Adhyaya 186: Ritual Procedure for Installing Silver and Gold Images, and the Special Status of Śālagrāma

Verse 1

श्रीवराह उवाच॥ राजतीं प्रतिमां कृत्वा सुरूपां निर्मलां शुचिम् ।। अश्लिष्टां चैव निर्दोषां सर्वतः परिनिष्ठिताम् ॥

श्रीवराह उवाच—राजतीं प्रतिमां कृत्वा सुरूपां निर्मलां शुचिम्। अश्लिष्टां निर्दोषां च सर्वतः परिनिष्ठिताम्॥

Verse 2

चन्द्रपाण्डुरसङ्काशां सुष्लक्ष्णां निर्व्रणां शुभाम् ।। श्रियायुक्तां मनोज्ञां च दीप्यमानां दिशो दश ॥

चन्द्रपाण्डुरसङ्काशां सुष्लक्ष्णां निर्व्रणां शुभाम्। श्रियायुक्तां मनोज्ञां च दीप्यमानां दिशो दश॥

Verse 3

ईदृशीं प्रतिमां कृत्वा मम कर्मपरायणः ।। गीतवादित्रशब्देन शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः ॥

ईदृशीं प्रतिमां कृत्वा मम कर्मपरायणः। गीतवादित्रशब्देन शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः॥

Verse 4

स्तुतिभिर्मङ्गलैश्चैव मम वेश्मन्युपानयेत् ।। अर्घ्यपाद्यादिकं गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

स्तुतिभिर्मङ्गलपाठैश्च सह तन्मम वेश्मनि उपानयेत्। अर्घ्यपाद्यादिकं गृह्य ततः इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥

Verse 5

मन्त्रः— ॐ यः सर्वलोकेष्वपि सर्वमर्घ्यं पूज्यश्च मान्यश्च दिवौकसामपि ।। उपागतो गृह्य इदं ममार्घ्यं प्रसीद मां तिष्ठतु लोकनाथ ॥ यो राजते यज्ञपतिश्च यज्ञे सूर्योदये मम कर्माग्निहोत्रम्

मन्त्रः— ॐ यः सर्वलोकेष्वपि सर्वमर्घ्ययोग्यो पूज्यश्च मान्यश्च दिवौकसामपि। उपागतो गृह्य इदं ममार्घ्यं प्रसीद मां तिष्ठतु लोकनाथ। यो राजते यज्ञपतिश्च यज्ञे सूर्योदये मम कर्माग्निहोत्रम्॥

Verse 6

मन्दश्चेति आदिमध्यस्वरूपायेति ।। तत एतेन मन्त्रेण अर्घ्यं दत्त्वा यथाविधि ।। सुस्नातोऽलङ्कृतश्चैव स्थापयेत् तामुदङ्मुखः ॥

‘मन्दश्च’ इत्यादि ‘आदिमध्यस्वरूपाय’ इत्यादि च। तत एतेन मन्त्रेण यथाविधि अर्घ्यं दत्त्वा सुस्नातोऽलङ्कृतश्च उदङ्मुखः तां स्थापयेत्॥

Verse 7

आश्लेषासु च नक्षत्रे राशौ कर्कटके स्थिते ।। अस्तङ्गते दिनकरे स्वजने यजति स्थिरे ॥

आश्लेषानक्षत्रे कर्कटराशिस्थिते च, अस्तङ्गते दिनकरे, स्वजनेषु स्थिरः सन् यजनं कुर्यात्॥

Verse 8

तत्राधिवासनं कुर्याद्विधिवन्मन्त्रपूर्वकम् ॥ चत्वारः कलशास्तत्र चन्दनोदकमिश्रिताः

तत्राधिवासनं कुर्याद्विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्। चत्वारः कलशास्तत्र चन्दनोदकमिश्रिताः॥

Verse 9

सर्वौषधीसमायुक्ताः सहकारविभूषिताः ॥ ततस्ते कर्मिणः सर्वे मम शास्त्रानुसारिणः

सर्वौषधीसमायुक्ताः सहकारपत्रविभूषिताः। ततः ते कर्मिणः सर्वे मम शास्त्रानुसारिणः प्रवर्तेरन्॥

Verse 10

मन्त्रः— योऽसौ भवान् सर्वलोकैककर्त्ता सर्वाध्यक्षः सर्वरूपैकरूपः ॥ आयातु मूर्त्तौ सहितो मया च ध्रुवादिभिर्लोकपालैस्तु पूज्यः

मन्त्रः— योऽसौ भवान् सर्वलोकैककर्त्ता सर्वाध्यक्षः सर्वरूपैकरूपः। आयातु मूर्त्तौ सहितो मया च ध्रुवादिभिर्लोकपालैस्तु पूज्यः॥

Verse 11

नमोऽनन्तायेति ॥ व्यतीतायां तु शर्वर्यामुदिते सूर्यमण्डले ॥ दिशासु च प्रसन्नासु द्वारमूलमुपानयेत्

नमोऽनन्तायेति। व्यतीतायां तु शर्वर्यामुदिते सूर्यमण्डले। दिशासु च प्रसन्नासु द्वारमूलमुपानयेत्॥

Verse 12

एवं संस्थापनं कृत्वा मम कर्मानुसारिणः ॥ घटैः पूर्णैर्यथान्यायं कुर्यात्तत्राभिषेचनम्

एवं संस्थापनं कृत्वा मम कर्मानुसारिणः। घटैः पूर्णैर्यथान्यायं कुर्यात्तत्राभिषेचनम्॥

Verse 13

अभिषिच्य ततः पश्चात्स्थापयेत विधानतः ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत्

अभिषिच्य ततः पश्चात्स्थापयेत विधानतः। नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत्॥

Verse 14

मन्त्रः— गङ्गादिभ्यो नदीभ्यश्च सागरेभ्यो मया हृतम् ॥ स्नानाय ते सुरश्रेष्ठ कर्पूरावासितं जलम्

मन्त्रः— गङ्गादिभ्यो नदीभ्यश्च सागरेभ्यो मया हृतम् । स्नानाय ते सुरश्रेष्ठ कर्पूरावासितं जलम् ॥

Verse 15

एवं स्नाप्य विधानॆन गृहस्याभ्यन्तरं नयेत् ॥ स्थापना तत्र मे कार्या मन्त्रेणानेन सुन्दरी

एवं स्नाप्य विधानॆन गृहस्याभ्यन्तरं नयेत् । स्थापना तत्र मे कार्या मन्त्रेणानेन सुन्दरी ॥

Verse 16

मन्त्रः— वेदैर्वेद्यो वेदविद्भिश्च पूज्यो यज्ञात्मको यज्ञफलप्रदाता ॥ यज्ञार्थं त्वामाह्वये देवदेव मूर्त्तावस्यां तिष्ठ सुलोकनाथ

मन्त्रः— वेदैर्वेद्यो वेदविद्भिश्च पूज्यो यज्ञात्मको यज्ञफलप्रदाता । यज्ञार्थं त्वामाह्वये देवदेव मूर्त्तावस्यां तिष्ठ सुलोकनाथ ॥

Verse 17

धनजन रूप्यस्वर्ण अनन्ताय नम इति ॥ एवं संस्थापनं कृत्वा प्रहृषितेनान्तरात्मना ॥ अर्चयित्वा यथान्यायं पूर्वोक्तविधिना नरः

धनजन रूप्यस्वर्ण अनन्ताय नम इति । एवं संस्थापनं कृत्वा प्रहृषितेनान्तरात्मना । अर्चयित्वा यथान्यायं पूर्वोक्तविधिना नरः ॥

Verse 18

नीलवस्त्राणि मे दद्यात्प्रियाणि मम भूषणम्॥ ततो वस्त्राण्युपादाय जानुभ्यां पतितो भुवि॥

नीलवस्त्राणि मे दद्यात् प्रियाणि मम भूषणम् । ततो वस्त्राण्युपादाय जानुभ्यां पतितो भुवि ॥

Verse 19

मन्त्रः— योऽसौ भवान्श्चन्द्ररश्मिप्रकाशः शङ्खेन कुन्देन समानवर्णः॥ क्षीरोज्ज्वलः कौमुदवर्ण देव वस्त्राणि गृह्णीष्व मम प्रियाय॥

मन्त्रः— योऽसौ भवान् चन्द्ररश्मिप्रकाशः शङ्खकुन्दसमवर्णः। क्षीरोज्ज्वलः कौमुदवर्ण देव, मम प्रियदेवतायै वस्त्राणि गृह्णीष्व॥

Verse 20

वेषः सुवेषः अनन्तः अमरः मारणः कारणः सुलभः दुर्लभः श्रेष्ठः सुवर्चा इति॥ अनेनैव तु मन्त्रेण दत्त्वा वस्त्राणि मे शुचिः॥ ततो मे प्रापणं दद्याद्भक्तियुक्तेन चेतसा॥

वेषः सुवेषः अनन्तोऽमरः मारणः कारणः सुलभो दुर्लभः श्रेष्ठः सुवर्चा इति। अनेनैव मन्त्रेण वस्त्राणि दत्त्वा शुचिर्जनः, भक्तियुक्तचेतसा ततो मे प्रापणं दद्यादिति॥

Verse 21

नमो नारायणायेति इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥ शाल्यन्नं पायसैर्युक्तं सितया च घृतेन च॥

नमो नारायणायेति इमं मन्त्रमुदाहरेत्। शाल्यन्नं पायसैर्युक्तं सितया च घृतेन च॥

Verse 22

प्रापणं गृह्यतां देव अनन्त पुरुषोत्तम॥ दत्त्वा तु मम नैवेद्यं दद्यादाचमनं बुधः॥

प्रापणं गृह्यतां देव अनन्त पुरुषोत्तम। दत्त्वा तु मम नैवेद्यं दद्यादाचमनं बुधः॥

Verse 23

सर्वलोकहितार्थाय शान्तिपाठमुदाहरेत्॥ ॐ शान्तिं करोति ब्रह्मा च रुद्रो विष्णुर्हि भास्करः॥

सर्वलोकहितार्थाय शान्तिपाठमुदाहरेत्। ॐ शान्तिं करोति ब्रह्मा च रुद्रो विष्णुर्हि भास्करः॥

Verse 24

रात्रिश्चैव तु सन्ध्ये द्वे नक्षत्राणि ग्रहा दिशः॥

रात्रिश्च सन्ध्ये द्वे नक्षत्राणि ग्रहाः दिशश्च—एतेऽपि शान्त्यां समाविष्टाः।

Verse 25

अचल चञ्चल सचल खेचल प्रचल अरविन्दप्रभ उद्भव चेति नमः संस्थापितानां वासुदेव इति॥ कृत्वा वै शान्तिकं तत्र सर्वपापप्रणाशनम्॥ पूज्य भागवतांस्तत्र यथाविभवशक्तितः॥

अचलचञ्चलसचलखेचलप्रचलारविन्दप्रभोद्भव—इति नमः; संस्थापितदेवतायै “वासुदेव” इति। तत्र सर्वपापप्रणाशनं शान्तिकं कृत्वा, यथाविभवशक्तितो भागवताञ् पूजयेत्।

Verse 26

ब्राह्मणान्भोजयेत्तत्र गुरुं मन्त्रेण पूजयेत्॥ तेभ्यः शान्त्युदकं गृह्य कुर्यादभ्युक्षणं ततः॥

तत्र ब्राह्मणान् भोजयेत्, गुरुं मन्त्रेण पूजयेत्। तेभ्यः शान्त्युदकं गृहीत्वा ततः अभ्युक्षणं कुर्यात्।

Verse 27

ब्राह्मणान्स्वजनं चैव अभिवाद्य कृताञ्जलिः॥ शीघ्रं विसर्जयेत्तांश्च ये तत्र समुपागताः॥

ब्राह्मणान् स्वजनं चैव कृताञ्जलिरभिवाद्य, ये तत्र समुपागतास्तान् शीघ्रं विसर्जयेत्।

Verse 28

जलस्य बिन्दवो येऽन्नभोजनान्ते पतन्ति हि ॥ तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके स मोदते ॥

अन्नभोजनान्ते ये जलबिन्दवः पतन्ति, तावद्वर्षसहस्राणि स विष्णुलोके मोदते।

Verse 29

य एतेन विधानॆन पूजयॆन्मतिमान्नरः ॥ उद्धृतं च कुलं तेन पितृजं मातृजं तथा ॥

यः एतेन विधानेन मतिमान् नरः पूजयेत्, तेन पितृजं मातृजं च कुलम् उद्धृतं भवति।

Verse 30

अनेन विधिना देवि रौप्यार्चास्थापनं मम ॥ सुवर्णस्य प्रवक्ष्यामि स्थापनं मम सुप्रियम् ॥

अनेन विधिना देवि मम रौप्यार्चास्थापनं उक्तम्; इदानीं मम सुप्रियं सुवर्णस्थापनं प्रवक्ष्यामि।

Verse 31

यथैव राजती कुर्यात्तथैव च सुवर्णिकाम् ॥ तेनैव विधिना सर्वं कुर्यादावाहनादिकम् ॥

यथैव राजतीं कुर्यात् तथैव सुवर्णिकाम्; तेनैव विधिना सर्वम् आवाहनादिकं कुर्यात्।

Verse 32

यत्फलं दारुशैलादिनाम्ना कांस्यादिराजते ॥ तत्फलं कोटिगुणितं सौवर्णस्य प्रपूजने ॥

दारुशैलादिनाम्ना कांस्यादिराजते च यत् फलं कथितम्, तत् सौवर्णस्य प्रपूजने कोटिगुणितं भवति।

Verse 33

कुलानि तारयेत्त्सुभ्रु अयुतान्येकविंशतिम् ॥ याति मल्लयतां भूमे पुनरावृत्तिवर्जितः ॥

कुलानि तारयेत् सुभ्रू एकविंशत्-अयुतानि; भूमे, सः पुनरावृत्तिवर्जितः मल्लयतां पदं याति।

Verse 34

एतत्ते कथितं भूमे यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ रहस्यं विपुलश्रोणि किमन्यत्कथयामि ते ॥

एतत्ते कथितं भूमे यत्त्वया परिपृच्छितम्। रहस्यं विपुलश्रोणि, किमन्यत्कथयामि ते॥

Verse 35

भूमिरुवाच ॥ उक्ता याः प्रतिमाः सर्वाः सुवर्णादि विनिर्मिताः ॥ तासु तिष्ठसि सर्वासु शालग्रामे च सर्वदा ॥

भूमिरुवाच। उक्ता याः प्रतिमाः सर्वाः सुवर्णादि विनिर्मिताः। तासु तिष्ठसि सर्वासु शालग्रामे च सर्वदा॥

Verse 36

कति पूज्या गृहेदौ च अविशेषस्तु पूजने ॥ विशेषो वा भवेत् तन्मे रहस्यं वद माधव ॥

कति पूज्या गृहेदौ च, अविशेषस्तु पूजने। विशेषो वा भवेत् तन्मे, रहस्यं वद माधव॥

Verse 37

द्वे चक्रे द्वारकायास्तु नार्च्यं सूर्यद्वयं तथा ॥ गणेशत्रितयं नार्च्यं शक्तित्रितयमेव च ॥

द्वे चक्रे द्वारकायास्तु नार्च्यं सूर्यद्वयं तथा। गणेशत्रितयं नार्च्यं शक्तित्रितयमेव च॥

Verse 38

शालग्रामयुगं पूज्यं युग्मेषु द्वितयं न हि ॥ विषमा नैव पूज्याः स्युर्विषमे एक एव हि

शालग्रामयुगं पूज्यं, युग्मेषु द्वितयं न हि। विषमा नैव पूज्याः स्युर्विषमे एक एव हि॥

Verse 39

गृहेऽग्निदग्धा भग्ना वा नैव पूज्या वसुन्धरे ॥ आसां तु पूजनाद्गेहे उद्वेगं प्राप्नुयाद्गृही

गृहेऽग्निदग्धा भग्ना वा शिलाः वसुन्धरे न पूज्याः। तासां पूजनात् गृही गृहे उद्वेगं प्राप्नुयात्॥

Verse 40

शालग्रामशिला भग्ना पूजनीया सचक्रका । खण्डिता स्फुटिता वापि शालग्रामशिला शुभा

शालग्रामशिला भग्नापि सचक्रका चेत् पूजनीया। खण्डिता स्फुटिता वापि शालग्रामशिला शुभैव॥

Verse 41

शिला द्वादश वै देवि शालग्रामसमुद्भवाः ॥ विधिवत्पूजिता येन तस्य पुण्यं वदामि ते

द्वादश शिलाः देवि शालग्रामसमुद्भवाः। यः ताः विधिवत् पूजयति तस्य पुण्यं ते वदामि॥

Verse 42

कोटिद्वादशलिङ्गैस्तु पूजितैः स्वर्णपङ्कजैः ॥ यत्स्याद्द्वादशकल्पैस्तु दिनेनैकेन तद्भवेत्

द्वादशकोटिलिङ्गानां स्वर्णपङ्कजैः पूजनात्। द्वादशकल्पैः यत्फलं स्यात् तदेकदिनेन भवेत्॥

Verse 43

यः पुनः पूजयेद्भक्त्या शालग्रामशिलाशतम् ॥ तत्फलं नैव शक्तोऽहं वक्तुं वर्षशतैरपि

यः भक्त्या शालग्रामशिलाशतं पूजयेत्। तस्य फलं वर्षशतैरपि वक्तुं नाहं शक्तः॥

Verse 44

सर्वैर्वर्णैस्तु सम्पूज्याः प्रतिमाः सर्वदेवताः ॥ लिङ्गान्यपि तु पूज्यानि मणिभिः कल्पितास्तथा

सर्वैर्वर्णैः सम्यक् पूजनीयाः सर्वदेवताप्रतिमाः; मणिभिः कल्पितानि लिङ्गान्यपि तथा पूज्यानि।

Verse 45

शालग्रामो न स्पृष्टव्यो हीनवर्णैर्वसुन्धरे ॥ स्त्रीशूद्रकरसंस्पर्शो वज्रस्पर्शाधिकॊ मतः

वसुन्धरे, हीनवर्णैः शालग्रामो न स्पृष्टव्यः; स्त्रीशूद्रकरसंस्पर्शो वज्रस्पर्शादपि अधिकदोषकरो मतः।

Verse 46

यदि भक्तिर्भवेत् तस्य स्त्रीणां वापि वसुन्धरे ॥ दूरादेवास्पृशन् पूजां कारयेत् सुसमाहितः

यदि तस्य भक्तिर्भवेत्—स्त्रीणामपि वसुन्धरे—तर्हि दूरादेव अस्पृशन् सुसमाहितः पूजां कारयेत्।

Verse 47

चरणामृतपानेन सर्वपापक्शयो भवेत् ॥ अभक्ष्यं शिवनिर्माल्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम्

चरणामृतपानेन सर्वपापक्शयो भवेत्; शिवनिर्माल्यं पत्रं पुष्पं फलं जलं च अभक्ष्यम्।

Verse 48

शालग्रामशिलायोगात् पावनं तद्भवेत्सदा ॥ दद्याद्भक्ताय यो देवि शालग्रामशिलां नरः ॥

शालग्रामशिलायोगात् पावनं तद्भवेत् सदा; देवि, यो नरः भक्ताय शालग्रामशिलां दद्यात् स प्रशस्यते।

Verse 49

सुवर्णसहितां तस्य यत्पुण्यं तच्छृणुष्व मे ॥ सुवर्णसहिता भूमिः सपरवतवनाकरा ॥

सुवर्णेन सह यत् पुण्यं तस्य भवति, तत् मम वचनात् शृणु। सुवर्णसहिता भूमिः पर्वतवनाकरैः सह यथोच्यते।

Verse 50

ससमुद्रा भवेद्दत्ता सत्पात्राय वसुन्धरे ॥ शालग्रामशिलायास्तु मूल्यमुद्घाटयेत्क्वचित् ॥ विक्रेता क्रयकर्त्ता च नरके नीयते ध्रुवम् ॥ पूजाफलं न शक्नोति वक्तुं वर्षशतैरपि ॥

सत्पात्राय दत्ता वसुन्धरे ससमुद्रा पृथिवीव भवेत्। शालग्रामशिलायाः मूल्यं कदाचिदपि नोद्घाटयेत्; विक्रेता क्रयकर्ता च ध्रुवं नरके नीयते। तस्य पूजाफलं वर्षशतैरपि वक्तुं न शक्यते।

Verse 51

एतत्ते कथितं गुह्यं प्रतिमा स्थापनं प्रति ॥ शालग्रामे विशेषश्च लिङ्गादीनां च यो भवेत् ॥

प्रतिमास्थापनं प्रति एतद् गुह्यं ते कथितम्। शालग्रामे विशेषो यः, तथा लिङ्गादीनां च यो विशेषो भवेत्, स चोक्तः।

Verse 52

पूजनादौ विधिश्चापि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

पूजनादौ विधिश्चापि उक्तः; किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि?

Verse 53

गुरोस्तु वचनाद्देवि मनोज्ञान्सुखशीतलान् ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत् ॥

गुरोर्वचनानुसारं देवि, मनोज्ञान् सुखशीतलान् (द्रव्यादीन्) गृहीत्वा, “नमो नारायणाय” इति उक्त्वा मन्त्रं उदाहरेत्।

Verse 54

नमो नारायणायेति उक्त्वा काममुदाहरेत् ॥

“नमो नारायणाय” इति उक्त्वा, यथाकामं तद् जपं वा पाठं वा उदाहरेत्॥

Verse 55

ततो गुरुं च सम्पूज्य दानमानादिभिर्विभुम् ॥ गुरौ सम्पूजिते तत्र मम पूजा कृता भवेत् ॥

ततः दानमानादिभिः विभुं गुरुम् सम्यक् सम्पूज्य; गुरौ सम्पूजिते तत्र मम पूजा कृता भवेत्॥

Verse 56

शिवादिपूजने के वा सङ्ख्यातास्तच्च मे वद ॥ श्रीवराह उवाच ॥ गृहे लिङ्गद्वयं नार्च्यं शालग्रामत्रयं तथा ॥

शिवादिपूजने के वा सङ्ख्याताः? तच्च मे वद। श्रीवराह उवाच—गृहे लिङ्गद्वयं न अर्च्यं, शालग्रामत्रयं तथा॥

Verse 57

मोहाद्यः संस्पृशेच्छूद्रो योषिद्वापि कदाचन ॥ पच्यते नरके घोरे यावदाभूतसम्प्लवम् ॥

मोहाद् यः संस्पृशेच्छूद्रो योषिद्वापि कदाचन, स घोरे नरके पच्यते यावदाभूतसम्प्लवम्॥