Adhyaya 185: Installation of a Bronze (Kāṁsya) Icon (Arcā)
Kāṁsyārcāsthāpanam
Ritual-Manual
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਭਗਵਾਨ ਪૃਥਿਵੀ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਾਂਸੇ (ਕਾਂਸ੍ਯ) ਅਰਚਾ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰੀ, ਆਹਵਾਨ, ਸਨਾਨ, ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਪਨ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕ੍ਰਮ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਚੱਜੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਣ, ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੇ ਮੁਹੂਰਤ ਚੁਣਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਮੰਗਲ ਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਗ੍ਰਹ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਕਈ ਮੰਤਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ—ਇਕ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਆਹਵਾਨ ਜੋ ਏਕ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ-ਗ੍ਰਹ ਆਹਵਾਨ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਤੱਤਾਂ, ਜਲਾਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਤੀਰਥ-ਆਹਵਾਨ। ਅਧਿਵਾਸਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਧੂਪ-ਗੰਧ, ਵਸਤ੍ਰ, ਦਾਨ; ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਠ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਭਾਗਵਤਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ, ਭੋਜਨ, ਸ਼ਾਂਤਿਉਦਕ ਛਿੜਕਾਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਪੁੰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੁਚਾਰੂ ਕਰਮ ਘਰ ਦੀ ਮੰਗਲਤਾ ਅਤੇ ਪૃਥਿਵੀ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 185
Verse 1
अथ कांस्यार्चास्थापनम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ कांस्येन प्रतिमां कृत्वा सुरूपां सुप्रतिष्ठिताम् ॥ सर्वाङ्गावयवैर्युक्तां विमलां कर्मनिर्मिताम् ॥
ਹੁਣ ਕਾਂਸੀ/ਪੀਤਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਾਂਸੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਣਾਕੇ—ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ—ਸਾਰੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਕਰਮ ਨਾਲ ਘੜੀ ਹੋਈ—
Verse 2
ज्येष्ठायां चैव नक्षत्रे मम वेश्मन्युपानयेत् ॥ गीतवादित्रशब्देन बहुभिर्मङ्गलैस्तथा ॥
ਅਤੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਧਾਮ/ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ; ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ-ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ।
Verse 3
अर्घ्यं गृहीय यथान्यायमिमं मन्त्रं उदाहरेत् ।
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਫਿਰ ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 4
योऽसौ भवान् सर्वयज्ञेषु पूज्यो ध्येयो गोप्ता विश्वकामो महात्मा ॥ प्रसन्नात्मा भगवान् मे प्रसन्नः सुपूजितस्तिष्ठ हि लोकनाथ ।
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ, ਧਿਆਨਯੋਗ, ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਤਮਾ ਹੋ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਭਗਵਾਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ। ਹੇ ਲੋਕਨਾਥ! ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੋ।
Verse 5
अर्घ्यं दत्त्वा यथान्यायं स्थापयेत् तदुदङ्मुखः ॥ यथान्यायेन संस्थाप्य कुर्याच्चैवाधिवासनम् ।
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਯਥਾਵਿਧਿ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਧਿਵਾਸਨ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 6
चतुरः कलशांश्चैव पञ्चगव्यसमन्वितान् ॥ सर्वगन्धैश्च लाजैश्च मधुना च विशेषतः ।
ਅਤੇ ਚਾਰ ਕਲਸ਼ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰੇ, ਜੋ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ; ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ, ਲਾਜਾ (ਭੁੰਨੇ ਅਨਾਜ) ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮਧੁ ਨਾਲ।
Verse 7
चतुरः कलशान् पूर्य स्नानार्थं मे समन्त्रकम् ॥ ततश्चास्तंगते सूर्ये शुद्धैर्भागवतैः सह ।
ਮੇਰੇ ਸਨਾਨ ਲਈ ਚਾਰ ਕਲਸ਼ ਭਰ ਕੇ, ਮੰਤਰਾਂ ਸਮੇਤ; ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਗਵਤ ਭਕਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ (ਅੱਗੇ ਕਰੇ)।
Verse 8
कुर्यात् संस्थापनं तत्र ममार्चायास्तु पूजकः ॥ गृहीत्वा कलशांस्तत्र शुद्धान् भागवतांस्तथा ।
ਉੱਥੇ ਮੇਰੀ ਅਰਚਾ (ਮੂਰਤੀ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਪੂਜਕ ਕਰੇ। ਉੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਭਾਗਵਤ ਭੀ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 9
नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रं उदाहरेत् ।
“ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ” ਕਹਿ ਕੇ, ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ।
Verse 10
विकार अविकार अकार सकार शकार षकार स्वच्छन्दरूपः क्षरमक्षरं धृतिरूपः अरूपमिति नमः पुरुषोत्तमायेति ॥ व्यतीतायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे ॥ अश्वेन च मुहूर्तेन प्राप्ते मूलेषु चोत्तरे ।
“ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਵਿਕਾਰ; ਅ, ਸ, ਸ਼, ਅੱਖਰ; ਸਵੈਚੱਛਾ-ਰੂਪ; ਨਾਸਵੰਤ ਅਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ; ਧੀਰਜ-ਸਰੂਪ; ਅਰੂਪ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ: “ਨਮः ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮਾਯ।” ਅਤੇ ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸੂਰਜ ਉਗ ਆਵੇ, ਅਤੇ ਅਸ਼੍ਵਿਨਾ ਨਾਮਕ ਮੁਹੂਰਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, (ਚੰਦਰਮਾ) ਮੂਲ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ…
Verse 11
पूर्वोक्तेषु विधानेन मम शास्त्रानुदर्शिनाम् ॥ स्थापयेद्द्वारमूले तु मम वेष्मनि सुन्दरि ।
ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਮੰਦਰ/ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਦ੍ਵਾਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ (ਥੱਲੇ) ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ।
Verse 12
सर्वशान्त्युदकं गृहीय सर्वगन्धफलानि च ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रं उदाहरेत् ।
ਸਰਵ-ਸ਼ਾਂਤੀ-ਉਦਕ (ਸ਼ਾਂਤਿ-ਜਲ) ਅਤੇ ਸਭ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਫਲ ਲੈ ਕੇ, “ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ” ਕਹਿ ਕੇ, ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ।
Verse 13
मन्त्रः— ॐ इन्द्रो भवान् त्वं च यमः कुबेरो जलेश्वरः सोमबृहस्पती च॥ शुक्रः शनैश्चरबुधौ सह सैहिकेयकेतू रविश्चैव धरात्मजस्त्वम्॥
ਮੰਤਰ: “ਓਂ—ਤੂੰ ਹੀ ਇੰਦਰ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਯਮ, ਕੁਬੇਰ, ਜਲਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ; ਤੂੰ ਸੋਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਤੇ ਬੁਧ, ਰਾਹੁ ਅਤੇ ਕੇਤੂ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਰਵਿ (ਸੂਰਜ) ਅਤੇ ਧਰਤੀ-ਪੁੱਤਰ (ਮੰਗਲ) ਹੈਂ।”
Verse 14
तथैव सर्वौषधयो जलानि वायुः च पृथ्वी च स वायुसारथिः॥ नागाः सयक्षाश्च दिशश्च सर्वास्तस्मै नमस्ते पुरुषोत्तमाय इति॥
“ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ: ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਜਲ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—ਅਤੇ ਉਹ ਜਿਸ ਦਾ ਰਥੀ ਵਾਯੂ ਹੈ; ਨਾਗ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ—ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।”
Verse 15
अनेनैव तु मन्त्रेण कृत्वा कर्म सुपुष्कलम्॥ मम तां प्रतिमां गृह्य ततो वेश्मन्युपानयेत्॥
“ਇਸੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਹੀ, ਕਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਉਸ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹ (ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ) ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ।”
Verse 16
एकान्ते स्नापयेन मां च जलैः पूर्वाभिमन्त्रितैः॥ प्रगृह्य कलशेभ्यश्च जलं गन्धसमन्वितम्॥
“ਇਕਾਂਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ; ਅਤੇ ਘੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਗੰਧ-ਯੁਕਤ ਜਲ ਲੈ ਕੇ (ਅਭਿਸੇਕ ਕਰੇ)।”
Verse 17
गात्रसंशोधनार्थाय इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥
“ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।”
Verse 18
मन्त्रः— सरांसि ये ते च समस्तसागराः नद्यश्च तीर्थानि च पुष्कराणि॥ आयान्तु तान्येव तव प्रसादाच्छुद्ध्यै च मे स्युः पुरुषोत्तमाय इति॥
ਮੰਤਰ: “ਜੋ ਸਰੋਵਰ ਹਨ, ਸਮੂਹ ਸਮੁੰਦਰ, ਨਦੀਆਂ, ਤੀਰਥ-ਘਾਟ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ (ਕਮਲ-ਕੁੰਡ/ਪਵਿੱਤਰ ਤਲਾਬ) — ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਉਣ; ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਣ। ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।”
Verse 19
गन्धधूपादिभिश्चैव यथाविभवशक्तितः॥ पश्चाद्वस्त्राणि मे दद्यान्मम गात्रसुखानि च॥
“ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ; ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਸਤ੍ਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ—ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।”
Verse 20
तान्यानयित्वा वस्त्राणि ममाग्रे स्थापयेन्नरः॥ उभौ तौ चरणौ नत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥
“ਉਹ ਵਸਤ੍ਰ ਲਿਆ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖੇ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰੇ।”
Verse 21
मन्त्रः— वस्त्राणि देवेन्द्र मया हृतानि सूक्ष्माणि सौम्यानि सुखावहानि॥ गात्रस्य सन्तुष्टिकराणि तुभ्यं गृह्णीष्व देवेश सुलोकनाथ॥
ਮੰਤਰ: “ਹੇ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ! ਮੈਂ ਵਸਤ੍ਰ ਲਿਆਇਆ ਹਾਂ—ਸੂਖਮ, ਸੁਮਧੁਰ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ। ਹੇ ਦੇਵેશ, ਹੇ ਸੁਲੋਕਨਾਥ! ਇਹ ਤੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਹਨ।”
Verse 22
वेदोपवेद ऋग्वेद यजुर्वेद सामवेद अथर्वणवेद संस्तुत इति नमः परम्परायेति॥ अर्चितालङ्कृतं कृत्वा पूर्वन्यायेन सुन्दरी॥ पश्चान्मे प्रापणं दद्यान्मन्त्रवद्विधिपूर्वकम्॥
“ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ—ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ ਅਤੇ ਅਥਰਵਣਵੇਦ ਦੁਆਰਾ—ਸਤੁਤ ਹੈ”: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ “ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ” ਕਰੇ। ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ! ਪੂਰਵ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਮੰਤਰ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਅਰਪਣ (ਪ੍ਰਾਪਣ) ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰੇ।
Verse 23
दत्त्वा प्रापणकं तत्र दद्यादाचमनं ततः ॥ शान्तिपाठश्च वै कार्यो मन्त्रेणानेन सुन्दरि
ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਪਣਕ (ਨਿਵੇਦਨ) ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਲਈ ਜਲ ਦਿਵੇ। ਤਦ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤਿਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 24
विद्याः सर्वे ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ग्रहाः सर्वे सरितः सागराश्च ॥ इन्द्राद्यष्टौ लोकपालाश्च सर्वे पूर्वोक्ता ये सर्वशान्तिं च कुर्युः
ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ, ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ; ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਅੱਠ ਲੋਕਪਾਲ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਗਏ—ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਸਰਵ-ਸ਼ਾਂਤੀ (ਸਾਰਵਭੌਮ ਕਲਿਆਣ) ਕਰਣ।
Verse 25
आयाम यम कामदम वाम ॐ नमः पुरुषोत्तमायेति सूत्रम् ॥ वृत्तेष्वेवोपचारेषु मम कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ अभिवादनं स्तुतिं चापि कृत्वा भागवतांश्छुचीन्
‘ਆਯਾਮ, ਯਮ, ਕਾਮਦਮ, ਵਾਮ; ਓਂ—ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ’: ਇਹ ਸੂਤਰ ਹੈ। ਨਿਯਤ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅਭਿਵਾਦਨ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੇ।
Verse 26
सम्पूज्य ब्राह्मणान्पश्चाद्भोजयेत् पायसादिभिः ॥ तेभ्यः शान्त्युदकं गृह्य द्विजेभ्यः कमलेक्षणे
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪਾਇਸ ਆਦਿ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਹੇ ਕਮਲਨੇਤ੍ਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਿਉਦਕ (ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਜਲ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ (ਲਵੇ)।
Verse 27
दद्यादभ्युक्षणं मह्यं तेनाहं पूजितोऽभवम् ॥ सर्वान्विसर्जयित्वा तु कुर्याद्वै गुरुपूजनम्
ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਭਿਉਕਸ਼ਣ (ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛਿੜਕਣਾ) ਕਰੇ; ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਸਭ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਨ ਕਰੇ।
Verse 28
तेनाहं पूजितो देवि एवमेतन्न संशयः ॥ ब्राह्मणान्मम भक्तांश्च गुरूंश्चैव हि निन्दति
ਇਸ ਨਾਲ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ।
Verse 29
नाशयिष्यामि तं देवि सत्यं मतेद्ब्रवीमि ते ॥ जलस्य बिन्दवो यावन्मम गात्रेषु तिष्ठति
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਜਦ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 30
तावद्वर्षसहस्राणि मम लोकेषु तिष्ठति ॥ य एतेन विधानेन स्थापयिष्यति मां नरः
ਉਹ ਉਤਨੇ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਇਸ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ (ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇਗਾ।
Verse 31
तारितं च कुलं तेन पितृजं मातृजं तथा ॥ एतत्ते कथितं भद्रे कांस्येन स्थापनं मम
ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦਾ ਕੁਲ ਤਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਿਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਦਾ ਵੀ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਦਾ ਵੀ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ: ਕਾਂਸੇ (ਕਾਂਸ੍ਯ) ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਥਾਪਨਾ।
Verse 32
कथयिष्यामि ते ह्येवं रौप्येण स्थापनं मम
ਅਤੇ ਹੁਣ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਥਾਪਨਾ (ਇੰਸਟਾਲੇਸ਼ਨ) ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 33
मन्त्रः— आदिर्भवान्ब्रह्मयुगान्तकल्पः सर्वेषु कालेष्वपि कल्पभूतः ।। एको भवान्नास्ति कश्चिद्द्वितीय उपागतस्तिष्ठ हि लोकनाथ ॥
ਮੰਤ੍ਰ: ਤੁਸੀਂ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਹੋ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਕਲਪ ਹੋ; ਹਰ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਕਲਪ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਕੋ ਹੀ ਹੋ—ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੋ, ਹੇ ਲੋਕਨਾਥ।
Verse 34
एवं मां स्नाप्य विधिना मम कर्मानुसारिणः ।। एवं न्यायेन मां तत्र अर्चयित्वा यथोचितम् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰਦਿਆਂ; ਇਸੇ ਨਿਆਂ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ।
Verse 35
अङ्गुलीयकवासोभिर्दानसम्माननादिभिः ।। यो गुरुं पूजयेद्भूमे भक्तियुक्तेन चेतसा ॥
ਅੰਗੂਠੀਆਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਦਾਨ, ਸਨਮਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ—ਜੋ ਕੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਯੁਕਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ…
Frequently Asked Questions
The chapter frames correct ritual installation as an ethics of order: disciplined preparation, non-arbitrary timing, and respectful social conduct (honoring Bhāgavatas, brāhmaṇas, and the guru). Philosophically, the mantras emphasize a unifying cosmic principle—aligning directions, planets, elements, waters, and medicinal plants—so that household practice participates in a wider equilibrium that implicitly supports Pṛthivī (earthly stability and well-being).
The text specifies auspicious timing via nakṣatras and day-night markers: installation is associated with Jyeṣṭhā nakṣatra; additional timing cues include after night has passed (vyatītāyāṁ śarvaryām) and at sunrise (udite divākare), with mention of Mūla and an “uttara” (northern/upper) alignment. It also notes a step performed after sunset (astaṁgate sūrye) in the sequence leading to installation.
Environmental balance appears through ritual ecology: the bathing rite invokes rivers, oceans, lakes, tīrthas, and sacred ponds (puṣkaraṇīs) as purifying networks, and the cosmological mantra includes waters (jalāni), winds (vāyu), earth (pṛthvī), and medicinal plants (oṣadhayaḥ). Read as terrestrial ethics, the chapter depicts human practice as ideally harmonized with hydrological and elemental systems, reinforcing a model of respectful engagement with Pṛthivī’s sustaining resources.
No dynastic or royal lineages are named. The text references cultural-religious roles and groups—brāhmaṇas, Bhāgavatas (devotional adherents), and the guru—alongside cosmological figures (Indra, Yama, Kubera, Soma, Bṛhaspati, Śukra, Śani, Budha, Rāhu/Siṁhikeya, Ketu, Ravi/Sūrya, and Dharātmaja). Lineage is treated generically through pitṛja and mātṛja kula (paternal and maternal lines) as beneficiaries of the rite.