Adhyaya 185: Installation of a Bronze (Kāṁsya) Icon (Arcā)
Kāṁsyārcāsthāpanam
Ritual-Manual
अस्मिन्नध्याये वराहः पृथिवीं गृहे देवगृहे स्वस्य कांस्यमूर्तेः (अर्चायाः) स्थापने विधिं क्रमशः उपदिशति—प्रतिमालक्षणनिर्णयः, शुभनक्षत्रकालचयनम्, मङ्गलवाद्यैः सह प्रतिमानयनम्, आवाहनपूर्वकं स्नापन-वस्त्रालङ्कार-समर्पणादिक्रमः। एकत्वप्रतिपादकं प्रथममन्त्रं, देवता-ग्रह-दिक्-भूत-आपः-औषधिसमन्वितं विश्वात्मकं आवाहनं, स्नाने तीर्थावाहनमन्त्रं च निर्दिशति। अधिवासनानन्तरं कलशोदकैः अभिषेकः, धूप-गन्ध-वस्त्र-दानोपचाराः, शान्तिपाठः, प्रदक्षिणा, भागवत-ब्राह्मणपूजनं, भोजनदानं, शान्त्युदकप्रोक्षणं, गुरुपूजा च। स्थापकस्य कुलानां च पुण्यवृद्धिः प्रतिज्ञायते; सुव्यवस्थितो विधिः गृहस्य तथा पृथिव्याः कल्याणसन्तुलनं धारयतीति प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 185
Verse 1
अथ कांस्यार्चास्थापनम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ कांस्येन प्रतिमां कृत्वा सुरूपां सुप्रतिष्ठिताम् ॥ सर्वाङ्गावयवैर्युक्तां विमलां कर्मनिर्मिताम् ॥
अथ कांस्यार्चास्थापनम्। श्रीवराह उवाच—कांस्येन प्रतिमां कृत्वा सुरूपां सुप्रतिष्ठिताम्, सर्वाङ्गावयवैर्युक्तां विमलां कर्मनिर्मिताम्।
Verse 2
ज्येष्ठायां चैव नक्षत्रे मम वेश्मन्युपानयेत् ॥ गीतवादित्रशब्देन बहुभिर्मङ्गलैस्तथा ॥
ज्येष्ठायां चैव नक्षत्रे मम वेश्मन्युपानयेत्, गीतवादित्रशब्देन बहुभिर्मङ्गलैस्तथा।
Verse 3
अर्घ्यं गृहीय यथान्यायमिमं मन्त्रं उदाहरेत् ।
अर्घ्यं गृहीत्वा यथान्यायं, इमं मन्त्रं तत उदाहरेत्।
Verse 4
योऽसौ भवान् सर्वयज्ञेषु पूज्यो ध्येयो गोप्ता विश्वकामो महात्मा ॥ प्रसन्नात्मा भगवान् मे प्रसन्नः सुपूजितस्तिष्ठ हि लोकनाथ ।
योऽसौ भवान् सर्वयज्ञेषु पूज्यो ध्येयो गोप्ता विश्वकामो महात्मा । प्रसन्नात्मा भगवान् मे प्रसन्नः सुपूजितस्तिष्ठ हि लोकनाथ ॥
Verse 5
अर्घ्यं दत्त्वा यथान्यायं स्थापयेत् तदुदङ्मुखः ॥ यथान्यायेन संस्थाप्य कुर्याच्चैवाधिवासनम् ।
अर्घ्यं दत्त्वा यथान्यायं स्थापयेत् तदुदङ्मुखः । यथान्यायेन संस्थाप्य कुर्याच्चैवाधिवासनम् ॥
Verse 6
चतुरः कलशांश्चैव पञ्चगव्यसमन्वितान् ॥ सर्वगन्धैश्च लाजैश्च मधुना च विशेषतः ।
चतुरः कलशांश्चैव पञ्चगव्यसमन्वितान् । सर्वगन्धैश्च लाजैश्च मधुना च विशेषतः ॥
Verse 7
चतुरः कलशान् पूर्य स्नानार्थं मे समन्त्रकम् ॥ ततश्चास्तंगते सूर्ये शुद्धैर्भागवतैः सह ।
चतुरः कलशान् पूर्य स्नानार्थं मे समन्त्रकम् । ततश्चास्तंगते सूर्ये शुद्धैर्भागवतैः सह ॥
Verse 8
कुर्यात् संस्थापनं तत्र ममार्चायास्तु पूजकः ॥ गृहीत्वा कलशांस्तत्र शुद्धान् भागवतांस्तथा ।
कुर्यात् संस्थापनं तत्र ममार्चायास्तु पूजकः । गृहीत्वा कलशांस्तत्र शुद्धान् भागवतांस्तथा ॥
Verse 9
नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रं उदाहरेत् ।
“नमो नारायणाय” इति उक्त्वा, ततः मन्त्रं उदाहरेत्।
Verse 10
विकार अविकार अकार सकार शकार षकार स्वच्छन्दरूपः क्षरमक्षरं धृतिरूपः अरूपमिति नमः पुरुषोत्तमायेति ॥ व्यतीतायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे ॥ अश्वेन च मुहूर्तेन प्राप्ते मूलेषु चोत्तरे ।
“विकारोऽविकारः अकारः सकारः शकारः षकारः स्वच्छन्दरूपः क्षरमक्षरं धृतिरूपोऽरूपः”—इति; “नमः पुरुषोत्तमाय”। व्यतीतायां तु शर्वर्याम् उदिते च दिवाकरे, अश्विनेन मुहूर्तेन प्राप्ते, मूलेषु चोत्तरे…
Verse 11
पूर्वोक्तेषु विधानेन मम शास्त्रानुदर्शिनाम् ॥ स्थापयेद्द्वारमूले तु मम वेष्मनि सुन्दरि ।
पूर्वोक्तेन विधानेन मम शास्त्रानुदर्शिनाम्; द्वारमूले तु मम वेष्मनि, सुन्दरि, स्थापयेत्।
Verse 12
सर्वशान्त्युदकं गृहीय सर्वगन्धफलानि च ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रं उदाहरेत् ।
सर्वशान्त्युदकं गृहीत्वा सर्वगन्धफलानि च; “नमो नारायणाय” इति उक्त्वा, मन्त्रं उदाहरेत्।
Verse 13
मन्त्रः— ॐ इन्द्रो भवान् त्वं च यमः कुबेरो जलेश्वरः सोमबृहस्पती च॥ शुक्रः शनैश्चरबुधौ सह सैहिकेयकेतू रविश्चैव धरात्मजस्त्वम्॥
मन्त्रः— “ॐ इन्द्रो भवान् त्वं च यमः कुबेरो जलेश्वरः; सोमबृहस्पती च। शुक्रः शनैश्चरबुधौ सह सैहिकेयकेतू; रविश्चैव धरात्मजस्त्वम्।”
Verse 14
तथैव सर्वौषधयो जलानि वायुः च पृथ्वी च स वायुसारथिः॥ नागाः सयक्षाश्च दिशश्च सर्वास्तस्मै नमस्ते पुरुषोत्तमाय इति॥
तथैव सर्वौषधयो जलानि वायुः पृथ्वी च स वायुसारथिः। नागाः सयक्षाश्च दिशश्च सर्वाः तस्मै नमस्ते पुरुषोत्तमाय इति॥
Verse 15
अनेनैव तु मन्त्रेण कृत्वा कर्म सुपुष्कलम्॥ मम तां प्रतिमां गृह्य ततो वेश्मन्युपानयेत्॥
अनेनैव तु मन्त्रेण कृत्वा कर्म सुपुष्कलम्। मम तां प्रतिमां गृह्य ततो वेश्मन्युपानयेत्॥
Verse 16
एकान्ते स्नापयेन मां च जलैः पूर्वाभिमन्त्रितैः॥ प्रगृह्य कलशेभ्यश्च जलं गन्धसमन्वितम्॥
एकान्ते स्नापयेन मां च जलैः पूर्वाभिमन्त्रितैः। प्रगृह्य कलशेभ्यश्च जलं गन्धसमन्वितम्॥
Verse 17
गात्रसंशोधनार्थाय इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥
गात्रसंशोधनार्थाय इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥
Verse 18
मन्त्रः— सरांसि ये ते च समस्तसागराः नद्यश्च तीर्थानि च पुष्कराणि॥ आयान्तु तान्येव तव प्रसादाच्छुद्ध्यै च मे स्युः पुरुषोत्तमाय इति॥
मन्त्रः— सरांसि ये ते च समस्तसागराः नद्यश्च तीर्थानि च पुष्कराणि। आयान्तु तान्येव तव प्रसादाच्छुद्ध्यै च मे स्युः पुरुषोत्तमाय इति॥
Verse 19
गन्धधूपादिभिश्चैव यथाविभवशक्तितः॥ पश्चाद्वस्त्राणि मे दद्यान्मम गात्रसुखानि च॥
गन्धधूपादिभिश्चैव यथाविभवशक्तितः। पश्चाद्वस्त्राणि मे दद्यान्मम गात्रसुखानि च॥
Verse 20
तान्यानयित्वा वस्त्राणि ममाग्रे स्थापयेन्नरः॥ उभौ तौ चरणौ नत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥
तान्यानयित्वा वस्त्राणि ममाग्रे स्थापयेन्नरः। उभौ तौ चरणौ नत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥
Verse 21
मन्त्रः— वस्त्राणि देवेन्द्र मया हृतानि सूक्ष्माणि सौम्यानि सुखावहानि॥ गात्रस्य सन्तुष्टिकराणि तुभ्यं गृह्णीष्व देवेश सुलोकनाथ॥
मन्त्रः— वस्त्राणि देवेन्द्र मया हृतानि सूक्ष्माणि सौम्यानि सुखावहानि। गात्रस्य सन्तुष्टिकराणि तुभ्यं गृह्णीष्व देवेश सुलोकनाथ॥
Verse 22
वेदोपवेद ऋग्वेद यजुर्वेद सामवेद अथर्वणवेद संस्तुत इति नमः परम्परायेति॥ अर्चितालङ्कृतं कृत्वा पूर्वन्यायेन सुन्दरी॥ पश्चान्मे प्रापणं दद्यान्मन्त्रवद्विधिपूर्वकम्॥
वेदोपवेद ऋग्वेद यजुर्वेद सामवेद अथर्वणवेद संस्तुत इति नमः परम्परायेति। अर्चितालङ्कृतं कृत्वा पूर्वन्यायेन सुन्दरी। पश्चान्मे प्रापणं दद्यान्मन्त्रवद्विधिपूर्वकम्॥
Verse 23
दत्त्वा प्रापणकं तत्र दद्यादाचमनं ततः ॥ शान्तिपाठश्च वै कार्यो मन्त्रेणानेन सुन्दरि
दत्त्वा प्रापणकं तत्र दद्यादाचमनं ततः। शान्तिपाठश्च वै कार्यो मन्त्रेणानेन सुन्दरि॥
Verse 24
विद्याः सर्वे ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ग्रहाः सर्वे सरितः सागराश्च ॥ इन्द्राद्यष्टौ लोकपालाश्च सर्वे पूर्वोक्ता ये सर्वशान्तिं च कुर्युः
सर्वा विद्याः ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च, सर्वे ग्रहाः सरितः सागराश्च; इन्द्रादयः पूर्वोक्ताः अष्टौ लोकपालाश्च सर्वे, सर्वशान्तिं सम्यक् कुर्युः।
Verse 25
आयाम यम कामदम वाम ॐ नमः पुरुषोत्तमायेति सूत्रम् ॥ वृत्तेष्वेवोपचारेषु मम कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ अभिवादनं स्तुतिं चापि कृत्वा भागवतांश्छुचीन्
“आयाम यम कामदम वाम, ॐ नमः पुरुषोत्तमाय” इति सूत्रम्। वृत्तेष्वेवोपचारेषु मम प्रदक्षिणं कुर्यात्; अभिवादनं स्तुतिं च कृत्वा, शुचीन् भागवतांश्च समर्चयेत्।
Verse 26
सम्पूज्य ब्राह्मणान्पश्चाद्भोजयेत् पायसादिभिः ॥ तेभ्यः शान्त्युदकं गृह्य द्विजेभ्यः कमलेक्षणे
सम्पूज्य ब्राह्मणान् पश्चाद् भोजयेत् पायसादिभिः। तेभ्यः शान्त्युदकं गृह्य, हे कमलेक्षण, द्विजेभ्य एव गृह्णीयात्।
Verse 27
दद्यादभ्युक्षणं मह्यं तेनाहं पूजितोऽभवम् ॥ सर्वान्विसर्जयित्वा तु कुर्याद्वै गुरुपूजनम्
दद्यादभ्युक्षणं मह्यं, तेनाहं पूजितोऽभवम्। सर्वान् विसर्जयित्वा तु, कुर्याद्वै गुरुपूजनम्।
Verse 28
तेनाहं पूजितो देवि एवमेतन्न संशयः ॥ ब्राह्मणान्मम भक्तांश्च गुरूंश्चैव हि निन्दति
तेनाहं पूजितो देवि, एवमेतन्न संशयः। ब्राह्मणान् मम भक्तांश्च गुरूंश्चैव हि यो निन्दति, स धर्मात् परिभ्रश्यति।
Verse 29
नाशयिष्यामि तं देवि सत्यं मतेद्ब्रवीमि ते ॥ जलस्य बिन्दवो यावन्मम गात्रेषु तिष्ठति
नाशयिष्यामि तं देवि—सत्यं मतेद् ब्रवीमि ते—यावज्जलस्य बिन्दवो मम गात्रेषु तिष्ठन्ति।
Verse 30
तावद्वर्षसहस्राणि मम लोकेषु तिष्ठति ॥ य एतेन विधानेन स्थापयिष्यति मां नरः
तावद्वर्षसहस्राणि मम लोकेषु तिष्ठति; य एतेन विधानेन मां नरः स्थापयिष्यति।
Verse 31
तारितं च कुलं तेन पितृजं मातृजं तथा ॥ एतत्ते कथितं भद्रे कांस्येन स्थापनं मम
तारितं च कुलं तेन पितृजं मातृजं तथा; एतत्ते कथितं भद्रे—कांस्येन स्थापनं मम।
Verse 32
कथयिष्यामि ते ह्येवं रौप्येण स्थापनं मम
कथयिष्यामि ते ह्येवं रौप्येण स्थापनं मम।
Verse 33
मन्त्रः— आदिर्भवान्ब्रह्मयुगान्तकल्पः सर्वेषु कालेष्वपि कल्पभूतः ।। एको भवान्नास्ति कश्चिद्द्वितीय उपागतस्तिष्ठ हि लोकनाथ ॥
मन्त्रः— आदिर्भवान् ब्रह्मयुगान्तकल्पः सर्वेषु कालेष्वपि कल्पभूतः। एको भवान् नास्ति कश्चिद् द्वितीयः; उपागतस्तिष्ठ हि लोकनाथ॥
Verse 34
एवं मां स्नाप्य विधिना मम कर्मानुसारिणः ।। एवं न्यायेन मां तत्र अर्चयित्वा यथोचितम् ॥
एवं विधिपूर्वकं मां स्नापयित्वा, मम कर्मानुसारिणः सन्तः; एवं न्यायेन तत्र मां यथोचितं समर्चयित्वा।
Verse 35
अङ्गुलीयकवासोभिर्दानसम्माननादिभिः ।। यो गुरुं पूजयेद्भूमे भक्तियुक्तेन चेतसा ॥
अङ्गुलीयकैर्वासोभिर्दानसम्माननादिभिः। यो गुरुं भूमौ भक्तियुक्तेन चेतसा पूजयेत्॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames correct ritual installation as an ethics of order: disciplined preparation, non-arbitrary timing, and respectful social conduct (honoring Bhāgavatas, brāhmaṇas, and the guru). Philosophically, the mantras emphasize a unifying cosmic principle—aligning directions, planets, elements, waters, and medicinal plants—so that household practice participates in a wider equilibrium that implicitly supports Pṛthivī (earthly stability and well-being).
The text specifies auspicious timing via nakṣatras and day-night markers: installation is associated with Jyeṣṭhā nakṣatra; additional timing cues include after night has passed (vyatītāyāṁ śarvaryām) and at sunrise (udite divākare), with mention of Mūla and an “uttara” (northern/upper) alignment. It also notes a step performed after sunset (astaṁgate sūrye) in the sequence leading to installation.
Environmental balance appears through ritual ecology: the bathing rite invokes rivers, oceans, lakes, tīrthas, and sacred ponds (puṣkaraṇīs) as purifying networks, and the cosmological mantra includes waters (jalāni), winds (vāyu), earth (pṛthvī), and medicinal plants (oṣadhayaḥ). Read as terrestrial ethics, the chapter depicts human practice as ideally harmonized with hydrological and elemental systems, reinforcing a model of respectful engagement with Pṛthivī’s sustaining resources.
No dynastic or royal lineages are named. The text references cultural-religious roles and groups—brāhmaṇas, Bhāgavatas (devotional adherents), and the guru—alongside cosmological figures (Indra, Yama, Kubera, Soma, Bṛhaspati, Śukra, Śani, Budha, Rāhu/Siṁhikeya, Ketu, Ravi/Sūrya, and Dharātmaja). Lineage is treated generically through pitṛja and mātṛja kula (paternal and maternal lines) as beneficiaries of the rite.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.