पतन्त्या तु सूर्यः कोपेन वीक्षितः ॥ ततो विवस्वान् भगवान् सन्त्रस्तो गगने तदा ॥
ఆమె యదృచ్ఛగా పడిపోతుండగా సూర్యుని కోపంతో చూచిరి; అప్పుడు భగవాన్ వివస్వాన్ ఆ సమయంలో ఆకాశంలో భయపడెను।
Verse 62
दिवं मुक्त्वा महातेजाः पतितो धरणीतले ॥ ततो दृष्ट्वा तु राजा.असौ स्वभावेन च वर्जितम् ॥
దివ్యలోకాన్ని విడిచి ఆ మహాతేజస్సు భూమితలంపై పడెను; తరువాత రాజు అతనిని స్వభావం నుండి విరహితుడిగా చూచి (తదనుగుణంగా స్పందించెను)।
Verse 63
एवं ब्रुवन्तं राजानं सूर्यः सानुनयोऽब्रवीत् ॥ पतिव्रता शुभाक्षी च ममैषा रुषिता भृशम् ॥
రాజు ఇలా పలుకగా సూర్యుడు సానునయంగా చెప్పెను—“నా ఈ పతివ్రత, శుభాక్షి స్త్రీ అత్యంతంగా కోపించెను।”
Verse 64
ततोऽहं पतितो राजंस्तव कार्यानुशासनः ॥ अनया सदृशी नारी त्रैलोक्ये नैव विद्यते ॥
“అందుచేత, ఓ రాజా, నీ కార్యానుశాసనమునకు అనుగుణంగా నేను పడితిని; ఈమె వంటి స్త్రీ త్రిలోకములలో లేదు।”
Verse 65
पृथिव्यां स्वर्गलोके वा न काचिदिह दृश्यते ॥ अहोऽस्याः परमं सत्त्वमहोऽस्याः परमं तपः ॥
“భూమిలో గానీ స్వర్గలోకంలో గానీ ఇక్కడ ఆమె వంటి వారు కనబడరు. అహో! ఆమె పరమ సత్త్వము; అహో! ఆమె పరమ తపస్సు।”
Verse 66
अहो धैर्यं च शक्तिश्च तवैवं शंसिता गुणाः ॥ तथेयं ते महाभाग तव चित्तानुसारिणी ॥
అహో! నీ ధైర్యమూ శక్తియూ—ఇలాంటి గుణాలు ఈ విధంగా ప్రశంసింపబడుతున్నాయి. అలాగే ఈ స్త్రీ కూడా, ఓ మహాభాగ, నీ చిత్తానుసారిణి.
Verse 67
सदृशी ते महाभाग शक्रस्येव यथा शची ॥ पात्रं पात्रवता प्राप्तं सुकृतस्य महत्फलम् ॥
ఓ మహాభాగ! ఆమె నీకు తగినది, శక్రునికి శచీ యథా. యోగ్యుడు యోగ్యపాత్రను పొందాడు—ఇది సుకృతానికి మహాఫలం.
Verse 68
अनुरूपः सुरूपो वा यतो जातः सुयन्त्रितः ॥ मा च ते वितथः कामो भवेच्चैव नराधिप ॥
ఎవరి నుండి జన్మించబడుతాడో—అతడు అనురూపుడైనా సురూపుడైనా—ఆచరణలో సుయంత్రితుడై ఉండాలి. ఓ నరాధిపా! నీ కోరిక వ్యర్థం కాకూడదు.
Verse 69
कुरुष्व दयितं क्षेत्रं यथा मनसि वर्त्तते ॥ भोजनार्थं महाराज त्वदन्यो न हि विद्यते ॥
ఓ మహారాజా! నీ మనసులో ఉన్నట్లే ప్రియమైన కార్యక్షేత్రాన్ని నిర్వహించు. భోజనార్థం (పోషణార్థం) నీ తప్ప మరెవ్వరూ లేరు.
Verse 70
अनुरूपा विशुद्धा च तपसा च वराङ्गना॥ पतिव्रता च साध्वी च नित्यं तव हिते रता॥
ఆమె నీకు అనురూపురాలు, విశుద్ధురాలు, తపస్సుతో వరాంగన; ఆమె పతివ్రత, సాధ్వి, నిత్యం నీ హితంలో రతమై ఉంటుంది.
Verse 71
फलदं च यशस्यं च भविष्यति हि कामदम्॥ एवमुक्त्वा ततः सूर्यः ससर्ज जलभाजनम्॥
ఇది నిశ్చయంగా ఫలప్రదం, యశస్సును కలిగించేది, కోరికలను తీర్చేది అవుతుంది. ఇలా చెప్పి సూర్యుడు జలపాత్రాన్ని సృష్టించాడు.
Verse 72
उपभोक्तुं सुखस्यार्थं सुपुण्यस्य विशेषतः॥ दत्त्वा तत्पुण्यकर्माणं ततः प्राह दिवाकरः॥
సుఖాన్ని అనుభవించుటకై—ప్రత్యేకంగా ఉత్తమ పుణ్యఫలంగా—ఆ పుణ్యకర్మను (లేదా దాని సాధనాన్ని) ఇచ్చి, తరువాత దివాకరుడు పలికాడు.
Verse 73
एवमुक्त्वा तु भगवांस्तथा तत्कृतवान्क्वचित्॥ राज्ञा च जनकेनैव प्रियाया हितकाम्यया॥
ఇలా చెప్పిన తరువాత భగవంతుడు ఒక సమయంలో/స్థలంలో అలాగే చేశాడు; మరియు రాజు జనకుడు తన ప్రియమైనవారి హితాన్ని కోరుతూ స్వయంగా అది చేయించాడు/చేశాడు.
Verse 74
ततः साप्यायिता देवी तोयेन शुभलक्षणा॥ लब्धसंज्ञा गतभया राजानमिदमब्रवीत्॥
అప్పుడు శుభలక్షణాలున్న దేవి నీటితో తృప్తి/తాజాదనం పొందింది. స్పృహకు వచ్చి, భయము తొలగి, రాజుతో ఇలా చెప్పింది.
Verse 75
देवी दृष्ट्वा तदाश्चर्यं विस्मयोत्फुल्ललोचना॥ केन दत्तं शुभं तोयं दिव्यं छत्रमुपानहौ॥
ఆ అద్భుతాన్ని చూసి దేవి కళ్లలు ఆశ్చర్యంతో విప్పారాయి. (ఆమె అడిగింది:) ఈ శుభజలం, దివ్య ఛత్రం, పాదరక్షలు ఎవరు ఇచ్చారు?
Verse 76
एतन्मे संशयं राजन्कथयस्व तपोधन॥ राजोवाच॥ एष देवो महादेवि विवस्वान्नाम नामतः॥
హే రాజా, హే తపోధన, నా ఈ సందేహాన్ని చెప్పుము. రాజు పలికెను—హే మహాదేవి, ఈ దేవుడు పేరుగా వివస్వాన్ (సూర్యుడు) అని పిలువబడును.
Verse 77
तवानुकम्पया देवि मुक्त्वाकाशमिहागतः॥ एवमुक्ता तु सा देवी भर्त्तारमिदमब्रवीत्॥
హే దేవి, నీపై అనుకంపతో అతడు ఆకాశాన్ని విడిచి ఇక్కడికి వచ్చెను. ఇలా చెప్పబడిన తరువాత ఆ దేవి తన భర్తతో ఈ మాటలు పలికెను.
Verse 78
करवाण्यस्य कां प्रीतिं ज्ञायतामस्य वाच्छितम्॥ ततो राजा महातेजाः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः॥
నేను ఆయనకు ఏ విధంగా ప్రీతికరమైన కార్యం చేయగలను? ఆయన అభీష్టం తెలియజేయబడుగాక. అప్పుడు మహాతేజస్సుగల రాజు అంజలి గట్టి నమస్కరించెను.
Verse 79
विज्ञापयामास तदा भगवन् किं करोमि ते॥ एवमुक्तो नरेन्द्रेण सूर्यो वचनमब्रवीत्॥
అప్పుడు అతడు వినయంగా నివేదించెను—హే భగవన్, నేను మీకు ఏమి చేయుదును? నరేంద్రుడు ఇలా పలికినపుడు సూర్యుడు ప్రత్యుత్తర వాక్యమును పలికెను.
Verse 80
अभयं मे महाराज स्त्रीभ्यो भवतु मानद ॥ तत्श्रुत्वा वचनं तस्य भास्करस्य तु मानदः ॥
హే మహారాజా, హే మానద, నా కారణంగా స్త్రీలకు అభయం కలుగుగాక. భాస్కరుని ఆ వాక్యాన్ని విని మానదుడు…
Verse 81
प्रीत्या परमया युक्ता तस्य राज्ञो मनःप्रिया ॥ रश्मीनां तारणार्थाय छत्रं दत्त्वा तु कुण्डिकाम् ॥
పరమ ప్రీతితో యుక్తమైన, రాజుకు హృదయప్రియమైన ఆమె సూర్యకిరణాల నివారణార్థం ఛత్రాన్ని, అలాగే కుండిక అనే జలపాత్రాన్ని దానమిచ్చింది।
Verse 82
इमौ चोपानहौ दत्त्वा चोभौ पादस्य शङ्करौ ॥ अभयं ते महाभाग यथा त्वं वृत्तवानसि ॥
ఇరువైపు పాదాలకు తగిన ఈ రెండు ఉపానహలను (పాదరక్షలను) దానమిచ్చి ఆమె ఇలా చెప్పింది—“హే మహాభాగ! నీవు ఎలా నడుచుకున్నావో అట్లే నీకు అభయం కలుగుగాక.”
Verse 83
एवं पतिव्रतां विप्र पूजयामि नमामि च ॥
హే విప్రా! ఈ విధంగా నేను పతివ్రతను పూజించి నమస్కరిస్తున్నాను।
Verse 84
न च मामुपतिष्ठन्ति न चैव वशगा मम ॥ मस्तकं मम गच्छन्ति सपत्नीकाः सहानुगाः ॥
వారు నన్ను సేవించరు, నా వశంలోనూ ఉండరు; సహపత్నులు గల ఆ స్త్రీలు తమ అనుచరులతో కలిసి నా తలపైకి ఎక్కిపోతున్నారు।
Verse 85
ब्राह्मणाः सततं पूज्या ब्राह्मणाः सर्वदेवताः ॥ मात्सर्यं क्रोधसंयुक्तं न कर्तव्यं द्विजातिषु ॥
బ్రాహ్మణులు ఎల్లప్పుడూ పూజ్యులు; బ్రాహ్మణులే సమస్త దేవతల స్వరూపము. ద్విజుల పట్ల ఈర్ష్యతో కూడిన క్రోధాన్ని చేయరాదు।
Verse 86
सोऽपि राजा महाभागः सर्वभूतहिते रतः ॥ धर्मात्मा च महात्मा च सत्यसन्धो महातपाः ॥
ఆ రాజు కూడా, ఓ భాగ్యవతీ, సమస్త భూతాల హితంలో నిమగ్నుడై ఉండెను—ధర్మాత్ముడు, మహాత్ముడు, సత్యసంకల్పుడు, మహాతపస్వి।
Verse 87
राजोवाच ॥ न शक्यमुपरोधेन वक्तुं भामिनि विप्रियम् ॥ न च पश्याम्यहं देवि तव चैव जनस्य च ॥
రాజు పలికెను—ఓ భామినీ, ఒత్తిడితో అసహ్యమైన మాట చెప్పడం సాధ్యం కాదు. ఓ దేవీ, నీకూ ప్రజలకూ రెండింటికీ మేలు చేసే మార్గం నాకు కనిపించదు.
Verse 88
एवमुक्ता महादेवी तेन राज्ञा सुषोभना ॥ हृषितपुष्टमना देवी राजानमिदमब्रवीत् ॥
రాజు ఇలా చెప్పగా, అత్యంత శోభనమైన మహాదేవి—హర్షంతో బలపడిన మనస్సుతో—రాజుతో ఇలా పలికెను.
Verse 89
पानीयस्य तु पार्श्वेन सन्निकृष्टेन सुन्दरी ॥ चतुर्थं जनपर्यन्तं न किञ्चिदिह दृश्यते ॥
ఓ సుందరీ, నీటి మూలం పక్కనే, అతి సమీపంలో, నాల్గవ గ్రామ-సరిహద్దు వరకు ఇక్కడ ఏదీ కనిపించదు.
Verse 90
किमर्थमिह तेजस्विंस्त्यक्त्वा मण्डलमागतः ॥ किं करोमि महातेजाः सर्वलोकनमस्कृतः ॥
ఓ తేజస్వీ, నీ మండలాన్ని విడిచి నీవు ఇక్కడికి ఏ ఉద్దేశంతో వచ్చితివి? ఓ మహాతేజస్వీ, సమస్త లోకాలు నమస్కరించువాడా, నేను ఏమి చేయాలి?
Verse 91
उपानहौ च छत्रं च दिव्यालङ्कारभूषितम् ॥ ददौ च राज्ञे सविता प्रीत्या परमया युतः ॥
పరమ ప్రీతితో యుక్తుడైన సవితా (సూర్యదేవుడు) దివ్యాలంకారాలతో అలంకృతమైన పాదుకలు మరియు ఛత్రాన్ని రాజుకు దానమిచ్చెను।
Verse 92
तां प्रियां प्रीतहृदयां श्रावयंस्तस्य भाषितम् ॥ राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा देवी वचनमब्रवीत् ॥
ఆ ప్రియురాలైన, ప్రీతితో నిండిన హృదయముగల ఆమెకు అతని మాటలు వినిపించి, రాజు వచనం విన్న తరువాత దేవి (రాణి) ప్రత్యుత్తరంగా పలికెను।
Frequently Asked Questions
The chapter instructs that governance and moral administration (represented by Yama) must avoid envy and anger toward brāhmaṇas and ascetics, whose tapas and svādhyāya confer a form of moral autonomy. It also elevates pativratā-dharma as an ethical force capable of restraining cosmic and social disorder, framing virtues like restraint, gratitude, and reverence as stabilizing principles.
No tithi, nakṣatra, or lunar calendrical marker is specified. The narrative foregrounds seasonal/climatic timing through nidāgha and dāruṇa gharma (intense summer heat) and midday solar intensity (madhyāhna), using environmental conditions to test conduct and obligations of care (water provision, protection from heat).
Environmental balance is treated indirectly through the depiction of heat stress, thirst, and the regulation of solar force. Sūrya’s fall from the sky after the pativratā’s distressed glance dramatizes how ethical disorder can disrupt cosmic regulation, while the restoration via water and protective implements (chatra, upānah) models pragmatic stewardship—mitigating heat impact on bodies working the land (kṣetra) and sustaining terrestrial livelihood.
The chapter references the Mithilā lineage: Nimi (Kṛtayuga king), his successor Mithī, and Janaka (king of Mithilā), along with Janaka’s queen (named Rūpavatī). It also features pan-Indic sage and deity figures central to Purāṇic discourse: Nārada, Yama (Dharmarāja/Mṛtyu), and Sūrya (Vivasvān).