Adhyaya 185: Installation of a Bronze (Kāṁsya) Icon (Arcā)

Verse 1

अथ कांस्यार्चास्थापनम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ कांस्येन प्रतिमां कृत्वा सुरूपां सुप्रतिष्ठिताम् ॥ सर्वाङ्गावयवैर्युक्तां विमलां कर्मनिर्मिताम् ॥

आता कांस्य (कांसा/पितळ) अर्चेची स्थापना। श्रीवराह म्हणाले—कांस्याने सुबक, प्रतिष्ठेस योग्य, सर्व अंग-उपांगांनी युक्त, निर्मळ व कुशल कारागिरीने घडविलेली प्रतिमा तयार करून—

Verse 2

ज्येष्ठायां चैव नक्षत्रे मम वेश्मन्युपानयेत् ॥ गीतवादित्रशब्देन बहुभिर्मङ्गलैस्तथा ॥

आणि ज्येष्ठा नक्षत्री ते माझ्या मंदिरात/गृहात आणावे; गीत व वाद्यांच्या नादासह तसेच अनेक मंगलकर्मांसह।

Verse 3

अर्घ्यं गृहीय यथान्यायमिमं मन्त्रं उदाहरेत् ।

विधीनुसार अर्घ्य घेऊन, मग हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 4

योऽसौ भवान् सर्वयज्ञेषु पूज्यो ध्येयो गोप्ता विश्वकामो महात्मा ॥ प्रसन्नात्मा भगवान् मे प्रसन्नः सुपूजितस्तिष्ठ हि लोकनाथ ।

हे प्रभो! आपण सर्व यज्ञांत पूज्य, ध्यानास योग्य, रक्षक, सर्व कामना पूर्ण करणारे महात्मा आहात. प्रसन्नस्वरूप भगवान माझ्यावर प्रसन्न होवोत. हे लोकनाथ! यथाविधी पूजिले जाऊन येथे स्थिर राहा.

Verse 5

अर्घ्यं दत्त्वा यथान्यायं स्थापयेत् तदुदङ्मुखः ॥ यथान्यायेन संस्थाप्य कुर्याच्चैवाधिवासनम् ।

यथाविधी अर्घ्य अर्पण करून, उत्तराभिमुख होऊन ते स्थापित करावे. विधिपूर्वक स्थापना झाल्यावर, ‘आधिवासन’ संस्कारही करावा.

Verse 6

चतुरः कलशांश्चैव पञ्चगव्यसमन्वितान् ॥ सर्वगन्धैश्च लाजैश्च मधुना च विशेषतः ।

आणखी चार कलशही तयार करावेत, जे पंचगव्ययुक्त असतील; सर्व सुगंधी द्रव्ये, लाजे (भाजलेले धान्य) आणि विशेषतः मधु यांसह.

Verse 7

चतुरः कलशान् पूर्य स्नानार्थं मे समन्त्रकम् ॥ ततश्चास्तंगते सूर्ये शुद्धैर्भागवतैः सह ।

माझ्या स्नानासाठी मंत्रांसह चार कलश भरावेत; आणि नंतर सूर्यास्त झाल्यावर, शुद्ध भागवत भक्तांसह (पुढील विधी करावा).

Verse 8

कुर्यात् संस्थापनं तत्र ममार्चायास्तु पूजकः ॥ गृहीत्वा कलशांस्तत्र शुद्धान् भागवतांस्तथा ।

तेथे पूजकाने माझ्या अर्चा (प्रतिमा)ची स्थापना करावी. तेथे कलश घेऊन, तसेच शुद्ध भागवत भक्तांनाही (एकत्र करून) (विधी करावा).

Verse 9

नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रं उदाहरेत् ।

“नमो नारायणाय” असे म्हणून, नंतर मंत्राचा उच्चार करावा।

Verse 10

विकार अविकार अकार सकार शकार षकार स्वच्छन्दरूपः क्षरमक्षरं धृतिरूपः अरूपमिति नमः पुरुषोत्तमायेति ॥ व्यतीतायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे ॥ अश्वेन च मुहूर्तेन प्राप्ते मूलेषु चोत्तरे ।

“(तू) विकार व अविकार; अ, स, श, ष हे अक्षर; स्वेच्छारूप; क्षर व अक्षर; धृतिरूप; अरूप”—असे; “पुरुषोत्तमास नमस्कार।” आणि रात्र गेल्यावर, सूर्य उगवल्यावर, अश्विन नावाचा मुहूर्त प्राप्त झाल्यावर, तसेच (चंद्र) मूळ नक्षत्रात व उत्तर विभागात असताना…

Verse 11

पूर्वोक्तेषु विधानेन मम शास्त्रानुदर्शिनाम् ॥ स्थापयेद्द्वारमूले तु मम वेष्मनि सुन्दरि ।

पूर्वी सांगितलेल्या विधीनुसार, माझ्या शास्त्राचे अनुसरण करणाऱ्यांसाठी, हे सुंदरी, माझ्या देवालय/गृहात द्वाराच्या मुळाशी (ते) स्थापावे।

Verse 12

सर्वशान्त्युदकं गृहीय सर्वगन्धफलानि च ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रं उदाहरेत् ।

सर्वशांत्युदक तसेच सर्व सुगंधी द्रव्ये व फळे घेऊन, “नमो नारायणाय” असे म्हणत, नंतर मंत्राचा उच्चार करावा।

Verse 13

मन्त्रः— ॐ इन्द्रो भवान् त्वं च यमः कुबेरो जलेश्वरः सोमबृहस्पती च॥ शुक्रः शनैश्चरबुधौ सह सैहिकेयकेतू रविश्चैव धरात्मजस्त्वम्॥

मंत्र: “ॐ—तू इंद्र आहेस; तसेच यम, कुबेर, जलाचा ईश्वर; तू सोम व बृहस्पती आहेस। तू शुक्र आहेस; आणि शनैश्चर व बुध, राहू व केतूसह; तसेच तू रवि (सूर्य) व धरात्मज (मंगळ) आहेस।”

Verse 14

तथैव सर्वौषधयो जलानि वायुः च पृथ्वी च स वायुसारथिः॥ नागाः सयक्षाश्च दिशश्च सर्वास्तस्मै नमस्ते पुरुषोत्तमाय इति॥

तसेच सर्व औषधी, जल, वायू आणि पृथ्वी—आणि ज्यांचा सारथी वायू आहे; नाग, यक्ष आणि सर्व दिशा—त्या पुरुषोत्तमास नमस्कार असो।

Verse 15

अनेनैव तु मन्त्रेण कृत्वा कर्म सुपुष्कलम्॥ मम तां प्रतिमां गृह्य ततो वेश्मन्युपानयेत्॥

याच मंत्राने विधी पूर्णपणे करून, माझी ती प्रतिमा घेऊन नंतर तिला गृहातील पवित्र स्थानी आणावी।

Verse 16

एकान्ते स्नापयेन मां च जलैः पूर्वाभिमन्त्रितैः॥ प्रगृह्य कलशेभ्यश्च जलं गन्धसमन्वितम्॥

एकांत स्थानी, पूर्वी मंत्रांनी अभिमंत्रित जलांनी माझे स्नान घालावे; तसेच कलशांतील सुगंधयुक्त जल घेऊन (अभिषेक करावा)।

Verse 17

गात्रसंशोधनार्थाय इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥

गात्रशुद्धीसाठी हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 18

मन्त्रः— सरांसि ये ते च समस्तसागराः नद्यश्च तीर्थानि च पुष्कराणि॥ आयान्तु तान्येव तव प्रसादाच्छुद्ध्यै च मे स्युः पुरुषोत्तमाय इति॥

मंत्र— जे सरोवर, समस्त सागर, नद्या, तीर्थे आणि पुष्कर आहेत, ते सर्व तुझ्या प्रसादाने येथे येवोत आणि माझ्या शुद्धीस कारणीभूत होवोत; पुरुषोत्तमास नमस्कार।

Verse 19

गन्धधूपादिभिश्चैव यथाविभवशक्तितः॥ पश्चाद्वस्त्राणि मे दद्यान्मम गात्रसुखानि च॥

सुगंध, धूप इत्यादी आपल्या वैभव व शक्तीनुसार अर्पण करून, नंतर माझ्यासाठी देहास सुखद असे वस्त्र अर्पण करावे।

Verse 20

तान्यानयित्वा वस्त्राणि ममाग्रे स्थापयेन्नरः॥ उभौ तौ चरणौ नत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥

ती वस्त्रे आणून मनुष्याने माझ्या समोर ठेवावीत; त्या दोन्ही चरणांना नमस्कार करून हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 21

मन्त्रः— वस्त्राणि देवेन्द्र मया हृतानि सूक्ष्माणि सौम्यानि सुखावहानि॥ गात्रस्य सन्तुष्टिकराणि तुभ्यं गृह्णीष्व देवेश सुलोकनाथ॥

मंत्र— हे देवेन्द्र! मी ही वस्त्रे आणली आहेत—सूक्ष्म, सौम्य व सुखावह। हे देवेश, हे सुलोकनाथ! देहसंतोषासाठी ती स्वीकारावी।

Verse 22

वेदोपवेद ऋग्वेद यजुर्वेद सामवेद अथर्वणवेद संस्तुत इति नमः परम्परायेति॥ अर्चितालङ्कृतं कृत्वा पूर्वन्यायेन सुन्दरी॥ पश्चान्मे प्रापणं दद्यान्मन्त्रवद्विधिपूर्वकम्॥

‘वेद-उपवेद—ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद व अथर्ववेद—यांनी स्तुत’ असे म्हणत ‘परंपरेला नमस्कार’ करावा. हे सुंदरी! पूर्वविधीनुसार पूजन व अलंकरण करून, नंतर मंत्रयुक्त विधिपूर्वक मला प्रापण (समापन अर्पण) द्यावे।

Verse 23

दत्त्वा प्रापणकं तत्र दद्यादाचमनं ततः ॥ शान्तिपाठश्च वै कार्यो मन्त्रेणानेन सुन्दरि

तेथे प्रापणक अर्पण करून, नंतर आचमनासाठी जल द्यावे; त्यानंतर, हे सुंदरी, याच मंत्राने शांतीपाठ करावा।

Verse 24

विद्याः सर्वे ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ग्रहाः सर्वे सरितः सागराश्च ॥ इन्द्राद्यष्टौ लोकपालाश्च सर्वे पूर्वोक्ता ये सर्वशान्तिं च कुर्युः

सर्व विद्या, ब्रह्म व ब्राह्मण; सर्व ग्रह, नद्या व सागर; तसेच पूर्वोक्त इंद्रादि आठ लोकपाल—हे सर्व पूर्ण शांती व सार्वत्रिक कल्याण करो।

Verse 25

आयाम यम कामदम वाम ॐ नमः पुरुषोत्तमायेति सूत्रम् ॥ वृत्तेष्वेवोपचारेषु मम कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ अभिवादनं स्तुतिं चापि कृत्वा भागवतांश्छुचीन्

‘आयाम, यम, कामदम, वाम; ॐ—पुरुषोत्तमाय नमः’ हे सूत्र आहे. नियत उपचारांच्या फेऱ्यांत माझी प्रदक्षिणा करावी; आणि अभिवादन व स्तुती करून शुद्ध भागवत भक्तांचा सन्मान करावा।

Verse 26

सम्पूज्य ब्राह्मणान्पश्चाद्भोजयेत् पायसादिभिः ॥ तेभ्यः शान्त्युदकं गृह्य द्विजेभ्यः कमलेक्षणे

ब्राह्मणांचे विधिपूर्वक पूजन करून नंतर त्यांना पायस इत्यादीने भोजन घालावे. हे कमलनेत्रा! त्यांच्याकडून शांत्युदक घ्यावे—ते द्विजांकडूनच घ्यावे।

Verse 27

दद्यादभ्युक्षणं मह्यं तेनाहं पूजितोऽभवम् ॥ सर्वान्विसर्जयित्वा तु कुर्याद्वै गुरुपूजनम्

माझ्यावर अभ्युक्षण (पवित्र जल शिंपडणे) करावे; त्याने मी पूजित होतो. नंतर सर्वांना सन्मानाने निरोप देऊन, निश्चयाने गुरुपूजन करावे।

Verse 28

तेनाहं पूजितो देवि एवमेतन्न संशयः ॥ ब्राह्मणान्मम भक्तांश्च गुरूंश्चैव हि निन्दति

हे देवी! त्याने मी पूजित होतो—यात संशय नाही. पण जो ब्राह्मण, माझे भक्त आणि गुरु यांची निंदा करतो, तो या आचाराच्या विरुद्ध वागतो।

Verse 29

नाशयिष्यामि तं देवि सत्यं मतेद्ब्रवीमि ते ॥ जलस्य बिन्दवो यावन्मम गात्रेषु तिष्ठति

हे देवी, मी त्याचा नाश करीन—हे सत्य मी माझ्या मताप्रमाणे तुला सांगतो—जोपर्यंत जलाचे थेंब माझ्या अंगावर टिकून आहेत।

Verse 30

तावद्वर्षसहस्राणि मम लोकेषु तिष्ठति ॥ य एतेन विधानेन स्थापयिष्यति मां नरः

तेवढ्याच सहस्र वर्षांपर्यंत तो माझ्या लोकांत वास करतो—जो मनुष्य या विधीनुसार मला स्थापेल।

Verse 31

तारितं च कुलं तेन पितृजं मातृजं तथा ॥ एतत्ते कथितं भद्रे कांस्येन स्थापनं मम

त्याच्यामुळे कुलाचा उद्धार होतो—पितृकुळ व मातृकुळ दोन्हीचा। हे भद्रे, हे मी तुला सांगितले: कांस्याने माझे स्थापन।

Verse 32

कथयिष्यामि ते ह्येवं रौप्येण स्थापनं मम

आता मी तुला याच प्रकारे रौप्याने माझे स्थापन सांगीन।

Verse 33

मन्त्रः— आदिर्भवान्ब्रह्मयुगान्तकल्पः सर्वेषु कालेष्वपि कल्पभूतः ।। एको भवान्नास्ति कश्चिद्द्वितीय उपागतस्तिष्ठ हि लोकनाथ ॥

मंत्र: आपण आद्य आहात, ब्रह्मयुगाच्या अंताचा कल्प आहात; सर्व काळांतही आपणच कल्पस्वरूप आहात। आपण एकच, दुसरा कोणी नाही। समीप येऊन येथे स्थिर रहा, हे लोकनाथ।

Verse 34

एवं मां स्नाप्य विधिना मम कर्मानुसारिणः ।। एवं न्यायेन मां तत्र अर्चयित्वा यथोचितम् ॥

अशा प्रकारे विधिपूर्वक माझे स्नान घालून, माझ्या विधानानुसार कर्म करणारे; याच न्याय्य पद्धतीने तेथे माझी यथोचित पूजा करावी।

Verse 35

अङ्गुलीयकवासोभिर्दानसम्माननादिभिः ।। यो गुरुं पूजयेद्भूमे भक्तियुक्तेन चेतसा ॥

अंगठ्या, वस्त्रे, दान, सन्मान इत्यादींनी—जो कोणी भक्तियुक्त चित्ताने पृथ्वीवर गुरूची पूजा करतो।