Adhyaya 208: Narration of the Exemplum of the Pativratā (Devoted Wife)
Pativratopākhyāna-varṇanam
Ethical-Discourse (Dharma, Social Conduct, Gendered Virtue, Ascetic Authority)
वराह–पृथ्वी संवादाच्या चौकटीत या अध्यायात धर्मोपदेशासाठी पतिव्रतेचे उपाख्यान येते. धर्मराज यम व्यथित होतो, कारण तप व स्वाध्यायाने समर्थ ब्राह्मण सामान्य मृत्युवश होत नाहीत आणि त्याच्या समोर उभेही राहत नाहीत. तेव्हा तेजस्विनी पतिव्रता पतीसह येऊन यमाला ब्राह्मणांविषयीचा मत्सर व क्रोध सोडण्यास सांगते, द्विज सर्वत्र पूज्य आहेत असे बजावते. नारदाच्या प्रश्नावर यम प्राचीन कथा सांगतो—मिथिलेचा राजा जनक राणीसमवेत कडक उन्हात शेतकाम करतो; राणीच्या क्लेशात सूर्याकडे अनाहूत क्रुद्धदृष्टी गेल्याने सूर्य खाली पडतो. मग सूर्य तिच्या पतिव्रतधर्माची स्तुती करून पाणी, छत्र व पादुका देतो आणि पतिव्रतधर्म लोकधारणेचा आधार आहे असे प्रतिपादित करतो.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 208
Verse 1
अथ पतिव्रतोपाख्यानवर्णनम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ मुहूर्त्तस्य तु कालस्य दिव्याभरणभूषितान् ॥ प्रयातान्दिवि संप्रेक्ष्य विमानैः सूर्यसन्निभैः
आता पतिव्रता-उपाख्यानाचे वर्णन सुरू होते. ऋषिपुत्र म्हणाला—थोड्याच वेळात, दिव्य अलंकारांनी भूषित त्यांना सूर्यसदृश तेजस्वी विमानांतून आकाशात जाताना पाहून (तो बोलला).
Verse 2
ब्राह्मणास्तपसा सिद्धाः सपत्नीकाः सबान्धवाः ॥ सानुरागा ह्युभयतो मन्युनाभिपरिप्लुताः
तपस्येने सिद्ध झालेले ब्राह्मण, पत्नी व बंधूंसह, अनुराग असूनही दोन्ही बाजूंनी क्रोधाने पूर्णपणे व्यापले गेले होते.
Verse 3
विवर्णवदनो राजा प्रभातेजोविवर्जितः ॥ अचिरादेव सञ्जातः क्रोधेन भृशदुःखितः
राजा (यम) याचा चेहरा फिकट झाला व प्रभा-तेज हरपले; क्रोधामुळे तो लवकरच अत्यंत दुःखी झाला.
Verse 4
तं तथा निष्प्रभं दृष्ट्वा धर्मराजं तपोधनः ॥ नारदश्चाब्रवीत्तत्र ज्ञात्वा तस्य मनोगतम्
धर्मराजाला असा निष्प्रभ पाहून, तपोधन नारदाने तेथे त्याच्या मनातील भाव जाणून बोलला.
Verse 5
अपि त्वं भ्राजमानस्तु पशोः पतिरिवापरः ॥ कस्मात्ते शोभनं वक्त्रं क्षणाद्वैवर्ण्यमापतत्
तू तर दुसऱ्या पशुपतीसारखा तेजस्वी आहेस; मग तुझे हे शोभिवंत मुख क्षणात का फिकट झाले?
Verse 6
विनिःश्वसन्यथा नागः कस्मात्त्वं परितप्यसे ॥ राजन्कस्माद्बिभेषि त्वमेतदिच्छामि वेदितुम्
सर्पासारखा दीर्घ श्वास घेत तू का संतप्त आहेस? हे राजन्, तू कशामुळे भयभीत आहेस? हे मला जाणून घ्यायचे आहे।
Verse 7
यम उवाच ॥ विवर्णं जायते वक्त्रं शुष्यते न च संशयः ॥ यन्मया हीदृशं दृष्टं श्रूयतां तन्महामुने
यम म्हणाला—मुख फिकट होते व कोरडे पडते; यात संशय नाही. मी जे असे पाहिले आहे, हे महामुने, ते ऐका।
Verse 8
यायावरास्तु ये विप्रा उञ्छवृत्तिपरायणाः ॥ दृढस्वाध्यायतपसो ह्रीमन्तो ह्यनसूयकाः
जे विप्र यायावर आहेत, उञ्छवृत्तीवर परायण आहेत, स्वाध्याय व तपात दृढ आहेत, लज्जाशील व निरसूय आहेत।
Verse 9
अतिथिप्रियकाश्चैव नित्ययुक्ता जितेन्द्रियाः ॥ ते त्वहम्मानिनः सर्वे गच्छन्त्युपरि मे द्विज
ते अतिथिप्रिय, नित्य संयमी व जितेन्द्रिय आहेत; पण अहंमानामुळे, हे द्विज, ते सर्व माझ्यापेक्षा वर जातात।
Verse 10
दिव्यगन्धैर्विलिप्ताङ्गा माल्यभूषितवाससः ॥ सृजन्तो मम माल्यानि तेन ताम्ये द्विजोत्तम ॥
त्यांचे अंग दिव्य सुगंधांनी लेपिलेले, वस्त्रे माळा व भूषणांनी शोभित आहेत. ते माझ्यासाठी सतत माळा रचतात; म्हणून, हे द्विजोत्तम, मी थकतो।
Verse 11
मृत्यो तिष्ठसि कस्यार्थे को वा मृत्युḥ कथं भवेत् ॥ कि त्वं न भाषसे मृत्यो ब्रूहि लोके निरर्थकः ॥
हे मृत्यू, तू कोणाच्या हेतूने येथे उभा आहेस? खरे तर ‘मृत्यू’ कोण आणि मृत्यू कसा होतो? हे मृत्यू, तू का बोलत नाहीस? सांग—नाहीतर तू जगात निरर्थक आहेस।
Verse 12
लोभासक्तान्सदा हंसि पापिष्ठान्धर्मवर्जितान् ॥ एषां तपसि सिद्धानां नाहं विग्रहवानिह ॥
तू नेहमी लोभासक्त, अत्यंत पापी व धर्मरहित लोकांचा संहार करतोस; पण तपाने सिद्ध झालेल्या या जनांशी येथे माझा सामना करण्याचा अधिकार नाही।
Verse 13
निग्रहानुग्रहौ नापि मया शक्यौ महात्मनाम् ॥ कर्त्तुं वा प्रतिषेद्धुं वा तेन तप्ये भृशं मुने ॥
महात्म्यांच्या बाबतीत दंड वा अनुग्रह—हे दोन्ही माझ्याने शक्य नाही; करणेही नाही, थांबवणेही नाही. म्हणून, हे मुने, मी फार संतप्त होतो।
Verse 14
एतस्मिन्नन्तरे तत्र विमानॆन महाद्युतिः ॥ पतिव्रता समं भर्त्रा सानुगा सपरिच्छदा ॥
तेवढ्यात तेथे महाद्युतिमती पतिव्रता दिव्य विमानाने आली; ती पतीसह, अनुचरांसह आणि सर्व परिजन-परिच्छदांसह तेथे पोहोचली।
Verse 15
महताऽतूर्यघोषेण सम्प्राप्ता प्रियदर्शना ॥ धर्मराजहितं सर्वं धर्मज्ञा धर्मवत्सला ॥
मोठ्या वाद्यघोषासह ती प्रियदर्शना तेथे आली; ती धर्मज्ञ, धर्मवत्सला आणि धर्मराजाच्या हितासाठी सर्वथा तत्पर होती।
Verse 16
साऽब्रवीत्तु विमानस्था साधयन्ती शुभाङ्गना ॥ विचित्रं प्रसृतं वाक्यं सर्वसत्त्वसुखावहम् ॥
तेव्हा विमानस्थ ती शुभांगना बोलली—तिने विविध व विस्तृत असे वचन उच्चारले, जे सर्व प्राण्यांच्या सुख-कल्याणास कारणीभूत होते।
Verse 17
पतिव्रतोवाच ॥ धर्मराज महाबाहो कृतज्ञः सर्वसम्मतः ॥ मैवमीर्षां कुरुष्व त्वं ब्राह्मणेषु तपस्विसु ॥ एतेषां तपसां वीर माहात्म्यं बलमेव च ॥ अचिन्त्याः सर्वभूतानां ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥
पतिव्रता म्हणाली—हे धर्मराज, महाबाहो, कृतज्ञ व सर्वमान्य! तपस्वी ब्राह्मणांविषयी अशी ईर्ष्या करू नकोस। वीरा, त्यांच्या तपाचे माहात्म्य व बल अचिंत्य आहे; वेदपारंगत ब्राह्मण सर्व प्राण्यांस अकल्पनीय सामर्थ्यवान आहेत।
Verse 18
त्वया शुभाशुभं कर्म नित्यं पूजा मनस्विनाम् ॥ रागो वा रोषमोहौ वा न कर्तव्यौ सदा सताम् ॥
तुझ्याकडून नित्य शुभ-अशुभ कर्मांचा विचार व्हावा आणि मनस्वी जनांची पूजा करावी। सज्जनांनी राग, क्रोध व मोह हे कधीही करू नयेत।
Verse 19
प्रयाता गगने दृष्टा विद्युत्सौदामिनी यथा ॥ दृष्ट्वा पतिव्रतां नारीं धर्मराजेन पूजिताम् ॥
ती आकाशात जाताना विजेसारखी दिसली। धर्मराजांनी पूजिलेल्या त्या पतिव्रता स्त्रीला पाहून (कथा पुढे सरकते)।
Verse 20
अब्रवीन् नारदस्तत्र धर्मराजं तथागतम् ।
तेथे नारदांनी, तेथे आलेल्या धर्मराजांना संबोधून सांगितले।
Verse 21
नारद उवाच ॥ का चैषा सुमहाभागा सुरूपा प्रमदोत्तमा ॥ या त्वया पूजिता राजन् हितमुक्त्वा गता पुनः ।
नारद म्हणाले—हे राजन्! ही परम सौभाग्यवती, सुरूप व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ अशी कोण आहे, जिला तू पूजिले आणि जी हितवचन सांगून पुन्हा निघून गेली?
Verse 22
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं परं कौतूहलं हि मे ॥ एतनमे सुमहाभाग कथयस्व समासतः ।
हे मला हे जाणून घ्यायचे आहे; माझे कुतूहल फार मोठे आहे. हे परम सौभाग्यवान! हे मला संक्षेपाने सांग.
Verse 23
यम उवाच ॥ अहं ते कथयिष्यामि कथां परमशोभनाम् ॥ एषा मया यथा तात पूजितापि च कृत्स्नशः ।
यम म्हणाले—मी तुला परम शोभन अशी कथा सांगीन; हे तात! ही स्त्री माझ्याकडून कशी आणि पूर्णपणे पूजिली गेली ते सांगतो.
Verse 24
पुरा कृतयुगे तात निमिर्नाम महायशाः ॥ आसीद्राजा महातेजाः सत्यसन्ध इति श्रुतः ।
हे तात! पूर्वी कृतयुगात ‘निमी’ नावाचा महायशस्वी, महातेजस्वी राजा होता; तो सत्यसंध म्हणून प्रसिद्ध होता.
Verse 25
तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जननाज्जनकोऽभवत् ॥ तस्य रूपवती नाम पत्नी प्रियहिते रता ।
त्याचा पुत्र ‘मिथी’ नावाचा होता; जननामुळे तो ‘जनक’ म्हणून ओळखला गेला. त्याची पत्नी ‘रूपवती’ नावाची होती; ती प्रिय व हितकारक कार्यात रत असे.
Verse 26
सा चाप शुभकर्माणि पतिभक्ता पतिव्रता ॥ प्रीत्या परमया युक्ता भर्त्तुर्वचनकारिणी ।
ती शुभ कर्म करणारी, पतीभक्त व पतिव्रता होती; परम प्रीतीने युक्त होऊन ती पतीच्या वचनाप्रमाणे वागत असे।
Verse 27
य इमां पृथिवीं सर्वां धर्मेण परिपालयन् ॥ न व्याधिर्न जरा मृत्युस् तस्मिन् राजनि शासति ।
तो राजा धर्माने संपूर्ण पृथ्वीचे पालन करून राज्य करीत असे; त्याच्या शासनकाळात प्रजांना ना व्याधी, ना जरा, ना मृत्यूचा उपद्रव होता।
Verse 28
ववर्ष सततं देवस् तस्य राष्ट्रे महाद्युतेः ॥ एवं बहुगुणोपेतं तस्य राज्यं महात्मनः ।
त्या महाद्युती राजाच्या राष्ट्रात देव (वर्षादेव) सतत पाऊस पाडीत असे; अशा रीतीने त्या महात्म्याचे राज्य अनेक गुणांनी संपन्न होते।
Verse 29
न कश्चिद् दृश्यते मर्त्यो रुजार्त्तो दुःखितोऽपि वा ॥ अथात्र बहुकालस्य राजानं मिथिलाधिपम् ।
कोणताही मर्त्य रोगाने पीडित किंवा दुःखी दिसत नसे; मग बराच काळ गेल्यावर मिथिलेच्या अधिपती राजावर (काही) प्रसंग आला।
Verse 30
उवाच राज्ञी विप्रेन्द्र विनयात्प्रश्रितं वचः ।
राणीने विनयाने नतमस्तक होऊन श्रेष्ठ ब्राह्मणास नम्र वचन सांगितले।
Verse 31
राज्ञ्युवाच ॥ भृत्यानां च द्विजातीनां तथा परिजनस्य च ॥ यदस्ति द्रविणं किञ्चित्पृथिव्यां यद्गृहे च ते ।
राणी म्हणाली—भृत्य, द्विज आणि परिजन यांच्यासाठी जे काही द्रव्य आहे—भूमीवर असो वा तुमच्या घरी—ते सर्व…
Verse 32
विनियुक्तं तु तत्सर्वं सान्निध्यं तु तथा त्वया ॥ न च राजन् विजानासि भोजनस्य प्रशंससि ।
…ते सर्व योग्य रीतीने वाटप केले आहे, आणि तुम्हीही तेथे उपस्थित राहून पाहिले आहे. तरीही, हे राजन्, तुम्हाला ते कळत नाही; ‘भोजन’ाची स्तुती करता जणू त्याचा अभाव आहे.
Verse 33
नास्ति तन्नियमः कश्चित्पुष्पमूल्यं च नास्ति नः ॥ न वा गवादिकं किञ्चिन्न च वस्त्राणि कर्हिचित् ।
त्याबाबत कोणताही ठराविक नियम नाही, आणि फुलांच्या किमतीसाठीही आमच्याकडे द्रव्य नाही. गायी वगैरे काहीच नाही, आणि कधीही वस्त्रेही नाहीत.
Verse 34
न चैव वार्षिकः कश्चिद्विद्यते भाजनस्य च ॥ दृश्यते हि महाराज मम चैवाथ सुव्रत ।
आणि भांड्यांचाही वार्षिक साठा मुळीच नाही. हे महाराज, हे सर्व प्रत्यक्ष दिसते—मलाही आणि तुम्हालाही, हे सुव्रत.
Verse 35
यत्कर्तव्यं मया वापि तन्मे ब्रूहि नराधिप । कर्त्र्यस्म्यहं विशेषेण यद्वाक्यमपि मन्यसे ।
हे नराधिप, माझ्याकडून काय करणे योग्य आहे ते मला सांगा. तुम्ही जे वचन/आज्ञा योग्य मानाल, ते मी विशेषतः तसेच करीन.
Verse 36
तद्ब्रवीमि यथाशक्त्या यदि मे मन्यसे प्रिये ॥ हविष्ये वर्त्तमानानामिदं वर्षशतं गतम् ।
प्रिये, तू मान्य करशील तर मी यथाशक्ती सांगतो. हविष्यवृत्तीने राहणाऱ्यांसाठी हा शंभर वर्षांचा काळ लोटला आहे.
Verse 37
कुद्दालेन हि काष्ठेन क्षेत्रं वै कुर्महे प्रिये ॥ ततो धर्मविधिं तत्त्वात्प्राप्नुयां मे न संशयः ।
प्रिये, कुदळ आणि लाकूड अशा साध्या साधनांनीच आम्ही शेत करतो. त्यातून मी तत्त्वतः धर्माची योग्य विधी प्राप्त करीन—यात मला संशय नाही.
Verse 38
भक्ष्यं भोज्यं च ये ये च ततस्त्वं सुखमाप्स्यसि ॥ एवमुक्ता ततो राज्ञी राजानमिदमब्रवीत् ।
जे जे भक्ष्य आणि जे जे भोज्य पदार्थ असतील, त्यातून तुला सुख मिळेल. असे सांगितल्यावर राणीने मग राजाला हे म्हणाले.
Verse 39
देव्युवाच ॥ भृत्यानां तु सहस्राणि तव राजन्निवेशने ॥ अश्वानां च गजानां च सैरिभाणां तथैव च ।
देवी (राणी) म्हणाली—हे राजन्, तुझ्या निवासस्थानी सेवकांची हजारो संख्या आहे; तसेच घोडे, हत्ती आणि म्हशीही आहेत.
Verse 40
उष्ट्राणां महिषाणां च खराणां च महायशाः ॥ एते सर्वे कथं राजन्न कुर्वन्ति तवेप्सितम् ॥
हे महायशस्वी, (तुझ्याकडे) उंट, म्हशी आणि गाढवेही आहेत; मग हे राजन्, हे सर्व तुझी इच्छित गोष्ट कशी साधत नाहीत?
Verse 41
राजोवाच ॥ नियुक्तानि हि कर्माणि वार्षिकानीतराणि च ॥ सर्वकर्माणि कुर्वन्ति ये भृत्या मे वरानने ॥
राजा म्हणाला—हे वरानने! माझे नियुक्त सेवक वार्षिक तसेच इतर सर्व कामे करीत असतात।
Verse 42
बलीवर्दाः खराऽश्वा गजा उष्ट्रा ह्यनेकशः ॥ सर्वे नियुक्ता मे देवि सर्वकर्मसु शोभने ॥
हे देवी, हे शोभने! बैल, गाढवे, घोडे, हत्ती आणि अनेक उंट—हे सर्व मी प्रत्येक कामासाठी नियुक्त केले आहेत।
Verse 43
आयसँ त्रापुषँ ताम्रँ राजतँ काञ्चनँ तथा ॥ नियुक्तानि तु सर्वाणि सर्वकर्मस्वनिन्दिते ॥
हे अनिंदिते! लोखंड, कथिल (टिन), तांबे, चांदी आणि तसेच सोने—ही सर्व द्रव्ये प्रत्येक कामात नियुक्त आहेत।
Verse 44
ननु पश्याम्यहं देवि किञ्चिद्धैमं न चायसम् ॥ येन कुर्यामहं देवि कुद्दालं सुसमाहितः ॥
परंतु हे देवी! मला काहीसे सुवर्णाचे दिसते, लोखंडाचे नाही; ज्याने, हे देवी, मी सावधपणे कुदळ तयार करू शकेन।
Verse 45
गच्छ राजन् यथाकाममनुयास्यामि पृष्ठतः ॥ एवमुक्तः सुनिष्क्रान्तः सभार्यः स नरेश्वरः ॥
“हे राजन्! तुला जसे हवे तसे जा; मी मागून येईन।” असे सांगितल्यावर तो नरेश्वर पत्नीसमवेत निघून गेला।
Verse 46
ततो राजा च देवी च क्षेत्रं मृगयतस्तदा ॥ गतौ च परमाध्वानं ततो राजाब्रवीदिदम् ॥
तेव्हा राजा आणि देवी क्षेत्र शोधीत दीर्घ मार्गाने गेले; नंतर राजाने असे म्हणणे सांगितले.
Verse 47
इदं भद्रं मम क्षेत्रमास्वात्र वरवर्णिनि ॥ यावद्गुल्मानिमान् भद्रे कण्टकांश्च वरानने ॥
“हे भद्रे! हे माझे उत्तम क्षेत्र आहे; हे वरवर्णिनी, येथे बस—तोवर मी हे झुडपे, हे भद्रे, आणि हे काटे, हे वरानने, दूर करतो.”
Verse 48
अहं छिनद्मि वै देवि त्वमेताञ्छोधय प्रिये ॥ एष ते कर्म योगस्तु ततो प्राप्स्यामि चेप्सितम् ॥
“हे देवी! मी हे छाटून टाकीन; तू, प्रिये, हे स्वच्छ कर. हा तुझा योग्य कर्मभाग आहे; मग मी इच्छित फल मिळवीन.”
Verse 49
एवमुक्ता महादेवी तेन राज्ञा तपोधन ॥ उवाच मधुरं वाक्यं प्रहसन्ती नृपाङ्गना ॥
हे तपोधन! राजाने असे म्हटल्यावर ती महादेवी—राजपत्नी—हसत हसत मधुर वचन बोलली.
Verse 50
वृक्षोऽत्र दृश्यते पार्श्वे सौवर्णो गुल्म एव च ॥ पानीयस्य तु सान्निध्यं न किञ्चिदिह दृश्यते ॥
इथे बाजूला एक वृक्ष दिसतो आणि सुवर्णासारखा एक झुडपही; पण पिण्याच्या पाण्याचे सान्निध्य येथे मुळीच दिसत नाही.
Verse 51
कथं क्षेत्रं करिष्यावो हृद्रोगस्य तु कारकम् ॥ इयं नदी ह्ययं वृक्ष इयं भूमिः समांसला ॥
हे स्थान हृद्रोगाचे कारण ठरत असेल तर आपण ते पवित्र क्षेत्र कसे करावे? येथे नदी आहे, येथे वृक्ष आहे, आणि ही भूमी मांसल व मऊ आहे।
Verse 52
अस्मिन्वपि कृतं कर्म कथं गुणकरं भवेत् ॥ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् ॥
अशा ठिकाणी केलेले कर्मही कसे गुणकारी ठरेल? तिचे वचन ऐकून राजा उत्तर बोलला।
Verse 53
शुभं सानुनयं वाक्यं भूतानां गुणवत्सलः ॥ पूर्वगृहे भवेत्पूर्वं विनियुक्तं तथा प्रिये ॥
भूतमात्राच्या हितावर प्रेम करणारा तो शुभ व स्नेहयुक्त वचन बोलला— “प्रिये, जे पूर्वी नेमले आहे ते आधी पूर्वगृहातच स्थापन होऊ दे।”
Verse 54
अयं गृहो महादेवि न च बाधाऽत्र कस्यचित् ॥ ततस्तच्छोधयामास तत्क्षेत्रं भार्यया सह ॥
“महादेवी, हा गृह आहे; येथे कोणालाही बाधा नाही.” मग तो पत्नीसमवेत त्या क्षेत्राची पाहणी करू लागला।
Verse 55
वियन्मध्ये तथोग्रश्च सविता तपते सदा ॥ समृद्धश्च तदा तत्र निदाघः काल आगतः ॥
आकाशाच्या मध्यभागी सूर्य अत्यंत उग्र होऊन सतत तळपत राहिला; तेव्हा तेथे प्रखर निदाघऋतू पूर्णत्वाने आला।
Verse 56
प्रवृद्धो दारुणो घर्मः कालश्चैवातिदारुणः ॥ ततः सा तृषिता देवी क्षुधिता च तपस्विनी ॥
भयंकर उष्णता वाढली आणि काळही अत्यंत कठोर झाला। तेव्हा ती तपस्विनी देवी तहानलेली व भुकेने पीडित झाली।
Verse 57
स्निग्धौ ताम्रतलौ पादौ तस्यां सन्तापमागतौ ॥ गुणप्रवाह रक्तौ तु तस्याः पादौ च सुव्रत ॥
तिचे पाय—मृदू व तांबूसारख्या तळव्यांचे—दाहाने संतप्त झाले. हे सुव्रत, तिचे चरण लालसर प्रवाहासारखे रंजित झाले.
Verse 58
सूर्यस्य पादा मध्याह्ने तापयन्त्यग्निसन्निभाः ॥ ततः सा व्यथिता देवी भर्तारमिदमब्रवीत् ॥
मध्यान्ही सूर्यकिरण अग्निसारख्या दाहक झाल्या. तेव्हा व्यथित देवीने आपल्या पतीला हे वचन सांगितले.
Verse 59
तृषितास्मि महाराज भृशमुष्णेन पीडिता ॥ पानीयं दीयतां राजन्मम शीघ्रं प्रसादतः ॥
महाराज, मी तहानले आहे; प्रचंड उष्णतेने फार पीडित आहे. हे राजन्, कृपया मला लवकर पिण्याचे पाणी द्या.
Verse 60
इत्युक्त्वा पतिता देवी विह्वला दुःखपीडिता ॥ पतन्त्या च तया सूर्यो दृष्टो विह्वलया तथा ॥
असे बोलून ती देवी दुःखाने पीडित व व्याकुळ होऊन कोसळली. पडताना त्याच व्याकुळ अवस्थेत तिने सूर्यालाही पाहिले.
Verse 61
यदृच्छया पतन्त्या तु सूर्यः कोपेन वीक्षितः ॥ ततो विवस्वान् भगवान् सन्त्रस्तो गगने तदा ॥
ती यदृच्छेने पडत असता सूर्याकडे क्रोधाने पाहिले गेले; तेव्हा भगवान् विवस्वान् त्या वेळी आकाशात भयभीत झाले।
Verse 62
दिवं मुक्त्वा महातेजाः पतितो धरणीतले ॥ ततो दृष्ट्वा तु राजा.असौ स्वभावेन च वर्जितम् ॥
स्वर्ग सोडून तो महातेजस्वी पृथ्वीवर पडला; मग राजाने त्याला स्वभावापासून वंचित झालेला पाहून (तदनुसार प्रतिक्रिया दिली)।
Verse 63
एवं ब्रुवन्तं राजानं सूर्यः सानुनयोऽब्रवीत् ॥ पतिव्रता शुभाक्षी च ममैषा रुषिता भृशम् ॥
राजा असे बोलत असता सूर्याने विनयाने म्हटले—“माझी ही पतिव्रता, शुभनेत्री स्त्री फारच क्रुद्ध झाली आहे।”
Verse 64
ततोऽहं पतितो राजंस्तव कार्यानुशासनः ॥ अनया सदृशी नारी त्रैलोक्ये नैव विद्यते ॥
“म्हणून, हे राजन्, तुमच्या कार्याच्या आज्ञेनुसार मी पडलेलो आहे; हिच्यासारखी स्त्री त्रैलोक्यात नाही।”
Verse 65
पृथिव्यां स्वर्गलोके वा न काचिदिह दृश्यते ॥ अहोऽस्याः परमं सत्त्वमहोऽस्याः परमं तपः ॥
“पृथ्वीवर किंवा स्वर्गलोकीही इथे तिच्यासारखी कोणी दिसत नाही. अहो! तिचे परम सत्त्व; अहो! तिचे परम तप।”
Verse 66
अहो धैर्यं च शक्तिश्च तवैवं शंसिता गुणाः ॥ तथेयं ते महाभाग तव चित्तानुसारिणी ॥
अहो! तुझे धैर्य व शक्ती—हे गुण अशा रीतीने प्रशंसित आहेत. आणि ही स्त्रीही, हे महाभाग, तुझ्या चित्तानुसार वागणारी आहे.
Verse 67
सदृशी ते महाभाग शक्रस्येव यथा शची ॥ पात्रं पात्रवता प्राप्तं सुकृतस्य महत्फलम् ॥
हे महाभाग! ती तुझ्यास योग्य आहे, जशी शक्रास शची. योग्याने योग्य पात्र प्राप्त केले—हे सुकृताचे महान फळ आहे.
Verse 68
अनुरूपः सुरूपो वा यतो जातः सुयन्त्रितः ॥ मा च ते वितथः कामो भवेच्चैव नराधिप ॥
ज्याच्यापासून कोणी जन्मतो—तो अनुरूप असो वा सुरूप—आचरणाने सुयंत्रित असो. हे नराधिप! तुझी इच्छा निष्फळ ठरू नये.
Verse 69
कुरुष्व दयितं क्षेत्रं यथा मनसि वर्त्तते ॥ भोजनार्थं महाराज त्वदन्यो न हि विद्यते ॥
हे महाराज! तुझ्या मनात जसे आहे तसे प्रिय कार्यक्षेत्र कर. उपजीविकेसाठी तुझ्यावाचून दुसरा कोणी नाही.
Verse 70
अनुरूपा विशुद्धा च तपसा च वराङ्गना॥ पतिव्रता च साध्वी च नित्यं तव हिते रता॥
ती तुझ्यास अनुरूप, विशुद्ध आणि तपाने श्रेष्ठ स्त्री आहे; ती पतिव्रता, साध्वी आणि सदैव तुझ्या हितात रत आहे.
Verse 71
फलदं च यशस्यं च भविष्यति हि कामदम्॥ एवमुक्त्वा ततः सूर्यः ससर्ज जलभाजनम्॥
हे निश्चयच फलदायक, यशवर्धक आणि इच्छापूर्तिकारक होईल. असे बोलून सूर्याने जलाचे भांडे निर्माण केले.
Verse 72
उपभोक्तुं सुखस्यार्थं सुपुण्यस्य विशेषतः॥ दत्त्वा तत्पुण्यकर्माणं ततः प्राह दिवाकरः॥
सुखाचा उपभोग करण्यासाठी—विशेषतः उत्तम पुण्याच्या फलासाठी—ते पुण्यकर्म (किंवा त्याचे साधन) देऊन मग दिवाकर म्हणाला.
Verse 73
एवमुक्त्वा तु भगवांस्तथा तत्कृतवान्क्वचित्॥ राज्ञा च जनकेनैव प्रियाया हितकाम्यया॥
असे बोलून भगवानांनी कधीतरी/कुठेतरी तसेच केले; आणि राजा जनकानेच आपल्या प्रियेस हित व्हावे या इच्छेने ते घडविले/केले.
Verse 74
ततः साप्यायिता देवी तोयेन शुभलक्षणा॥ लब्धसंज्ञा गतभया राजानमिदमब्रवीत्॥
मग शुभलक्षणी देवी पाण्याने तृप्त/ताजीतवानी झाली. शुद्धीवर येऊन व भयमुक्त होऊन तिने राजाला हे सांगितले.
Verse 75
देवी दृष्ट्वा तदाश्चर्यं विस्मयोत्फुल्ललोचना॥ केन दत्तं शुभं तोयं दिव्यं छत्रमुपानहौ॥
ते आश्चर्य पाहून देवीचे डोळे विस्मयाने फुलले. (ती म्हणाली:) हे शुभ पाणी, दिव्य छत्र आणि पादत्राणे कोणी दिली?
Verse 76
एतन्मे संशयं राजन्कथयस्व तपोधन॥ राजोवाच॥ एष देवो महादेवि विवस्वान्नाम नामतः॥
हे राजन्, हे तपोधन, माझा हा संशय सांगावा. राजा म्हणाला—हे महादेवी, हा देव नामतः विवस्वान् (सूर्य) म्हणून ओळखला जातो.
Verse 77
तवानुकम्पया देवि मुक्त्वाकाशमिहागतः॥ एवमुक्ता तु सा देवी भर्त्तारमिदमब्रवीत्॥
हे देवी, तुझ्यावर अनुकंपा करून तो आकाश सोडून येथे आला आहे. असे ऐकून ती देवी पतीला हे म्हणाली.
Verse 78
करवाण्यस्य कां प्रीतिं ज्ञायतामस्य वाच्छितम्॥ ततो राजा महातेजाः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः॥
मी त्याच्यासाठी कोणते प्रिय कार्य करू? त्याची इच्छा जाणावी. मग महातेजस्वी राजा हात जोडून नम्रपणे प्रणाम करू लागला.
Verse 79
विज्ञापयामास तदा भगवन् किं करोमि ते॥ एवमुक्तो नरेन्द्रेण सूर्यो वचनमब्रवीत्॥
तेव्हा त्याने निवेदन केले—हे भगवन्, मी तुमच्यासाठी काय करू? नरेन्द्राने असे म्हटल्यावर सूर्याने उत्तर दिले.
Verse 80
अभयं मे महाराज स्त्रीभ्यो भवतु मानद ॥ तत्श्रुत्वा वचनं तस्य भास्करस्य तु मानदः ॥
हे महाराज, हे मानद, माझ्यामुळे स्त्रियांना अभय असो. भास्कराचे ते वचन ऐकून मानद…
Verse 81
प्रीत्या परमया युक्ता तस्य राज्ञो मनःप्रिया ॥ रश्मीनां तारणार्थाय छत्रं दत्त्वा तु कुण्डिकाम् ॥
परम प्रीतीने युक्त, राजाच्या मनास प्रिय असलेल्या तिने सूर्यकिरणांपासून रक्षणासाठी छत्र व तसेच जलकुंडीका (पाण्याचे भांडे) दिले।
Verse 82
इमौ चोपानहौ दत्त्वा चोभौ पादस्य शङ्करौ ॥ अभयं ते महाभाग यथा त्वं वृत्तवानसि ॥
आणि पायांस योग्य अशी ही दोन उपानह (पादत्राणे) देऊन ती म्हणाली—“हे महाभाग, तू जसा सदाचार केला आहेस तदनुसार तुला अभय लाभो.”
Verse 83
एवं पतिव्रतां विप्र पूजयामि नमामि च ॥
हे विप्र, अशा प्रकारे मी पतिव्रता स्त्रीचे पूजन करतो आणि तिला नमस्कार करतो।
Verse 84
न च मामुपतिष्ठन्ति न चैव वशगा मम ॥ मस्तकं मम गच्छन्ति सपत्नीकाः सहानुगाः ॥
त्या ना माझी सेवा करतात, ना माझ्या अधीन राहतात; सपत्नी असलेल्या त्या स्त्रिया अनुचरांसह माझ्या डोक्यावर चढतात।
Verse 85
ब्राह्मणाः सततं पूज्या ब्राह्मणाः सर्वदेवताः ॥ मात्सर्यं क्रोधसंयुक्तं न कर्तव्यं द्विजातिषु ॥
ब्राह्मण सदैव पूज्य आहेत; ब्राह्मण हेच सर्व देवता मानले जातात. द्विजांप्रती मत्सर व क्रोधयुक्त वर्तन करू नये।
Verse 86
सोऽपि राजा महाभागः सर्वभूतहिते रतः ॥ धर्मात्मा च महात्मा च सत्यसन्धो महातपाः ॥
तो राजा देखील, हे भाग्यवती, सर्व प्राण्यांच्या हितात रत होता—धर्मात्मा, महात्मा, सत्यनिष्ठ आणि महान तपस्वी।
Verse 87
राजोवाच ॥ न शक्यमुपरोधेन वक्तुं भामिनि विप्रियम् ॥ न च पश्याम्यहं देवि तव चैव जनस्य च ॥
राजा म्हणाला—हे भामिनी, दबावाखाली अप्रिय वचन बोलणे शक्य नाही. आणि हे देवी, तुझेही व जनतेचेही हित होईल असा उपाय मला दिसत नाही.
Verse 88
एवमुक्ता महादेवी तेन राज्ञा सुषोभना ॥ हृषितपुष्टमना देवी राजानमिदमब्रवीत् ॥
राजाने असे म्हटल्यावर ती अत्यंत शोभायमान महादेवी—हर्षित व दृढचित्त होऊन—राजाला हे म्हणाली.
Verse 89
पानीयस्य तु पार्श्वेन सन्निकृष्टेन सुन्दरी ॥ चतुर्थं जनपर्यन्तं न किञ्चिदिह दृश्यते ॥
हे सुंदरी, पाण्याच्या स्रोताजवळ, अगदी निकट, चौथ्या वस्ती-सीमेपर्यंत येथे काहीच दिसत नाही.
Verse 90
किमर्थमिह तेजस्विंस्त्यक्त्वा मण्डलमागतः ॥ किं करोमि महातेजाः सर्वलोकनमस्कृतः ॥
हे तेजस्वी, आपले मण्डल सोडून आपण येथे कोणत्या हेतूने आला आहात? आणि हे महातेजस्वी, ज्यांना सर्व लोक नमस्कार करतात, मी काय करावे?
Verse 91
उपानहौ च छत्रं च दिव्यालङ्कारभूषितम् ॥ ददौ च राज्ञे सविता प्रीत्या परमया युतः ॥
परम प्रीतीने युक्त असा सविता (सूर्यदेव) दिव्य अलंकारांनी भूषित पादुका व छत्र राजाला अर्पण करू लागला।
Verse 92
तां प्रियां प्रीतहृदयां श्रावयंस्तस्य भाषितम् ॥ राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा देवी वचनमब्रवीत् ॥
त्या प्रिय, प्रीतीने भरलेल्या हृदयाच्या स्त्रीला त्याचे बोलणे ऐकवून, आणि राजाचे वचन ऐकून, देवी (राणी) उत्तरार्थ बोलली।
Frequently Asked Questions
The chapter instructs that governance and moral administration (represented by Yama) must avoid envy and anger toward brāhmaṇas and ascetics, whose tapas and svādhyāya confer a form of moral autonomy. It also elevates pativratā-dharma as an ethical force capable of restraining cosmic and social disorder, framing virtues like restraint, gratitude, and reverence as stabilizing principles.
No tithi, nakṣatra, or lunar calendrical marker is specified. The narrative foregrounds seasonal/climatic timing through nidāgha and dāruṇa gharma (intense summer heat) and midday solar intensity (madhyāhna), using environmental conditions to test conduct and obligations of care (water provision, protection from heat).
Environmental balance is treated indirectly through the depiction of heat stress, thirst, and the regulation of solar force. Sūrya’s fall from the sky after the pativratā’s distressed glance dramatizes how ethical disorder can disrupt cosmic regulation, while the restoration via water and protective implements (chatra, upānah) models pragmatic stewardship—mitigating heat impact on bodies working the land (kṣetra) and sustaining terrestrial livelihood.
The chapter references the Mithilā lineage: Nimi (Kṛtayuga king), his successor Mithī, and Janaka (king of Mithilā), along with Janaka’s queen (named Rūpavatī). It also features pan-Indic sage and deity figures central to Purāṇic discourse: Nārada, Yama (Dharmarāja/Mṛtyu), and Sūrya (Vivasvān).